1200 ltty 1179 t 1241 rbie — zhauaby


1-билет .1-сурак.1. «Ұлттық тәрбие негіздері» пәні, мақсаты, міндеттері
«ұлттық тәрбие негіздері» атты пәні студенттерге ұлттық педагогика негізінде болашақ мамандардың жеке басына тән қасиеттер мен іскерліктер, адамгершілік қарым-қатынас, әдептілік, мәдениеттілік, жан сұлулығының ерекшеліктері туралы жан-жақты мағлұмат бере отырып, кәсіптік шеберлікке жетудің нақты жолдарын көрсетуге бағытталған. Сондай-ақ, ,бул пан болашақ мамандарды кәсіби іс-әрекет теориясымен қаруландырып, олардың бойында өзіндік кәсіби іс-әрекеттің жүйелі түрдегі көрінісін, болашақ маманның тұлғалық және кәсіби сапаларын қалыптастыру; студенттердің ғылыми-шығармашылық ізденіс жұмысына дайындығын жетілдіреді. Психологиялық сауаттылықтың, жалпы мәдениет пен педагогикалық қабілеттердің дамуына ықпал етеді. Ұлттық тәрбие–қазақ халқының ұлттық тәжірибелері мен тағылымдарының мол қазынасы. Ұлттық тәрбие дегеніміз-жеке тұлғаның тілін құрметтеуге, елін, жерін, өз Отанын қастерлеуге, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптарды сақтауға, үлкенді сыйлауға, еңбексүйгіштікке, халқының болашағы үшін бойындағы бар ақыл-қайратын аямай жұмсайтын, намысқор, саналы адам тәрбиелеуге бағытталған үрдіс
Ұлттық тәрбиенің мақсаты мен міндеттеріМақсаты:Халқымыз тән мен жан тәрбиесiн қатар жүргiзу арқылы жас ұрпақты елiн, жерiн сүйетiн, қорғай бiлетiн, үлкенді сыйлайтын, еңбексүйгіш, түрлі ұлыс өкілдерін құрметтейтін және олармен шын пейілді қарым-қатынас жасайтын, халқының келешегi үшiн бойындағы бар ақыл-қайратын аямай жұмсайтын намысқор, табиғатқа аялап қарайтын рухтағы саналы адам тәрбиелеудi мақсат еткен. Пәннің міндеттері:-студенттерді кәсіби іс-әрекет теориясымен қаруландыру;
- болашақ маман бойында өзіндік кәсіби іс-әрекеттің жүйелі түрдегі көрінісін қалыптастыру;
-болашақ маманның тұлғалық және кәсіби (кәсіптік ойлау, қарым-қатынас жасай білу, әдептілік пен мәдениеттілік, т.б.) сапаларын қалыптастыру;
-студенттердің ғылыми-шығармашылық ізденіс жұмысына дайындығын қалыптастыру;
- оқу-танымдық іс-әрекет барысында алған білімдерді өз бетінше пайдалануға тәрбиелеу.
2-сурак. . Қыз бала тәрбиесінің ерекшелігі.Қазақ отбасындағы қыз бала тәрбиесінде ұл бала тәрбиесіне қарағанда, біраз ерекшеліктері бар:
Қазақ халқы «Қыз» деген сөздің өзін әдеміліктің, әдептіліктің, инабаттылықтың, сұлулықтың белгісі деп таныған. Халқымыздың халық ауыз әдебиетінде көптеген ақындарымыз қызға деген керемет суреттемелер беріп, қыз баланың ұқыптылығын, шеберлігін, сүйікімділігін, жанының нәзіктігін, өнер, білімге бейім тұратынын жоғары бағалап, оның ол қасиеттері бейнелі сөздер арқылы ерекше көрсеткен. Қыздарымызға тән нәзіктік, сұлулық, ұяңдық, ибалық, сыпайылық, әдемілік, ұялшақтық, мығымдық, өнерпаздық, іскерлік, шеберлік, рухани байлық, ақ ниет, сүйіспеншілік, махаббат мұратына жетуден талабы, намысы, қайрат-жігері, бәрінен де ар тазалығы тән.
Осындай қыз балаға тән қасиеттерді қызының бойына сіңіретін ең бірінші адам, ол - анасы. Қыз баланы жастайынан үй сыпыруға, үйді таза ұстауға, төсек жинауға, ас пісіру, шәй құю, кесте тігу, тағы басқа жанұяның үй жұмысына үйретуді анасы мен әжесі өз міндеттеріне алған Көп жағдайда қыз бала тәрбиесіне айрықша көңіл бөлген ата-аналар, тіпті ұлдарынан гөрі қыздарын ерекше жақсы көріп, еркелетіп, еркін өсірген. Қазақ отбасында, мысалы ұлды жазалау, шектен шығып бара жатқан әкесінің, яки ағасының ондай тентекке қамшы жұмсап, қайырып алған кездері жиі кездессе, ал қызды жазалау кездеспейтін құбылыс болған. Керісінше, әкесі мен ағалары қыздарды ерекелетіп «Өрісіңді кеңейтеді» деп әлпештеп өсірген. Қазақ елі қызды сұлулық, әдептілік және нәзіктік белгісі деп білген. Қызды көктемнің күлімдеген күніне теңеген. Қызды сән мен әсемдіктің нышаны тұтқан. Қыздар пәк махаббаттың иесі деп білген, оған дәлел кешегі өткен Қыз Жібек, Еңлік, Баян сұлулардың сүйіктілеріне деген махаббаты. Қызды құлпырған әдемі гүлдерге теңеген.
3-cурак. Шешендік сөздердің жастар тәрбиесіндегі маңызы
Қазақ – ежелден шешен халық. Халықтың өзіндік тыныс-тіршілігі бар. Мысалы ел ішіндегі түрлі мәмілегерлік мәселелер, оларды шешіп, реттеп отырудың қарапайым халықтық тәсілдері айрықша. Дәстүрлі шешендік өнердің дами түсуіне әсер еткен жәйттердің бірі осы болса керек. Біз өзге халықтардың салт-дәстүрлерінде кездесе бермейтін қазақ халқының өзіне ғана тән айрықша құбылыс деп бағалауға тиіспіз. Халық алдында талқыланатын дау-жанжал, билік-бітім сөздері қазақ билерінен шешендікті, ойдың жүйріктігін талап еткен. Мұндай сын сәттерде ел басқарған билеріміз бен хандарымыз халықтың салт-санасын, әдет-ғұрпын жетік білетіндігін көрсетуі керек болған. Халық көп жиналатын астар мен тойларда, жәрмеңке-жиындарда, сан алуан дауларда қаралып отырған. «Ел болам десең, бесігіңді түзе» дейді дана халқымыз. Өмірдің жалғасы жас ұрпағыңды жақсылап өсір деген сөзі ғой. Еліміз өз ұрпағының жаны, дені сау, құлықты да парасатты, білімді де инабатты, өз елін сүйетін, оны қорғай алатын, ана тілінің уызына қанып, ұлттың рухымен қанағаттанған халық перзенті болуға арман етеді.Сондыктанда Қазақтың шешендік сөздері, ұрпақтан ұрпаққа айтылып келе жатқан ертегілеріне дейін жас ұрпақ тәрбиесінің теңдесі жоқ құралы деуге болады. Тек қана соларды дұрыс пайдалана білу, қолдану жэағы ақсап жатқанын мойындауымыз керек. Сондықтан тәрбие саласында қызмет атқаратын мамандар қызметі барысында ұлттық қасиетімізді молайтуға септігін тигізер халықтық мұраларымызға көп көңіл бөлуі тиіс.
2-билет .1-сурак. Құрсақ тәрбиесі. Бесік жырының тәрбиелік мәні .Баланын тарбиеси-ана курсагынан басталады.Баланы дуниеге акелип тарбиелеу азамат ету –анага да акеге де парыз.Десекте ен биринши айел адамнын бойында перзент 9 ай 9 кун жататын болгандыктан ен негизги нарсе соган байланысты.Осы ретте бала тарбиелеудеги биринши касиет –сабырлылык. Жукти айел барынша таза болганы абзал.Туганнан сон сабинде таза журип тамактандырган жон.Бала курсакта жатып ак анасы нении уйренсе нении билетин болса сонны бала тез игерип алатын коринеди.Типти медицинанын ози курсактагы балага сырткы дыбыстын ар алуан асери болатынын алдекашан далелдеп койган.Ана куанса иштеги баллада куанады анна кайгырса иштеги баллада кайгырады.Алып -анадан туады дейтин осиет созинде урпагына тек тан курылысынын жетилуин гана емес алып деген созинин астарынды таннен де курдели жан дуниесинин де анна курсагында калыптасатынын мензеп отыр .
Бесик жыры-турмыс –салт жырларынын коне туринин бири .Алемде Бесик жырын айтпайтын халык жок.Халык педагогикасынын майегине айналган.Бесик жырында халыктын тол тарихынын дастурли мадениетинин ежелги наным-сениминин дуниетанымынын кориниси бар.Бесик жырын барша халык улттык тарбиенин каусар булагы деп таниды.Алем халыктарынын Бесик жырлары ар елде ар турли аталганымен аткаратын миндети мазмун байлыгы поэтикалык курылымы мен саз-әуені жагынан ундесип жатады .Бесик жырынын басты кызмети –бесик тербелисине сазды әуен ыргакты созбен баланы тыныштандыра отырып онын жан жуйеси мен санасына улттык тарбиенин алгашкы нарин синиру.Бесик жыры баланын саби кезинде ягни 1-5 жас аралаганда бала жанына жагымды әуенмен айтылады әуенсиз бесик жырынын мани де сани де келмиди.
2-cурак. Болашақ маманның құзіреттілік мазмұны.Білім берyге құзыреттілік тұрғыдан келy әрекеттік бағытпен тығыз байланыста бола отырып, құзырлылықтар жиынтығын меңгертyді, сол арқылы стyденттердің әлеyметтік – саяси, экономикалық, ақпарат әлеміндегі үнемі өзгермелі жағдайларға бейімделyін көздейді. Бұл тұрғыдан А.Л.Андреевтің: «Жалпы құзыреттілік білім берy саласындағы сұранысты қанағаттандырy мақсатында қоғамдық ортада пісіп жетілген қажеттілік нәтижесі болып табылады. Құзыреттілік дегеніміз - жеке тұлғадан қоғам талап етіп отырған біліктіліктер жиынтығы. Ал құзырет дегеніміз жеке тұлғаның дербес дамyын неғұрлым тиімді және сапалы қамтамасыз ете алатын білімдерінің жиынтығы. Өзін-өзі дамытy, өзін-өзі белсенді ете білy қабілеттері тұлғаның еркін таңдаy жасай алy мүмкіндігін айқындайды»,-деген пікірі бізге өте жақын.
3-сурак. Қазақ тілінің қалыптасу тарихы.1.Қазақ тілі – батыс түркі тілінің қыпшақ тармағына жатады. Бұл тармаққа кіретін тілдер – қарақалпақ, ноғай, татар, башқұрт, қырғыз, қырым татары, қарайшай, балқар, құмық және тағы басқа тілдер. Қазақ тілі – өзіндік әдеби, ғылыми және саяси жазу нормасы қалыптасқан бай тіл. Қазақ тілінің тарихы әртүрлі тарихи кезеңдерді бастан кешкен қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты.
Оның қалыптасуға бет алуы ХІ-ХІІ ғасырлардағы Түрік қағанатының пайда болу кезеңінен басталып, ХV ғасырдағы қазақ хандығы тұсында әбден қалыптасып болған еді. Басқа түркі тілдерімен салыстырғанда, сөздік қоры жөнінен, қазақ тілі – ежелгі таза қалпын тұтас сақтап келе жатқан тілдердің бірі. Ғалымдардың пайымдауынша, қазақ тілінің ауыз әдебиеті және жазба әдебиеті сияқты екі қайнар көзі бар.
1989 жылы 11 қыркүйекте қабылданған «Тіл туралы» Заңда «Тіл - халықтың ұлы жетістігі, әрі оның ажырамайтын және бөлінбейтін белгісі» делінген. Ал бірінші баптың бірінші тармақшасында «Қазақ тілі – Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады» деп жазылған. Елбасы Н. Ә. Назарбаев «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде» деген тұжырымдаманы үнемі айтып келеді. Қазақ тілі мәселесі мемлекеттік деңгейге көтерілген кейінгі жылдары бұқара жұртшылық та ана тілі үшін белсенділік танытуда.
3-билет. 1-сурак. .Қазіргі отбасындағы бала тәрбиесі. Тәрбиеауылданшықтыдеугеболады. Жазғыдемалыстабалалардыата-әжесінеауылғажіберіптұрған да жөн. Ата-әжетәрбиесіөзалдынабөлек. Соныменқатар, әке-шешесі де демалыскүндерібалалардыарнайыойын-сауықорындарынанемесежайқыдыртып, уақыттыбіргеөткізгенніңөзікөпәсерінтигізеді. Солсияқтысабақтантысуақыттателедидаралдындамағынасызкинолардыкөргенннен, компьютердеойнағаннангөрі, әлдеқайдапайдалы, баланыңқабілеті мен қызығушылығынақарайтүрліүйірмелергебаратынболса, әріақылдыжәнеуақыты да тиімдіөтереді.
Біз XXI ғасырда бала тәрбиесінаспаннаналмаймыз, өткената-бабаларымыздыңқалдырыпкеткенсалт-дәстүр, әдет-ғұрып, мақал-мәтелдеріменбайланыстырыптәрбиелеуімізкерек. «Балалар - біздіңболашағымыз» дейотырып, құрметтіата-аналар, балалартәрбиесінеселқоcқарамай, оларды тек қанакиіндіріп, тамақтандырыпқоймай, жақсыәріөзіміздіұятқақалдырмайтындайтәрбиеберейік.
2-сурак.Ұлттық мінездің нышандары.Сөздіңжалпыламамағынасыналыпқарағанда, адамның мінезі дегенді - адамның тәртібі мен қылықтарынаәсерететін, оның тек өзінетән, айқынкөрінісберетінпсихологиялықнышандарыдептүсінукерек.
Жеке адамныңмінезіолөмірсүріпотырған әлеуметтіктоптың мінезінеұқсасболады, немесекерісінше, жекеадамныңмінездеріненәлеуметтіктоптыңмінезікөрінісбереді.
Қазақтарғатәнұлттықмінездіңкейбірнышандары:
Жауынгерлікмінез. Тарихтыңәркезеңіндеказіргі Қазақстан жерінмекендеген тайпалар мен халықтардыңбәрінің де қызуқанды, қырағы жауынгер болғаныбелгілі. Сондықтаноларорасан мол аумақтыиемденіп, ғасырларбойыұстаптұрды. Кеңпейілділік (бауырмалдық, мейірбандық) - қазақтардатуғанжерініңкеңдігі, оныңтабиғатыныңқаталдығыжәнемалшылықкәсіппенайналысуфакторларыныңәсеріненпайдаболғанмінез.
3-сурак. Адамгершілік қасиеттер құрылымы.Aдaмның aдaмгершiлiгiн қaлыптaстыру проблемaсынa кезiнде көптеген ұлы aғaртушылaр мен педaгогтaр (Ж.Ж.Руссо, Я.A.Коменский, К.Д.Ушинский, A.Құнaнбaев, Ы.Aлтынсaрин, С.Т.Шaцкий, A.С.Мaкaренко, В.A.Сухомлинский және т.б.) нaзaр aудaрып, құнды идеялaр ұсынғaн. Олaрды прaктикaлық тұрғыдa ой елегiнен өткiзу, оқушының aдaмгершiлiгiн қaлыптaстырудың бүгiнгi проблемaсы болып отыр. Aдaмгершiлiк тәрбиесiнiң теориясы мен прaктикaсының тaрихи тaмыры тереңде жaтыр. Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фaрaби өз шығaрмaсындa, ұрпaқ бойындa кездесетiн жaқсы мен жaмaн мiнез-құлықтaр турaлы aйтa келiп, жaмaн мiнез-құлықтaн aйырылудың жолдaрын көрсете отырып «Aдaм жaқсы қылықты дa, жaмaн қылықты дa өзi жaсaйды, aқыл мен жaқсы мiнез қосылғaндa aдaмшылық болaды» -дейдi. Ұлы ғұлaмaның «Бaқыт жолын сiлтеу» трaктaтындa былaй дейдi: «...Aдaм өмiрiнде кездесетiн жaғдaйлaр мынaлaрғa бөлiнедi: aртынaн мaдaқтaуғa және жaзғыруғa болмaйтын жaғдaйлaр және мaдaқтaуғa немесе жaзғыруғa болaтын жaғдaйлaр. Нәтижесiнде әрi мaдaқтaуғa, әрi жaзғыруғa болaтын жaғдaйлaрдың жиынтығы қосылa келгенде ол aдaм бaқытқa жетедi, әрi жaзғыруғa, әрi мaдaқтaуғa соқтырaтын жaғдaйлaр үшеу. Бiрiншiсi,бұл -әрекеттер, aдaм өзiнiң дене мүшелерiн пaйдaлaну үшiн керектi әрекеттер, мысaлы, орыннaн тұру, отыру, көлiкке мiнiп жүру, көру, есту үшiн керектi әрекеттер. Екiншiсi, жaн aффектiлерi. Мысaлы, құштaрлық, рaхaт, қуaныш, aшу, қорқыныш, жaбырқaу, күйiну, қызғaныш және т.б. Үшiншiсi, aқыл-пaрaсaт. Бұл үшiншiсi –aдaмның бүкiл өмiр бойындa болaды немесе кейде болып, кейде болмaйды» .
4-билет.1-сурак. Ұлттық мүдде және оны сезіну. Мүдде деп (лат. interest) - дара адам, отбасы, ұлт немесе қоғам үшінқажеттімаңыздылықты, адамдардыңеркі мен әрекетбағыттарыныңобъективтікжәнеәлеуметтікжағдайларғасайайқындалуынайтамыз. Мысалы, адамдарөздерініңматериалдықкажеттіліктерінөтеуүшінбелгілібірәрекетжасауға, еңбекетугемүдделі. Адамныңруханидүниесіне де қатыстымүдделерікөпболады. Өмірлікқызметтеадамдартобынаортақмүдденің болу құбылысы да жиіұшырасыпотырады. Ортақмүддебелгілібірәлеуметтіктопқаенетінжекеадамдардыңмүддесіненжәнеолардыңқоғамдықөмірдегіорны мен атқаратынрөлініңәртүрлілігінеорайқалыптасканөрекеттері мен істерініңшынайысебептерінентүрады. Ұлттықмүдде  депбелгілібірұлтөкілдерініңбәріүшінортаққоғамдықмүдделерінайтамыз. Адамныңәрекеті мен тәртібініңбағыттарынмүдденіңөзіемес, мүдденісезінуайқындайды. Ұлттықмүдде мен ұлттыққажеттілікмемлекеттікмүдде мен мемлекеттікқажеттілікпенқатартұрады. Мүдде мен кажеттіліктітүсінуадамдардыңқоғамдыққызметініңинтеграциясындағықозғаушыкүшболыптабылады. Мүддеадамдыалғажетелейді. Ұлттықмүдденісезінуұлтыүшінжаныкүйетінотаншылдыжанталастырады, оны отқа да, суға да түсіреді, жеңіске жетелейді. Ұлттықмүдденітүсінуөзіндік сана категориясыментікелейбайланысты.
2-сурак. Қазақтың дәстүрлі ән өнері. Әнөнеріжекеадамсезіміненбастаптұтасхалықтағдырынадейінсергекүнқосуғамейліншеоңтай. Адам қоғамындағыүлкенді-кішілібаршақұбылысәнгеарқау бола алады. Ұлы Абай әнөнерініңбұлқасиетін:
«Туғандадүниеесігінашадыөлең,
Өлеңменжерқойнынакірерденең», - дептүйіндеген.
Қазақхалқыныңтарихиболмысыәні мен күйінде, тілі мен дәстүрінде, қолөнері мен моральдық-этикалыққалыптарындатұныптұр. Әнөнеріндегідәстүр тек қанаәуендікнемесеорындаушылықүлгідекөріністауыпқоймайды. әнніңшығусебебі, әнсөзініңкөркемдікүлгісі, шығарушы-әншініңөнер мен өміргедегенсергекараласыдәстүртабиғатыныңжарқынайғағыретіндекөріністабады. Қазақәндінегізінендомбырағақосыпайтады. Бұлөзіндікүлгісі бар, ғасырларбойышыңдалған, қалыптасқандәстүр. Ал, домбыраменайтудахалықтыңдәстүрліэстетикалық-философиялықүлгісі бар. Домбыраменәнайтудегенсөз - халықтыңғасырларбойықалыптастырғанасылдәстүріненқолүзбеудегенсөз. Бірғажабы, домбыраменайтылатынәндерөзіненөзідәстүрліәуенсазыментабысып, төлтумақасиетін таза сақтайды. Бұлреттедомбырааспабынқазақтыңдәстүрлімузыкалықтілініңсарапшысақтаушысыдесе де болғандай.
3-сурак. . Әдептілік қағидалары.Әдептілікқағидалары :1.Әдепті адамөзініңбелгілібірадамдыжеккөретінінбайқатпайдыжәнешамадантысұнатқандықсезім де білдірмейді, өйткенімұныңөзіайналасындағылардыңкөңілінекелуіәбденмүмкін .2. Танысадамдыыңғайсызжағдайдакөріпқалғанда, оны байқамағансыңайбілдіріп, мұныешқашаноныңесінесалмау, әрібасқаешкімгеайтпауәдептілікболыптабылады. Адамныңқоғамғазиянкелтірмейтінкемшіліктері мен әлсізжақтарынбасқалардыңалдындаәшкерелемеукерек. Кемтар, кекеш, саңырау, ақсақжәнет.б. адамдысырттайболса да күлкіқылужәнекелекеетуәдепсіздікқанаемес, сондай-ақдөрекілік те. Мұндайқалдегіадамдарғаерекшеілтипатжәнежанашырлықпенқараукерек. Жанашырлықтыәдептіліксезімібилеуітиіс.
3. Жасы үлкендердің арасында адам өзін-өзі ұстай білуі және қимыл-әрекет мәнері жөнінен құрбы-құрдастары арасында болғандағысынан гөрі әлдеқайда жинақы болуы керек. Бұл арқылы ол үлкендерді құрметтейтінін көрсетеді.4. Тұрғанда тікесінен тік, бірақ емін-еркін тұруы қажет. Аяқты олпы-солпы басып, қалай болса солай теңселе ырғалаңдай жүруден аулақ болу керек. 5. Көшеде кісілерге дөрекі қарап, олардың сырт бейнесіне күлу сыпайылық емес. Үнтаспаны елге естіртіп жүру, жүріп келе жатып тамақ жеу, жарамсыз билет және қажетсіз нәрселерді көшеге тастай салу әдепсіздік болып табылады. 6. Қоғамдық көліктерде мүгедектерге, балалы кісілерге, аяғы ауыр әйелдерге, ересек кісілерге орын беріледі. Ер балалар отырып, қыздардың түрегеп тұруы ерсі көрінеді.
5-билет. 1-сурак.Ұрпақ тәрбиесіндегі адамгершілік мәселелері, мақсаты мен міндеттері. Адамгершілік тəрбиесі - бұл қоғамдық талаптар жəне əрекет-қылық нормаларын ескерумен іс жасауға мүмкіндік беруші ептіліктер мен дағдыларды қалыптастыруға бағытталған, егеменді еліміздің болашақ ұрпақтарының сана-сезімін, ұлттық психологиясын сонау ерте заманнан келе жатқан ата-бабалар салт-дәстүрімен, халықтық мұраларымен сабақтастыра тәрбиелеу үрдісі. Ыбырай Алтынсарин бабамыздың «Адамгершілікке тәрбиелеу құралы – еңбек пен ата-ана үлгісі» - дегендей, келешек азаматтың дұрыс жол таңдауы үшін, өздігінен саналы әрекет жасау үшін тал бесіктегі тәрбиенің орны ерекше екендігін айта кеткен абзал.
Атақты педагог В.А.Сухомлинский: «Бала кезде үш жастан он екі жасқа дейінгі аралықта әр адам өзінің рухани дамуына қажетті нәрсенің бәрін де ертегіден алады деп көрсеткен.
Адамгершілік тəрбиесінің мақсаты - өз іс-əрекетіне жауапкершілікті, адал, намысты, жалғандықтан жаны аулақ, белгілі бір мақсатқа негізделген көзқарасты, сенімді, парасатты, мінез-құлық дағдылары мен әдеттерді қалыптасқан, адамгершілік сезімі, ұлттық санасы жетілген, жалпы адамзаттық, ұлттық құндылықтарды тиімді пайдалана алатын тұлғаны тəрбиелеу. Адамгершілік тəрбиесінің міндеттері:- ұжымдық оқу жəне қоғамдық пайдалы іс-əрекеттерді ұйымдастыру арқылы жас ұрпақты қамқорлыққа баулу;
- қайырымдылық пен жауыздық мәселелерін талдай білуге үйрету;
- шынайы жəне жасанды гуманизмді айыра білуге жаттықтыру;
- əлеуметтік əділдік пен əділетсіздік мəнін түсінуге баулу;
-гуманизм идеялары мен олардың жалпы адамзаттық сипатын түсіне, бағалауға дағдыландыру;
-ұлттық құндылықтарды тиімді пайдалана алуға үйрету;
сенімді, парасатты, мінез-құлық дағдылары мен әдеттерді қалыптастыру;
-ұлттық психологияны халықтық мұралармен сабақтастыра білуге тәрбиелеу.
2-сурак. Жаңа формация адамын тәрбиелеу.ұстаздар мен ата-аналардыңалдындағыміндет – жаңаформациядағыадамтәрбиелеуісіненақтыүлесқосуарқылыжауапқатуболыптабылады. Бүгінгікүніата-аналар мен педагогтар ХХІ ғасырдатөрткүлдүниедеболыпжатқаноқиғалардыжаңашазерделеп, төмендегілердіқамтамасызетуітиіс:
– білім берудің барлық деңгейлерінде балалар мен жастарға рухани-адамгершілік тәрбие беру ісінде мүлде жаңа қырынан келіп, тың шешімдерді енгізу. Әсіресе, еңбектің ешбір түрі адамның ар-намысына қылаудай қиянат келтірмейді, керісінше оны көпшілік алдында абыройын асырып, асқақтата түседі деген пікірді қалыптастыруға күш салу қажет. Үлгі көрсете отырып тәрбиелеу, өз жұмысымен өнеге көрсету, әлеуметтік жұмыспен қамту шеңберінде тәрбиелеу, кез келген еңбек түрін насихаттау – бұл жастардың бойындағы еңбексүйгіштік, кәсіби шеберлік, азаматтық, патриотизм, дүниеге оң көзқараспен қарау сияқты құндылықтарға негізделген жаңа әлеуметтік сипатын қалыптастыруға мүмкіндік беретін бірыңғай жүйенің компоненттері болып табылады;
– білім беру сапасын тек бағалау көрсеткіштері деңгейінде ғана емес, сонымен қатар оқушылардың функционалдық сауаттылығын қалыптастыру, әлеуметтік бейімделу тұрғысынан қамтамасыз ету; 
– инновациялық оқыту және интерактивтік технологияларды жаппай енгізе отырып, оқушыларды белсенді ойлауға, мәселені шешу жолдарын өз бетімен таба білуге үйрету;
– оқушылардың жеке ерекшеліктерін міндетті түрде есепке алуды қамтамасыз ету, себебі олардың әрқайсысының өзіне ғана тән есею және табысты әлеуметтену жолы бар.
3-cурак. раккfrотырырынын мани де сани де келмидижас аралаганда бала жанына жагымды ау мазмун байлыгы поэтикалык курылымы мен саз -ауинҰлттық тәрбие қағидалары. . Ұлттық тәрбие қағидалары:
1. Келер ұрпақтың ақылды, намысқор, арлы, өміршең азамат болуын тілеу.
2.Баланы жастайынан еңбексүйгіш, елгезек азамат етіп тәрбиелеу.
3. Ұлттық тәрбиеде «бірінші байлық – денсаулық» деген ұғым өзекті орын алған.
4. Ұлттық тәрбиеде адамгершілік қасиеттерді баланың бойына дарыту, ізгілікке, имандылыққа, адалдыққа тәрбиелеу, ар-ожданды қастерлеу басты қағида болып есептелген.
5. Гуманизм мен патриотизм – халықтық тәрбиенің басты қағидаларының бірі.
6. Елді, жерді қорғайтын, еңбек ететін азамат болу үшін денені шынықтыру қажет.
7. Тіршіліктің тұтқасы, өмірдің шамшырағы өнер мен ғылым деп түсінген халқымыз жастарға «Өнерлі өлмейді», «Білегі жуан бірді жығады, білімі жуан мыңды жығады», «Білім таусылмас кен, өнер өлмес мұра» дегенді насихаттап, ертегі, өлең-жыр, мақал-мәтел, аңыз әңгімелер ұсынған.
8. Адам өмірі мәңгі табиғат құшағында өтетін болғандықтан, ата-бабамыз өз ұрпағын ағаш бесіктен жер бесікке жеткенше табиғи ортаны аялауға тәрбиелеп келген.
6-билет.1-сурак. Әдеп, әдептілік түсінігі, әдептілік мазмұны. Әдеп;:1.маманның ең жақын кәсіптік белгісі .2.этика ғылымының салыстырмалы дербес бөлімі .3.адамдар арасында пайда болған қарым-қатынастың ерекшеліктерін, мінез-құлық манераларын, киінуін, балалармен қарым-қатынасын және т.б. жиынтығын білдіреді .4.латынның «әсерету», «жақындау» дегенсөзіненшыққан. 5. адамдарарасындағықатынастыңадамгершіліксипатынқамтамасызететін, мінез-құлық кодексі .6.жастардыңтәлімгеріретіндеөзінеқойылатынәлеуметтікүміттітепе-теңқабылдаунегізіндеқұрылатыната-аналардыңмінез-құлқы .
Ал, әдептілік деген не?
Ол - адамдардың жүріс-тұрысы мен өзара қарым-қатынасының жалпы ережелері. Бұған елгезектік, тіл алғыштық, сыпайылық, көргенділік, инабаттылық, кішіпейілдік және басқа да болымды, сүйкімды қылықтар жатады. Бұл қасиеттер халықтың әдет-ғұрып, салт-санасынан, қоғамның осы заманғы сипатынан туады және соны бейнелейді.
Енді, әдептілік мазмұнына тоқталайық:
1. «Әдептілік сәлемдесуден басталады» дейді дана халқымыз. Амандасу әр халықтың мәдениетінің алғашқы беташары. Амандасу –бейбіт пейілдің, достық ықыластың белгісі. Қазақ халқында амандасу рәсіміне ерекше мән беріледі. Әдетте кіші – үлкенге, аттылы – жаяуға бұрын амандасады.2. Мұсылман халқында амандық салты «Ассалаумағалейкум!» деген сөзден басталады. Ол жақсы тілек. «Сізге алланың нұры жаусын деген сөз». Жас адам жолы үлкен, жасы үлкен адамға алдымен ұмтылып, қос қолын ұсынады. Ал, сәлем алушы қария «Уағалейкумассалам» деп, оң қолын ұсынады. Ол «Алланың рақым нұры маған бір есе жауса, сізге 2 есе жаусын» деген сөз. Осылай қол алысып сәлемдесуден кейін амандасушылар алма-кезек:
- Дені-қарныңыз сау ма?
-Мал-жаныңыз, қора-қопсыңыз аман ба?
- Еліңіз тыныш па? - деген сияқты амандасу сұрағын жалғастырады.
3. «Сәлем беру» қазақ қыздары мен келіндеріне тән ізеттілік белгісі. Келін үлкен адамдарға қолын кеудесіне қойып, сәл иіліп, даусын шығармай сәлем қылады. Үлкендер «көп жаса, бақытты бол», деп бата береді.
4. Жапан далада, түзде жүрген жастардың қасынан жасы үлкен адам өтіп бара жатса, алдын кесіп өтіп кетпей, сәлем беріп, амандасуы қажет.
5. Ауылға келген қонақпен ауыл адамдарының амандасуында белгілі ереже бар. Үй сыртына таяп келген үлкен адамға аттан түсіріп алғалы тұрған жасы кіші адам бұрын сәлем беруге тиісті. Ал, сырттан үйге кірген кісі қандай жастағы адам болса да, үй ішінде отырғандарға өзі бұрын сәлем беруі керек.
6. Амандасу рәсімінің бірнеше түрлері бар. Қол беріп амандасу, Төс қағыстырып амандасу, қолдан сүйіп амандасу, көзден сүйіп амандасу, . иіскеп амандасу, маңдайдан сүйіп амандасу.а) Қол беріп амандасқанда бетті бөтен жаққа бұрып немесе теріс қарап тұрып амандасуға болмайды. Амандасушылар бір-бірінің көзіне тура қарап шын пейілмен, жылы жүзде амандасқандары жөн. Әйел адамның немесе қыз баланың қол беруі міндетті емес.Қол алысу әрқашанда достықты білдіруге тиіс және екінші адамның қолын ауыртпайтындай етіп қысу керек. Қолды селқос, сұлық ұсынған дұрыс емес.
ә) Төс қағыстырып амандасу ер жігіттердің, батырлардың шынайы достығын, кездесуге қуанашын білдіреді. Бір-біріне сенетін жігіттер ғана осылай амандасады.
б) Қолдан сүйіп амандасу – әжелердің, апалардың жақсы көретін балаларын, жасөспірімдерді қолынан сүюі. Қолдың сыртынан ғана сүйеді, алақаннан сүюге болмайды.г) Иіскеп амандасу – қариялар, ақсақалдар кішкентай бөбектерді иіскеп амандасады.ғ) Маңдайдан сүйіп амандасу – үлкен адамдар кішкентай балалардың, жеткіншектердің маңдайынан сүйіп амандасады.
7. Сәлемдескенде ешқашан дауысты көтермей, жылы шыраймен ізет көрсету – сәлемдесу әдебінің шарты. Дауыс ырғағының өзі маңызды қызмет атқарады. Кейбір елдерде адамдар дауыс ырғағынан-ақ «кім екеніңді білдім» дейді. Бұл кездейсоқ айтылған сөз емес. Көнекөз қария бір сәтте-ақ бойыңыздағы барлық қасиетіңізді байқап қалады. Егер сен амандасу үстінде қабағыңды шытып, естілер-естілмес ерніңді жыбырлатып немесе үлкен кісінің қолын қаттырақ қысып жіберсең, дөрекілігің бірден көрінеді.
8. Сәлемдесудің әдеп ретіндегі ең басты шарты – жылы шырай екенін ұмытпаған жөн. Сол себепті әркім қалай сәлемдесе білуді, өзінің қас-қабағын, дауыс құбылысын қадағалап, алдындағы адамға жақсы әсер қалдыратындай болуына талпынуы керек.
9. Жастардың үлкендерге қалшиып тұрып, бір қолын ұсынуы немесе шарт еткізіп дыбыс шығаруы да әдепсіздік болады. 10. Топ адамның ішінен атақты-абыройлы деген бір-екеуімен ғана алалап сәлемдесіп, қол алысу – барып тұрған әдепсіздік. Бұл сәлем берілген адамдардың өзін ыңғайсыз жағдайда қалдырады да, сәлем берілмегендер үшін ашықтан-ашық қорлау болып табылады.
11. Қазақ тілінде әдептілік, сыпайылық, ізеттілік деген сөздердің түп мағынасы бар. Ол –адамгершілік. Яғни, ата-анаңды құрметтеу, үлкенді сыйлау, шыншыл және әділетті болу, сондай-ақ адамның көпшілік алдында өзін-өзі ұстай білуі.
12. Адамның қоғамда бағалануы, ардақталуы, қадір-қасиетінің болуы – оның адамдармен қарым-қатынасын адамгершілік принциптерге құруына байланысты болады. Жақсылық пен жамандық адамның іс-әрекеті арқылы өлшенеді. Халқымыз қайырымды жанды адамгершіл деп дәріптеген.13. Адамға қойылатын басты талап – асыл да ізгі адамгершілік қасиеттерді бойына сіңірген ұлағатты азамат болып шығу. Өйткені, адам өзінің адамгершілігімен, қайырымдылығымен, адалдығымен және әділеттілігімен ардақты. Осыған орай күнделікті өмірде «жақсы адам» немесе «жаман адам» деген әдептілік бағасы беріліп жатады. Ал, әдептілік жағынан кіршіксіз таза болу дегеніміз – адамгершіліктің асқар шыңы.
14. Әдептілік ережелерін сақтау табиғи және мейлінше емін-еркін болып, ешқандай жағыдайда екіжүзділікке, өтірік ұялшақтыққа негізделмеуі тиіс.
2-сурак. Болашақ маманның кәсіби құзіреттілігінің мазмұны
Білім берyге құзыреттілік тұрғыдан келy әрекеттік бағытпен тығыз байланыста бола отырып, құзырлылықтар жиынтығын меңгертyді, сол арқылы стyденттердің әлеyметтік – саяси, экономикалық, ақпарат әлеміндегі үнемі өзгермелі жағдайларға бейімделyін көздейді. Бұл тұрғыдан А.Л.Андреевтің: «Жалпы құзыреттілік білім берy саласындағы сұранысты қанағаттандырy мақсатында қоғамдық ортада пісіп жетілген қажеттілік нәтижесі болып табылады. Құзыреттілік дегеніміз - жеке тұлғадан қоғам талап етіп отырған біліктіліктер жиынтығы. Ал құзырет дегеніміз жеке тұлғаның дербес дамyын неғұрлым тиімді және сапалы қамтамасыз ете алатын білімдерінің жиынтығы. Өзін-өзі дамытy, өзін-өзі белсенді ете білy қабілеттері тұлғаның еркін таңдаy жасай алy мүмкіндігін айқындайды»,-деген пікірі бізге өте жақын.
3- сурак. Ата-бабамыздың құда түсу жол-жоралғылары
Ұлы мен қызы өсіп, кәмелетке толған соң келін түсіріп, қыз ұзату – әрбір әке-шешенің арманы, шықсам деген биігі, ең шатты кезеңі.
Олардын коптеген турлери бар мысалыга :«бата аяқ» ,«құйрық-бауыр» ,«кит» ,«Күйеудің ұрын баруы» ,«Ұрын той» ,«Сүтақы» ,«Қыз қашар» ,«Сыңсып көрісу»
,«Қол ұстатар» ,«Беташар» ,«Ұзатылған қыздың төркіндеу салты» .
Міне, осы жоралғы-дәстүрлердің бәрі жас отау босағасының берік,шаңырағының биік болуына, ерлі-зайыптылардың тату-тәтті тұрмыс кешуіне негіз салған. Ал бүгінгі күні ше? Кешегі кеңес дәуірінде бұлар ескіліктің қалдығы ретінде қазақ өмірінен аластатылды. Тарихынан, ата-баба салт-дәстүрінен жұрдай дүбәра ұрпақ дүниеге келді. Тәуелсіздік таңы әлдеқашан атса да, орта буын болашақ ұрпаққа өнеге болатындай жолды әлі де үлгі қылар емес.
7-билет.1-сурак. Ұлттық тәрбиенің мақсаты мен міндеттері
Мақсаты:Халқымыз тән мен жан тәрбиесiн қатар жүргiзу арқылы жас ұрпақты елiн, жерiн сүйетiн, қорғай бiлетiн, үлкенді сыйлайтын, еңбексүйгіш, түрлі ұлыс өкілдерін құрметтейтін және олармен шын пейілді қарым-қатынас жасайтын, халқының келешегi үшiн бойындағы бар ақыл-қайратын аямай жұмсайтын намысқор, табиғатқа аялап қарайтын рухтағы саналы адам тәрбиелеудi мақсат еткен. Пәннің міндеттері:-студенттерді кәсіби іс-әрекет теориясымен қаруландыру;
- болашақ маман бойында өзіндік кәсіби іс-әрекеттің жүйелі түрдегі көрінісін қалыптастыру;
-болашақ маманның тұлғалық және кәсіби (кәсіптік ойлау, қарым-қатынас жасай білу, әдептілік пен мәдениеттілік, т.б.) сапаларын қалыптастыру;
-студенттердің ғылыми-шығармашылық ізденіс жұмысына дайындығын қалыптастыру;
- оқу-танымдық іс-әрекет барысында алған білімдерді өз бетінше пайдалануға тәрбиелеу.
2- сурак. Ұлттық тәрбие тағылымдары - болашақ маманның кәсіби даярлығының құралы ретінде.
Маманның ұлттық тәлім-тәрбие беруге даярлығы дегеніміз – Кәсіби парызына сәйкес, ұлттық тәлім-тәрбиені жүргізу бойынша білімдері, біліктілігі және қабілеттері негізінде қалыптасқан кәсіптік парыздылық санасының дайын күйі.
Ұлттық тәлім-тәрбие беруге даярлығы бар маман бойында мына қабілеттер болуы керек:
1.- жас ұрпақты жат қылықтардан сақ болуға, жан және тән сұлулығын сабақтастыра білуге және оны дамытуға үйрететін;
2.- жас өспірімдерді қазақтың ұлттық тәлім-тәрбиесінің негізгі ұғымдарымен, білімдерімен, дүниетанымдық идеяларымен және әдістерімен таныстыра алатын;
3.- жастарға қазақтың тілін, тарихын, дінін, ұлттық салт-дәстүрін, ұлттық мәдениетін, әдет-ғұрпын таныстыра отырып, сана сезімін, намысын, мінез-құлқын, дүниетанымын қалыптастыра алатын;
4.- жас ұрпаққа қоғам мен табиғат ресурстарын өз игілігіне ұқыпты да ұтымды пайдалануға икемдеуге, ұлттық құндылықтарымызды дүниежүзілік жалпы адамзатқа тән құндылықтармен сабақтастыра алуға үйрететін;
5.- ұлтаралық қарым-қатынасты жетілдіру үшін қазақ халқының терең де мағыналы тәлім-тәрбиесін қазақстандағы басқа ұлт өкілдеріне насихаттай алатын.
6.- болашақ ұрпақ бойында қазақтың ұлттық құндылықтары негізінде әлеуметтік-психологиялық, құқықтық-экономикалық және логикалық ойлауды дамытудың қажетті дағдылары мен шеберлігін меңгертетін, дұрыс және шешен сөйлеуді, қоғамдық ортада өзін-өзі ұстай білуді, бәсекеге қабілетті құзыреттілікті қалыптастыра алатын;
3- сурак. Қазақтың қолөнері
Қасиетті қазақ халқының қолөнерінің тарихы тым тереңде. Ол кеңбайтақ жерімізді мекендеген сақ, үйсін, қыпшақ, ғұн, қарлұқ тәрізді көне түркі тайпаларының мәдениетінен арқау алады. Жәнеде оған Оңтүстік- Сібір, Орта Азия мен Ресей халықтарының да мәдениеті өз әсерін тигізген. Осындай үнемі жаңғыру үстінде болған қазақ халқының дәстүрлі қолөнерінің даму биігіне көтерілген кезеңі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы.
Археологиялқ қазбалар мен жазба ескерткіштерге арқа сүйесек, Қазақстан аймағын мекендеген тайпалар жүздеген жылдар бойы металл, тас, сүйек, саз балшық, ағаш, жүн, тағы басқа да шикізаттарды шаруашылық кәсіптері мен күнделікті тұрмыс қажетіне жарап, қол өнердің өз ұлтына тән ерекше көркем түрлерін қалыптастырған.
М.А.Леваневский: «қазақтың қандай кәсіпке болмасын, табиғаттан қабілеттігіне сүйсінесің, қарапайым құралдармен тамаша ер қапталдарын жасап, алтын, күмістен әсем бұйымдар шығаратындығына таңданбасқа болмайды. Қазақтың тіккен аяқ киімдері өте берік, киюге ыңғайлы» - деп жазады. Ал енді қазақтың ұлттық қолөнерінің таңғажайып туындысы – киіз үй орта ғасыр саяхатшылары Марко Полоны (1230), Плано Карпиниді (1246), Клавихоны (1403), Барбораны (1436), қатты таң қалдырып, олардың тарихи жазбаларынан орын алғаны – біз үшін үлкен мақтаныш. Қазір халықаралық деңгейде қолөнер көрмесі ұйымдастырылмағанымен, бұрын оған айрықша көңіл бөлетін- ді. 1969 жылы 91 жасында қайтыс болған Барлыбаева Рымжанның қолынан шыққан текеметтің кезінде Парижде ұйымдастырылған көрмеге қатысып, талайларды таң қалдырғаны қандай тамаша. Сондай – ақ, қазақтың киіз үйлері 1861 жылы Парижде өткен халықаралық көрмеге қатысып, 1876 жылы Петербургте ориенталистердің үшінші конгресінің Құрметіне ашылған көрмеге, 1890 жылы Қазанда өткен көрмеге қойылған.1913 жылы Омбы шахарында Романовтар әулетінің 300 жылдық тойларындағы көрмеге Атбасардан Мейрам қажының киіз үйі қатысқан. Халықтың қолөнеріндегі негізгі тұлға- суретші, шеберлер.
8-билет.1-сурак. Қазақ халқының дәстүрлі қолданбалы өнері
Қазақ халқының дәстүрлі қолданбалы өнері – көшпелі түркі тектес халықтар әлемінің алып бәйтерегі, қара шаңырағы. Ол ерте кезден-ақ әлемдік мәдениеттің көрнекті қайраткерлерін қызықтырған. Мысалы, Геродот былай деп жазып қалдырған: «Олардың барлық заты алтын мен мыстан жасалған жайдың металдан істелген бөлшектері, оғы, айбалталары мыстан істелген. Бас киім мен белдік әшекейлері түгелдей алтыннан жасалған. Сондай-ақ ат омырауындағы өмілдіріктер де мыстан соғылып, жүген сулығы ауыздығы тағы да басқа бөліктері түгелдей алтынмен әшекейлендіріп, безендірілген». Геродот пен бірге Ктесий, Страбон да қазақ топырағын мекендеген сақтар мен массағаттардың барлық заттарының әшекейленіп, киімдерінің өзіне тән үлгісі барын айтады. АкадемикӘ.Марғұлан: «Есть основание пологать что народное искусство казахов находится в генетической связи с искусством саков, усуней, гуннов и других племен, населявщих в древности территорию Казахстана» ,- депкөшпендіхалықөнеріненбастауалғанын теория жүзінде дәлелденген.
С.Қасиманов: «халық тұрмысында жиі қолданылатын өру, тігу, тоқу, мүсіндеу, құрастыру, бейнелеу сияқты творчестволық өнер жиынтығы» десе, ал М.С.Мұқанов: «… дәстүрлі халық өнерінің негізі. Халық мұрасынсыз алға басу мүмкін еместігін».-ескертеді. Қай халықтың болмасын заттық, рухани мәдениетінің жиналу, жариялану, зерттелу тарихының басталған уақыттан дөп басып айту қиын. Халықтық мәдениет қаншалықты қөне болса, оның зерттелу тарихы соншалықты тереңге бой тартады. Қолданбалы өнерінің бел туындыларының бірі – тас өңдеу. Оның негізгі түрлері тас ескерткіштер, мүсінтастар. Ә.Марғұлан тарихи дәуірден сақталып келе жатқан тас мүсіндер біріншіден, ата–ананың рухын қадірлеуден, аспанға, күнге табынудың бір белгісі; екіншіден, тек басын жұмырлап келтіру, өзге денені бедерлемеу және іргесіне төрт бұрышты тас шарбақ тұрғызып отырғаны дүниенің төрт бұрышын меңзегені; үшіншіден, VІІ-Х ғасырдағы мүсіндер өте реалистік бағытқа сүйеніп, шындықтан ауытқымауды, адамның келбетін (портретін) тура өзіндей қылып жасауды мақсат еткен.
Жас әйелді суреттеген тас мүсіндер «қыз тас», «келіншек тас» деп үлкендерін «кемпір тас» деп атаған. «Кемпір тас» пен «қойшы тастың» келбеті біріне бірі өте жақын. Екеуіде қолын бауырына қысып, кіндігінен жоғары құты сауыт ұстап отырады. Бұл да күнге аспанға табынудың, малымыз көп болсын деген тілек. Олар тас мүсіндерін екі жүйе болып созылған ұзын қанаты (жол) бар үлкен тас обалардың шығыс жағына орнатып бетін шығып келе жатқан күнге қаратып қойған. Шығып келе жатқан күнге бас иіп, табынып, одан жақсылық күткен.
2- сурак. Ұлттық психология ұғымы
Ұлттық психология  философиялық және социологиялық  әдебиетте көп талқыланып, зерттеліп келе жатқан категориялардың бірі. Біз ұлттық психология ұғымының мәнін түсіну үшін, оны төмендегідей бірнеше қырынан қарастырып көрейік.
Біріншіден, ұлттық психология  қоғамдық психологияны құрайтын элементтердің бірі, оның құрамдас бөлігі болып табылады. Мұны түсіну қиын емес: қоғам түрлі әлеуметтік топтардан құралады. Ал әр әлеуметтік топтың өзіндік психологиялық ерекшеліктері болады. Ұлтта қоғамды құрайтын әлеуметтік топтың бірі.
Екіншіден, ұлттың психология ұлтаралық қатынастар идеологиясымен, ұлттың құндылықтарға қатысымен бірге қоғамдық сананың маңызды құрауышы болып табылады. Қоғамдық сана - қоғамның рухани дамуының барлық жақтарын көрсетеді.
Үшіншілен, ұлттық психология - ұлттың негізгі белгілерінің бірі болып табылады.
3-сурак. Ұл бала тәрбиесінің ерекшеліктері
Ұл тәрбиесінде, ұлдарға  болашақ ел мен жұрттың қорғаны, отбасының ұйытқысы, халыққа бақыт- байлық, жаратушы екендігін шынайы ұғындыру басты мақсат етіледі. Ержігіттің қалай болу керек екендігін шынайы ұғындыру басты мақсат етіледі. Ержігіттің қалай болу керектігі, ел -жұрт, үлкен кіші, кәрі-жас алдында өзін қалай ұстап, әйелдер  мен балаларға қалай қамқорлық жасау, отбасы мен ел-жұртына қалай  үлгі-өнеге болу, қиын сәттер мен ел басына күн туған сын сағаттарда қалай ерлік көрсетіп, қалай азаматтық таныту секілді істердің барлығы мұқият үйретіледі.
Нағыз жігіт – қорған болар халқына, Нағыз жігіт - берік болар антына.Нағыз жігіт – жалғастырып дәстүрді, Адал болар ата-баба салтына.
9-билет.1-сурак. Ұлттық психологияны қалыптастыратын факторлар
Ұлттық психологияны қалыптастыратын факторларға мыналар жатады:
-халықтың басынан өткерген тарихы;
-ұзақ жылдар бойы айналысқан шаруашылық түрі;
-төлтума мәдениеті;
-ақпарат алмасу тілі;
-салттары мен дәстүрлері;
-тұрған жерінің табиғаты және климаттық жағдайлары;
-діні;
-әлеуметтік-демографиялық жағдайы.
Бұл аталғандардың соңғысынан басқалары ғасырлар бойы көп өзгеріске ұшырай бермейді, ұзақ уақыт сақталады. Соған сәйкес ұлттық психология да халықтың санасына әбден орныққан құбылыс болып табылады, оны өзгерту өте қиын және ұзаққа созылады.
2- сурак. Қазақ халқының күй өнері
«Күй» сөзі түрік тілдерінің деректерінде XI ғасырдан бері белгілі.
Махмұд Қашқаридің әйгілі еңбегі «Дивани лұғат ит түрік» атты сөздігіндегі «көк» (қазақта күй болып айтылады) деген атау аспапты музыканы да , әнді де білдіреді. Осы күнгі татар тілінде де «күй» сөзі аспапты музыка мен вокалдық музыкаға ортақ қолданылады.  
XVI  ғасырдан бермен қарай «күй» сөзі тек аспапты музыканы ғана білдіретін мағынаға ие болады Ен далада күн кешкен елдің аузынан шыққан «күй» деген сөздің аспаптық музыкаға тән атау екені, оның түп-тамыры одан да арғы замандарда жатқаны он төртінші ғасырдан бері белгілі.
Осыған дәлел байырғы заманда 600 жыл бұрын тасқа салынған суреттін табылуы. Сондай ақ «күй» сөзінің көнелігін білдіретін тағы бір дерек қазақта «Ақсақ құлан» атты күй болуы. Туу тарихы жағынан бұл күй Шыңғыс хан жорықтарымен тұстасады Қазақстан жерінде аспаптық музыка мәдениеті аса жоғарғы дәрежеде ертеде-ақ дамығанына бірден бір айғақ.
Қазақтың күй өнері негізінен төкпе, шертпе деп айдарланған екі машыққа бөлінеді, соған орай олардың жерге, топыраққа тартып тұратын айшықты мінездемелері де бар. Төкпе және шертпе деген анықтама күйдің тәсілі тартысына байланысты туындаған кейінгі аттар, Ахмет Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» кітабындағы Тәттімбет жайлы зерттеуде шертпе күй деген сөз кездеспейді, мұндай атау Уали Бекеновтың кітаптарынан кейін енген (Шертпе күй шеберлері).
Көне ғасырда Қорқыт, XII ғасырда Кетбұға, XIV-XV ғасырларда Асанқайғы, XV ғасырда Қазтуған, XVI-XVII ғасырларда Байжігіт, XVIII ғасырда Абылайхан, XIX ғасырдың бас кезінде Боғда, Махамбет, Тәттімбет, Құрманғазы, Абыл, Тоқа, Сармалай, Ықылас, Қазанғап, Байсерке, Шортанбай, Тіленді, Дайрабай, Өскенбай, Мамен, Дина, Сүгір, Сейтек  т.б. секілді дарынды күйші, дәулескер домбырашылар – қазақ күй өнерінің туын әр ғасыр, әр жылдарда биікке көтерген тума таланттар еді. Солар арқылы ұлттық музыка өнеріміз өзіндік бет-бедерін сақтап қалды.
Қазіргі кезеңде күйшілік өнер қанатын кең жая, қазақ деген ұлттың дәстүрлі мәдениетінде самғауда. Бодандық кезеңнен аман – есен өткен домбыра аспабы елімізде айырықша орын алуда. Қазақ Ұлттық Музыка академиясы, Құрманғазы атындағы Ұлтық консерваторияда, еліміз бойынша көптеген колледждерде қаншама болашақ домбырашы мамандар білім алуда.
3- сурак. Еңбек тәрбиесінің қағидалары
Еңбек тәрбиесінің қағидалары:1.Еңбек тәрбиесінің басты қағидасы – мақсаттылық
2.Дәстүрлі еңбек тәрбиесінің үздіксіздігі, беріктігі, жүйелілігі
3.Дәстүрлі еңбек түрлерінің қоғамдық өмірмен байланысы
4.Жеткіншектерді дәстүрлі еңбекке түрлеріне ұжым арқылы тәрбиелеу
5.Жеткіншектердің жас және дара ерекшеліктері мен жыныстық өзгешелігін ескере отырып дәстүрлі еңбекке тәрбиелеу.
10-билет.1.Қариялар мен жастардың қоғамдағы орны туралы айтыла қалғанда Қаз дауысты Қазыбектiң пәлсапаға толы астарлы сөзi еске орала кетедi. Ұлыстағы қарт кiсiлерге кейiнгi толқын iзбасарлары «өткенiн көксейдi» деп ренжитiн көрiнедi. Көп жасағандар жалындаған жастарды «ақылымызды тыңдамайды, бұзылып бара жатыр» деп кiнәлапты. Екi жағы тәжiкелесiп, дуалы ауыз биге жүгiнiсiптi. Шешендiкке келгенде шашасына шаң жұқпайтын қазақтың ақтангерi қарттар мен жастарды зейiн қоя тыңдапты. Әбден ойланып, толғанып барып: «Жалтылдақ деп жастықты сөкпе, бәрiңнiң шыққан тегiң сол, қалтылдақ деп қарттықты сөкпе, бәрiңнiң жетер шегiң сол» дегенде қариялар жағы селт етiп, орындарынан асығыс тұрып, етегiнiң шаңын қаңғып, желiдегi мiнiстерiне қарай жөнеп берiптi. Аңырайған жастары естерiн тез жиып, жүгiрiп барып оларды аттарына қолтығынан сүйеп мiнгiзiптi деседi. Бәлкiм, бұл аңыз. Бiрақ шындыққа бергiсiз.
2. Әрбір халықтың өзінің ұлттық тарихы бар. Ұлттың тарихы – ұлттық сана. Сана белгілі бір ұлт өнімінің дамуы, сол ұлттың мәдениетінің өмірі мен мақсаты болып табылады. Сондықтан да, ұлттық сана-сезімнің қалыптасу жолдары әр түрлі, ерекше әрі қайталанбас құбылыс. Бұл ерекше құбылысты түсінудегі басты мәселе, яғни, бір халықтың ұлттық өзіндік санасының басқа халықтың ұлттық өзіндік санасынан ерекшелік белгілерінің қалыптасуы мен көрініс беруін анықтау. Мұны тек ұлттық өзіндік сананы тарихи-мәдени және әлеуметтік-мәдени астарларда талқылау арқылы ғана жүзеге асыруға болады.
Ұлттық психологияның құрамдас элементтерінің бірі-ұлттық өзіндік сана. Ұлттық өзіндік сана дегеніміз - этностық сананың жоғары, күрделіленген, жетілдірілген формасы. Ұлттық сезім үш элементтен тұрады.
Біріншісі - ұлттық қадір. Бұл ұғым адамның өз ұлтын қадірлеу, сыйлау, өзгелердің алдында оның беделін түсірмеу, ұлт өкілі ретіндегі адамның өзінің үнемі қадірінің болуын ойлап әрекет етуі сияқты сезімдердің жетегінде жүруін көрсетеді.
Ұлттық сезімнің екінші элементі - адамның белгілі бір ұлтқа тәнділікті сезінуі болып табылады. Ол әр адам мен азаматтың өзінің белгілі бір ұлттың өкілі екендігін сезінуін көрсетеді. Ұлтқа тәнділікті сезіну белгілі деңгейде оның әрекетіне әсер етеді
Ұлттың мақтаныш сезімі де әлеуметтік психологияда жиі ұшырасатын құбылыстардық бірі. Адам өзінің мемлекетінің жерімен, оның қазба байлықтарымен, бай мәдениетімен, қызықты тарихымен, ұлы адамдарымен мақтанады.
Ұлттық қадір, ұлттық мақтаныш, ұлтқа тәнділікті сезіну бәрі қосылып келіп, адамның өз ұлтына деген эмоциялық қатынасын білдіретін, оның ойы мен әрекетіне мұрындық болатын психологиялық күйдің жиынтығын құрайды.
3. Қазіргі заман талабына сәйкес, отбасы еңбек тәрбиесінен бастап әрбір жасөспірімге жеке тұлға ретінде қарап, оның өзіне тән еңбекке деген көзқарасы, еркі, өзіндік еңбек іс-әрекетін жасай алатын қабілеті бар субъект екенін ескере отырып, төмендегі міндеттер мен бағыттар жүзеге асырылады:
1.Қазақ этнопедагогикасындағы ғылыми мағлұматтар мен халық тәжірибесіне негізделген дәстүрлі еңбекке тәрбиелеудің құралдары мен әдіс-тәсілдерін қолдану арқылы жеткіншектердің еңбекке деген ұлттық сана-сезімін, еңбек дағдыларын, еңбек етуге әзірлігін, әдеттенуін қалыптастыру.
2.Көпсалалы ұлттық мектептерді еңбек кабинеттерімен қамтамасыз ету, оқу-өндіріс комбинаттарының жанынан ашылған еңбекке тереңдетіп даярлайтын оқу орындарында дәстүрлі еңбек түрлерінің тәрбиелік мазмұнын күшейтумен қатар үйретуді, меңгертуді көздеген қосымша арнайы пәндерді, курстарды, факультативтік оқуларды енгізу.
3.Қазақ ұлтының дәстүрлі еңбек түрлерінің қайта түлеуіне, жасөспірімдерді еңбекке даярлаудағы этникалық салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптардың еркін гүлденуіне құқылы екенін жас ұрпақтың санасына сіңіру.
4.Балалар мен жастардың еңбек етуге әдеттену, әзірлену, жұмысты істей білуге деген ықыласын арттыру; олардың ұжымдық еңбек дағдыларын қалыптастыру; еңбексүйгіштік, шығармашылық, белсенділік, іскерлік қасиеттерін дамытып, оны қоғамдық еңбек талабына сай іске асыруға көмектесу.
11билет.1. 1. Ұлттық тәрбиеде тәрбие ісін баланың жас ерекшелігін ескере отырып жүргізуді талап еткен. Мәселен, «Ұлыңа бес жасқа дейін патшадай қара, он бес жасқа дейін қосшыңдай сана, он бес жастан асқан соң ақылшы досыңдай бағала» деген мәтел баланы еркін тәрбиелеудің, көмекшім деп үмітпен қараудың, ақылшым деп тең санаудың қажеттігін мегзейді. Ал бұл ғылыми педагогиканың ынтымақтастық принципімен қабысып жатыр.
2. Ұлттық тәрбиеде тәрбие ісін әр баланың жеке бас ерекшеліктерін (психологиясын) ескере отырып жүргізуді де ескертеді. «Баланы туады екенсің, мінезді тумайды екенсің», «Бір биеден ала да туады, құла да туады», «Балаңа үміт арту – әкенің парызы, ақтау – баланың қарызы» деп ой түйіндеген.
3. Ұлттық тәрбиеде баланың тәрбиесі туған, өскен ортасына, ата-ананың, отбасы үлкендерінің, ұстазының үлгісіне байланысты деп қараған. Өскен ортаның тәрбиедегі әсері жөнінде А.С.Макаренко, Н.К.Крупская, А.В.Сухомлинский, А.Құнанбаев, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев сынды ұлағатты ұстаздардың ой-пікірлері де халық педагогикасының қағидаларымен үндесіп жатыр.
4. Ұлттық тәрбиенің тағы бір принципі балаға үлкен талап қоя білуге, оның жеке басын қадірлеуге негізделген. Баланың жіберген қателіктерін үлкендер дер кезінде бақылап, дұрыс жолға салуды мақұлдаған. «Ата балаға сыншы», «Баланың балалығына әкенің даналығы бар», «Ақырып айтқаннан ақылмен айтқан артық» деген мәтелдер осы ойды құптаудан туған. Яғни, тәрбиешінің жылы жүректі болуын, тапқырлық тәсілмен тәрбиелеуін орынды санаған.
5. Шәкіртті тәрбиелеу, оқыту барысында ақыл-ойын дамыту бүгінгі педагогиканың ең көкейкесті мәселелерінің бірі. Дамыта оқытып тәрбиелеу ісі асқақ арманмен байланысты. Осыны құптаған ата-бабамыз «Армансыз ұлан – қанатсыз қыран», «Арманы жоқтың пәрмені жоқ» деп, келешекті қиялдай білетін арманға, ой дербестігіне тәрбиелеуді мақсат еткен.
6. Ұлттық тәрбиенің негізгі принциптерінің бірі – тәрбиенің біртұтастығы. Халқымыз жас ұрпақты өмірге Дайындап, «сегіз қырлы, бір сырлы», жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеу үшін бар мүмкіндікті сарқа пайдаланған. Кез келген тәрбие құрамына талдау жасасақ, тәрбиенің түрлері (еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, әсемдік т.б.) іштей сабақтасып жатады. Оны бесік жырынан, бата-тілектер мен терме толғаулардан байқауға болады. Тәрбие ісін кешенді жүргізуді ғылыми педагогикалық еңбектер де қуаттайды.
7. Тәрбие ісінің туғаннан өмір бойы үздіксіз жүргізілуін халық педагогикасы да, ғылыми педагогика да құптайды.
8. Ұлттық тәрбие отбасы үлкендерінен бастап, ауыл ақсақалдары, өнер иелері түгел қатынасатын ұжымдық тәрбие ісіне негізделген. Ұлттық тәрбиеде «Көп талқысы – тез», «Көп қорқытады, терең батырады», «Көпке қарсылық – құдайға қарсылық» деп ұжымдық тәрбиені құптаған. Ал ұжымдық тәрбиеге ғылыми педагогика да ерекше мән берген.
2. Қазақ халқының танымындағы «жігіт» концептісіне қатысты атаулар, қазақ жігіттерінің таным-талғамын, көзқарасын, сезімін, психологиясын, сан иірімді ерекшеліктерін тануға, қазақ мәдениетіндегі орнын айқындауға мүмкіндік беретін тілдік бірліктер, лексико-фразеологиялық, паремиологиялық бірліктер, халық ұғымында қалыптасқан ұғым-түсініктер, қазіргі көркем мәтіндердегі т.б. «жігіт» концептісін дәлелдейтін деректерді зерделеуді қажет етеді.
- «Жігіт» сөзі орыс тіліндегі «джигит», «детина», «юноша», «парень» сөздеріне сай келеді. Ал «менің жігітім», «сенің жігітің», «оның жігіті» дегендердегі тәуелді түрде келетін «жігіт» сөзінің (орысшасы - парень, паренек) мағынасы қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде берілмеген. «Жігіт» сөзінен жасалған туынды сөздер де аз емес. Олар: жігіттік(шақ), жігітсі(у), жігітсіз, жігітсін(у), жігітше, жігітшілік, жігітімсің, жігіт-желең т.б.
- Жігіттің бейнесі негізінен жастықтың, адамгершіліктің ұлттық өлшемдерімен егіз өріледі. Мұны сипаттайтын тілдік бірліктер жігітті рәміздейтін сөз тіркестері төңірегінде топтастыруға болады.
3. Қазақ би өнерiнiң түп тамыры ғасырлар қойнауынан нәр алатыны белгiлi. Қазақ биi оның арқауы халықтың жан дүниесi, оның таным түсiнiгi, табиғатпен байланысы, оның философиясы. Шара сынды саңлақтың арқасында бiздiң биiмiз әлемдiк сахнаға азды-көптi шыққанын әсте жоққа шығаруға болмас. Шара апамыз қазақ би өнерiнiң қайталанбас жарық жұлдызына айналды десем менiмен бәрi келiсер. Әрине, Шара Жиенқұлова, Дәурен Әбiров, Зауыр Райбаев, Болат Аюханов, Гүлжан Талпақова сынды бишiлер қалыптастырған салт та, дәстүр де қазақ биiнiң өзiне тән ерекшелiктердi бойына сақтаған әрi оны басқа елдердiң билерiмен салыстыруға әсте келмейдi.
12билет.1. Адамның жан-жақты және үйлесімді дамуында еңбек шешуші факторлардың бірі. Халық педагогикасында еңбекті бүкіл тәрбие жүйесінің күре тамыры деп қарастырады. Адам еңбексіз дамымайды, кері кетеді, азады. Еңбек ету арқылы адамның көзқарасы, эстетикалық сезімі, ақыл-ой деңгейі дамып жетіледі. Балалар мен жастардың еңбек тәрбиесі ертеден-ақ ата-ана парызы, бүкіл халық міндеті болған. Халық еңбекті асыл мұрат деңгейінде қарады. Адам өзінің жан дүниесін, тән сұлулығын еңбекте ғана көрсете алатындығына назар аударады. Сол себептен де баланы ерте бастан еңбекке ертеден тәрбиелеу жанұяның қасиетті борышы. Жас ұрпақты еңбекке тәрбиелеу халық ауыз әдебиетінің өзекті мәселелері ретінде де жырланды. Жас ұрпақты халқымыз жалпы еңбекқорлыққа тәрбиелей отырып, «он саусағынан өнер тамған» нақты кәсіп иесі болуды көздеген.
2. Маманның ұлттық тәлім-тәрбие беруге даярлығы дегеніміз- Кәсіби парызына сәйкес, ұлттық тәлім-тәрбиені жүргізу бойынша білімдері, біліктілігі және қабілеттері негізінде қалыптасқан кәсіптік парыздылық санасының дайын күйі.
Ұлттық тәлім-тәрбие беруге даярлығы бар маман бойында мына қабілеттер болуы керек:
- жас өспірімдерді қазақтың ұлттық тәлім-тәрбиесінің негізгі ұғымдарымен, білімдерімен, дүниетанымдық идеяларымен және әдістерімен таныстыра алатын;
- жастарға қазақтың тілін, тарихын, дінін, ұлттық салт-дәстүрін, ұлттық мәдениетін, әдет-ғұрпын таныстыра отырып, сана сезімін, намысын, мінез-құлқын, дүниетанымын қалыптастыра алатын
- болашақ ұрпақ бойында қазақтың ұлттық құндылықтары негізінде әлеуметтік-психологиялық, құқықтық-экономикалық және логикалық ойлауды дамытудың қажетті дағдылары мен шеберлігін меңгертетін, дұрыс және шешен сөйлеуді, қоғамдық ортада өзін-өзі ұстай білуді, бәсекеге қабілетті құзыреттілікті қалыптастыра алатын;
- ұлтаралық қарым-қатынасты жетілдіру үшін қазақ халқының терең де мағыналы тәлім-тәрбиесін қазақстандағы басқа ұлт өкілдеріне насихаттай алатын.
- жас ұрпаққа қоғам мен табиғат ресурстарын өз игілігіне ұқыпты да ұтымды пайдалануға икемдеуге, ұлттық құндылықтарымызды дүниежүзілік жалпы адамзатқа тән құндылықтармен сабақтастыра алуға үйрететін;
- жас ұрпақты жат қылықтардан сақ болуға, жан және тән сұлулығын сабақтастыра білуге және оны дамытуға үйрететін;
3. «Отан отбасынан басталады» десек, сол әрбір кіші отанның ұйытқысы, берекесі болатын – әйел адам. Ұлттың адаспай, ұлт болып қалуы, қоғамның ырғақты дамуы, мемлекеттің өркендеуі – соңында келіп әйелге, келешек Ана болар қыздардың қалай тәрбиеленетініне байланысты болмақ.
Заттай байлықтың құны өршіп тұрған бұл кезеңде руханият аяқ асты қалмауға тиіс. Адам тек тәнімен ғана адам болып тұрмағанын жақсы сезінуіміз – бүгінгі күннің өткір мәселесі. Біз рухымыз биік болғанда ғана Адам деген асыл есімге кір жуытпай қала аламыз. Діні мен Ділі берік ел –  алынбас қамал. Ал оның болашағы жастардың қолында. Сондықтан басқа елдердің өркениеттік жетістігі деп бағаланған арзанқол мәдениет үлгісі ата салт-дәстүріміздің тұнығын лайлатпасын десек, жастарымызға, әсіресе қыздарымызға дұрыс тәрбие беру – бәріміздің ортақ парызымыз. Өйткені кім-кімде болашақ әке, аға, әпке немесе ана.
13.билет.1. Адамгершілік тәрбиесі мәселесі негізінен ұлттық психологиялық ерекшеліктерге сүйене отырып, тәрбие берудің әдістемелік жолдарын қарастырады:
- Ұлттық дәстүрлер арқылы оқу-тәрбие үрдісінде адамның бойында рухани мәдениетті қалыптастыру.
- Ұлттық дәстүрлер арқылы адамның психологиялық ерекшеліктерін зерттеп, дамыту.
- Салт-дәстүр негізінде, ұлттық психологиялық ерекшіліктерді ескере отырып, рухани-адамгершілік құндылықтарын тәрбиелеу.
2. 1. Ұлттық тәрбиеде тәрбие ісін баланың жас ерекшелігін ескере отырып жүргізуді талап еткен. Мәселен, «Ұлыңа бес жасқа дейін патшадай қара, он бес жасқа дейін қосшыңдай сана, он бес жастан асқан соң ақылшы досыңдай бағала» деген мәтел баланы еркін тәрбиелеудің, көмекшім деп үмітпен қараудың, ақылшым деп тең санаудың қажеттігін мегзейді. Ал бұл ғылыми педагогиканың ынтымақтастық принципімен қабысып жатыр.
2. Ұлттық тәрбиеде тәрбие ісін әр баланың жеке бас ерекшеліктерін (психологиясын) ескере отырып жүргізуді де ескертеді. «Баланы туады екенсің, мінезді тумайды екенсің», «Бір биеден ала да туады, құла да туады», «Балаңа үміт арту – әкенің парызы, ақтау – баланың қарызы» деп ой түйіндеген.
3. Ұлттық тәрбиеде баланың тәрбиесі туған, өскен ортасына, ата-ананың, отбасы үлкендерінің, ұстазының үлгісіне байланысты деп қараған. Өскен ортаның тәрбиедегі әсері жөнінде А.С.Макаренко, Н.К.Крупская, А.В.Сухомлинский, А.Құнанбаев, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев сынды ұлағатты ұстаздардың ой-пікірлері де халық педагогикасының қағидаларымен үндесіп жатыр.
4. Ұлттық тәрбиенің тағы бір принципі балаға үлкен талап қоя білуге, оның жеке басын қадірлеуге негізделген. Баланың жіберген қателіктерін үлкендер дер кезінде бақылап, дұрыс жолға салуды мақұлдаған. «Ата балаға сыншы», «Баланың балалығына әкенің даналығы бар», «Ақырып айтқаннан ақылмен айтқан артық» деген мәтелдер осы ойды құптаудан туған. Яғни, тәрбиешінің жылы жүректі болуын, тапқырлық тәсілмен тәрбиелеуін орынды санаған.
5. Шәкіртті тәрбиелеу, оқыту барысында ақыл-ойын дамыту бүгінгі педагогиканың ең көкейкесті мәселелерінің бірі. Дамыта оқытып тәрбиелеу ісі асқақ арманмен байланысты. Осыны құптаған ата-бабамыз «Армансыз ұлан – қанатсыз қыран», «Арманы жоқтың пәрмені жоқ» деп, келешекті қиялдай білетін арманға, ой дербестігіне тәрбиелеуді мақсат еткен.
6. Ұлттық тәрбиенің негізгі принциптерінің бірі – тәрбиенің біртұтастығы. Халқымыз жас ұрпақты өмірге Дайындап, «сегіз қырлы, бір сырлы», жан-жақты жетілген азамат етіп тәрбиелеу үшін бар мүмкіндікті сарқа пайдаланған. Кез келген тәрбие құрамына талдау жасасақ, тәрбиенің түрлері (еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, әсемдік т.б.) іштей сабақтасып жатады. Оны бесік жырынан, бата-тілектер мен терме толғаулардан байқауға болады. Тәрбие ісін кешенді жүргізуді ғылыми педагогикалық еңбектер де қуаттайды.
7. Тәрбие ісінің туғаннан өмір бойы үздіксіз жүргізілуін халық педагогикасы да, ғылыми педагогика да құптайды.
8. Ұлттық тәрбие отбасы үлкендерінен бастап, ауыл ақсақалдары, өнер иелері түгел қатынасатын ұжымдық тәрбие ісіне негізделген. Ұлттық тәрбиеде «Көп талқысы – тез», «Көп қорқытады, терең батырады», «Көпке қарсылық – құдайға қарсылық» деп ұжымдық тәрбиені құптаған. Ал ұжымдық тәрбиеге ғылыми педагогика да ерекше мән берген.
3.
14билет.1. Қазақстан жерiнде кезiгетiн бейнелеу өнерiнiң алғашқы нұсқалары палеолит дәуiрiне жатады. Олар Қаратау мен Хантау тауларында тасқа қашалған жан-жануарлар тұрпаты түрiнде кездеседi.
Ежелгi зергерлiк өнерi бұйымдарын асыл таспен әшекейлеу алғаш ғұн, үйсiндерде, кейiннен оғыз, қыпшақтарда қолданылған. Сақ дәуiрiнде бұл әдiс көп тарамаған. Үйсiн зергерлiк өнерiнде көркем оймыш, бедерлеу және инкрустация тәсiлдерi басым пайдаланылды. 6 — 8 ғ-ларда байырғы сақ, ғұн, үйсiн өнерi негiзiнде байырғы түрiк өнерi дамыды.
Қазақ халқының ұлт болып қалыптасу кезеңiнде өзiне тән музыкалық дәстүрi дүниеге келдi; соның нәтижесiнде бай муз. мәдениетi қалыптасты. Бесiк жыры, үйлену тойлары мен жерлеудегi салт-жоралар әнмен айтылды. Ақындар айтысы халықтың көп жиналып, ұйып тыңдайтын өнер сайысына айналды. Халық муз. шығарм. негiзiнен пентатоник. белгiлерi басым жетi тонды диатоник. мажор мен минорлық ырғақтарға негiзделдi. Эпостық жырлар речитативтi әуенде жырланды. Қазақ халқының тарихи қалыптасу ерекшелiктерiне қарай муз. шығармалардың әуендiк сипаты түрлiше әрi әншiлiк, күйшiлiк, орындаушылық дәстүрiнде де айырмашылықтары болды. Орындаушылық дәстүрдiң түрлерi: домбыра немесе қобыздың сүйемелiмен ән салу, муз. аспаптарда күй тарту, т.б. "жар-жар”, "сыңсу” сияқты тойларда айтылатын әндердiң қайырмалары көп дауыспен орындалды.
Қазақ халқының би мәдениетi ежелден-ақ белгiлi болған. Би — ұлттық өнердiң басқа да түрi сияқты халық тұрмысына берiк енiп, олардың әдет-ғұрып ерекшелiгi мен iс-әрекетiн бейнелейтiн өнерге айналды. Бұрыннан сақталып келген еңбек қимылын көрсететiн халық биi "Өрмек би”, аңшылар өмiрiн бейнелейтiн "Қоян би”, әзiл-сықақ пен күлкiге құрылған "Аю биi”, "Насыбайшы”, "Ортеке”, "Қаражорға”, "Тепеңкөк” билерi — ежелгi би мәдениетiнiң куәсi. Би қазақ халқының тұрмыстың болмысын, өнер сүйгiштiгiн жан-жақты аша түседi.
Ұлттық театр өнерiнiң белгiлерi халықтың ежелден келе жатқан әдет-ғұрпы мен тұрмыс-салтына (беташар, бәдiк, жар-жар, жоқтау, қоштасу, қыз кәде, шiлдехана), ойын-сауығы (алтыбақан, кiмдi қалайсың, қыз ойнақ, қынаменде, ортеке, судыр-судыр) мен халық қуақыларының өнерiне, ақындар айтысы мен шешендiк өнерге саяды. Қазақ театр өнерiнiң тууына Орал, Орынбор, Омбыда орыстың кәсiби театрларының ашылуы ықпал жасады;
Қазақ цирк өнерi көшпендi тiршiлiктiң ыңғайымен бiте қайнаса дүниеге келдi. Ат құлағында ойнап өнер көрсету, айтар ойды ыммен бiлдiрiп, түрлi дене қимылдарымен жұртты күлдiру, салдық құрып, ел аралау, қуақы, әзiл-ажуа сөздермен көпшiлiктiң көңiлiн көтеру, бақсылық құру, т.б. жораларда цирк өнерiнiң алғашқы нышандары көрiнiс бердi.
Қазақ киносы Қазан төңкерiсiнен кейiн пайда болды. 20 ғасырдың басында Қазақстанда барлығы 13 жекеменшiк кино залы жұмыс iстедi. Олар негiзiнен iрi қалаларға (Семей, Павлодар, Өскемен, Ақмола (Астана), Қостанай, Ақтөбе, т.б.) орналасты. Верный (Алматы) қ-нда бiрiншi киносеанстар 1910 жылдан көрсетiле бастады. Киноның алғашқы белсендi насихатшыларының бiрi — Ә.Жангелдин болды. Ол 1913 ж. Еуропа мен Азия елдерiнде саяхатта болып, Испания, Үндiстан, Қытай, т.б. елдердiң өмiрiнен түсiрiлген этногр., тұрмыстық мазмұндағы 40-қа жуық лента мен жылжымалы кинопроектор алып келдi. 1925 ж. Қызылордада өткен Қазақстан Кеңестерiнiң 5-съезiн Мәскеу киношежiрешiлерiнiң пленкаға түсiруi Қазақстандағы бiрiншi кино түсiру қадамы болып саналады.
2. Ұлттық психология  философиялық және социологиялық  әдебиетте көп талқыланып, зерттеліп келе жатқан категориялардың бірі. Біз ұлттық психология ұғымының мәнін түсіну үшін, оны төмендегідей бірнеше қырынан қарастырып көрейік.
Біріншіден, ұлттық психология  қоғамдық психологияны құрайтын элементтердің бірі, оның құрамдас бөлігі болып табылады. Мұны түсіну қиын емес: қоғам түрлі әлеуметтік топтардан құралады. Ал әр әлеуметтік топтың өзіндік психологиялық ерекшеліктері болады. Ұлтта қоғамды құрайтын әлеуметтік топтың бірі.
Екіншіден, ұлттың психология ұлтаралық қатынастар идеологиясымен, ұлттың құндылықтарға қатысымен бірге қоғамдық сананың маңызды құрауышы болып табылады. Қоғамдық сана - қоғамның рухани дамуының барлық жақтарын көрсетеді.
Үшіншілен, ұлттық психология - ұлттың негізгі белгілерінің бірі болып табылады.
3. Қыз баланың тәрбиесі қашанда аса мәнді. Қыз – бүгін әке-шешесінің қонағы болса, ертең бір шаңырақтың ошағының сәні. Болашақ ұрпақтың өз қатарынан озары да қыз бен қыз тәрбиесіне байланысты. Қызың көргенді де ибалы, сөз – сынын, ісі – түзік, киімді бойына жарастырып киіп, жымиып қана күліп, сызылып жәймен жүріп, айтқаныңды екі етпесе – ажарың. Ал тіліңді алмай бедірейіп, кісі көрсе кекірейіп, топ ішінде қарқылдап, ұятты жерде саңқылдап, етегін кесіп, омырауын ашып, көрінгенге көзін тессе, күндіз кетіп, түнде келіп жатса – азабың. Арамызда ару да әсем, сұлу да көрікті, әдемі де ажарлы қыздар көп болсын! Қыз – қарындас, қыз – апаң, қыз – болашақ жарың. Қыз ертеңгі ана, қыз – ұлтымыздың келешегі.
Сондықтан да қыздарды аялай білейік!Қыз, бозбала, бойжеткен, келін, ана,Бәрі де кезінде дара тұлға.Ұрпағымыздың ойласаң болашағын,Қызды сыйла, жамағат, қызды сыйла!
15билет.1. Қазақ этикасы – қазақ халқының ұлттық әдеп жүйесін моральды, адамгершілікті зерттейтін философиялық пән. Қазақ этикасының ежелгі бастау қайнар көздері үш мың жылдай Еуразияның Ұлы даласында өркендеген скиф-сақ, ғұн, үйсін, қаңлы мен түрік бірлестіктерінің мол мәдениетінен нәр алады. Қазақ этикасының қалыптасуына Қорқыт ата үлкен үлес қосты. Оның үлгі-өнеге, өсиет-нақыл сөздері қазақтармен қатар барша түрік халықтарында кең таралған. Қорқыт жырлары – имандылық пен ізеттілік, адамгершілік пен парасаттылыққа меңзейді. Көбіне Қорқытты күйші ретінде білеміз, өмірде қайда барсаң да Қорқыттың көрі – деген аңыз кездейсоқтық емес, ол адам баласына айтылған ескертулер. Ата-бабаларымыз адамның ішкі дүниесіне зер сала ақтара қарай отырып, оның әлеуметтік ортадағы салмағын анықтай білген. Соңында, өздерінің көз жеткізген ой қортындыларын жасаған. Олар адамға үлкен моральдық талаптар қоя отырып, зор сенім, үлкен үміт артады.
2. Ежелгі заманнан өмір сүріп келе жатқан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан іргелі халықтардың бірі қазақтар ғасырлар бойында жазба мәдениеті болмаса да, ауызша әдіспен өзіне тән бай рухани мұра жасай білді. Ал жазба әдебиет пайда болғаннан кейін, бұл мұра өте қарқынмен дами отырып, әр қилы ерекшеліктерге толы күрделі тарихи жолдардан өтті.
Осы рухани мұра жүйесінде қазақтың ертедегі философиялық ойлау элементтерінен бастап, қазіргі замандағы толысқан философиялық теориясын түгелдей қамтитын ұзақ та жемісті философия тарихы мол орын алады. Оның негізгі бағыттары ретінде тұрпайы-диалектикалық ойларды, дүниеге шынайы түрдегі көзқарасты, дінді тану және басқа да еркін ойлау процестерін, моралдық мәселелермен адам туралы ілімдерді, күш көрсету саясатына қарсы бағыттарды насихаттауы, т.б мәселелер болды.
Ақындар мен жыраулар, саясаткерлер мен батырлар, хандар мен қолбасшылар, айтыскерлер мен ертекшілер, билер мен серілер – бәрі де өздері өмір сүрген заманның объективті құбылыстарын тілге тиек етіп, әртүрлі деңгейде, бірақ жалпы алғанда жартылай даму тенденциясы шеңберінде қазақ халқының қоғамдық-саяси, мәдени, сайып келгенде, философиялық ойлау жүйесінің құрылымын жасады. Олар шынайы реализм, білімнің негізгі жақтары, мемлекет, қоғам, жеке адам мәні.
3. Салт-дәстүр дегеніміз – халықтардың кәсібіне, сенім-нанымына, тіршілігіне байланысты қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын қоғамдық құбылыс. Ол отбасылық тәрбиеде қалыптасады. Жеке адам жаңа салтты ойлап шығара алмайды немесе бұрынғы қалыптасқан салтты жоғалта алмайды. Бүкіл халық, ел-жұрт уақыт озған сайын салт-дәстүрге жаналық енгізіп, оны қоғамдық болмыс көріністеріне бейімдеп, өзгертіп отырады. Ал жаңа қоғамдық қатынастарға қайшы келетіндері жойылып, өмірге қажеттілері жаңа жағдайда ілгері дамиды.
 Мәселен, қазақтың жаугершілік заманында құрдас батыр жігіттердің ұлы жорыққа аттанар алдында ақ қой сойып, қанына найзаларын малып, «өлсек бірге өлеміз, опасызды ант атсын» деп төс түйістіріп анттау немесе әке-шешенің асырап алған баласы мен туған балаларының саусақтарын ақ қойдың бауыздау қанына малғызып, «қаны бір бауырмыз» деп ант ішкізіп, құшақтастырып сүйістіру ырымдары бүгінде ұмыт болған. Ал бұрын болмаған ақ шашты қариялардың алтын-күміс неке тойларын жасау бүгінгі салт-дәстүрден тұрақты орын алды. Халық: « Дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тоғызы бар», «Әдет-әдет емес, жөн әдет» деп заман талабына сай дәстүрлерді  дәріптеп, тәлім-тәрбиенің пәрменді құралы ретінде пайдаланып келген.
Салт-дәстүр халықтың белгілі бір әдет-ғұрыптары мен байланысты туады. Мысалы, бала тәрбиесімен байланысты: шілдехана өткізу, сүйінші сұрау, балаға ат қою, бесікке салу, тұсау кесу, атқа мінгізу, сүндетке отырғызу тойлары; үйлену, үй болумен байланысты: құда түсу, есік-төр көрсету, келін түсіру тойлары, қалын-мал алу, жасау беру т.б. салт-дәстүрлер, түрлі кәде-ырымдар, өлген адамды жерлеумен байланысты: арыздасу, қоштасу, естірту, көңіл айту, жұбату, жоқтау, өлген адамның жетісін, қырқын, жылын беру т.б. ырым-жырымдар қазақ халқында ежелден сақталған. Мұны салт-дәстүрлері деп атайды.
16билет.1.Қазақ отбасында әдептілік сапаларын қалыптастыру жолдары:
1. Мадақтау- бұл баланың жағымды мінез-құлқын ынталандыру құралы. Егер бала өзінің жетістігін және ұжым алдындағы жауапкершілігін сезіне білсе, онда мадақтаудың құндылығы арта түседі.
2. Жазалау- бұл балаға қоғамдық талар қою, мінез-құлқында байқалатын теріс қылықтарды тежеу әдісі.
3. Жаттығу- мінез-құлықтың нормалары мен ережелеріне сай тәрбиенің әр түрлі іс-әрекетін ұйымдастыруы.
4. Өзін-өзі байқау- баланың өмірін,қоршаған ортаға деген көзқарасын, қарым-қатынасын ұйымдастыру.
2. Қазақ отбасында ұл балаларды ән айтуға, күй шертуге, зергерлік өнеріне бейімі бар балаларды әке-шешесі, ағасы ел ішіндегі аты шыққан әнші, күйші, ұсталардың жанына қосып шәкірттікке беруі ата дәстүрі болып саналған. Ол шәкірттің ұстазын ұлы әкесіндей сыйлауы, оның өнерін жалғастырып, көпке тарату немесе жақсының жанында жүріп, өнегелі шешен, ақын, билерден көпті көрген қариялардың батасын алу олар үшін парыз болып есептелген. Мысалы: Төле би, Қазыбек, Әйтеке билердің ұстазы Әнет бабаның оларға айтқан өсиет-өнегелері, Біржанның өнер мектебінің түлектері. Тәттімбеттің шәкірттері- ұстаздарының ұлағатын, өнер туындыларын жадынды сақтап, бүгінгі күнге жеткізушілер.
3. Әбу Наср Әл-Фараби. өзінің “Риторика”, “Поэзия өнері туралы”, “Бақытқа жол сілтеу” туралы трактаттарында этикалық, эстетикалық мәселелерге көңіл бөліп, көркемдік, сұлулық, бақыт, мейірбандық білім категорияларының бетін ашып, солардың негізін дәлелдеп берді.
Этиканы ол, ең алдымен, жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік беретін ғылым деп қарады. Сондықтан оның этика жөніндегі тұжрымыдамаларында жақсылық, мейірбандық категориясы басты орын алады. Ғұламаның этикалық ойларынан терең гуманизмнің лебі еседі, ол [адам] баласын жаратылыстың, бүкіл жан иесі атаулының биік шоқтығы, сондықтан да оны құрметтеу, қастерлеу керек деп түсінеді.  HYPERLINK "http://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8" \o "Фараби" Фараби жасаған қортындының басты түйіні — білім, мейірбандық, сұлулық үшеуінің бірлігінде. Фарабидің гуманистік идеялары әлемге кең тарады. Ол ақыл-ой мен білімнің биік мәнін дәріптеді. Фараби көркемдік, сұлулық хақында былай дейді: ол өмір шындығының өзіне тән қасиеті, болмыстың, нақты құбылыстардың, әлеуметтік өмірдің көкейдегі елесі. Көркемдік — тән мен жан қасиеттерінің сұлулығын көрсететін белгі деп санайды.
әсемдік —Әсемдік әдемілікпен тектес. Бірақ әдемілік объектілердің сыртқы және ішкі қырларын бірдей қамтыса, әсемдік құбылыстардың сыртқы көзге түсетін және пішіндік ерекшеліктерін эстетик. тұрғыдан қабылдауға жатады. Әсемдік ең алдымен, тепе-теңдік, тұтастық, үйлесімділік, ырғақтылық, мақсатқа сәйкестілік, түс пен жарықтың белгілі бір мөлшері табиғи өлшемдермен айқындалады.  Адам дүниені әсемдік үлгісінде қайта құруға ұмтылады. Адамның түрі де, киімі де, жаны да, ойы да әсем болуы керек. Шынайы әсемдік адамды шығармашылық дарыны мен қабілетін неғұрлым толық және жемісті  пайдаланып, нағыз әдемі және сұлу тұлға мұратына ұмтылуға жігерлендіреді.  Сұлулық бетте емес, жүректе, жан сұлулығында. Өмірде де көріп жүргеніміздей, алғаш танысқан адамың көрікті емес болса да, араласа келе оның жақсы қасиеттерін көргенде, сұлулықтың тек қана сыртқы сұлулықпен өлшенбейтініне көз жеткізесің.Абай атамыздың: «Үш-ақ нәрсе адамның қасиеті:ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» деген сөзі еске түседі. Сондықтанда, көркем мінез, әдемі әдеп, нұрлы ақыл біздің ішкі дүниемізді әрлеп тұрса,қасиетіміз бен қадіріміздің артқаны. Сұлулықтың да бұл нәрселерден алыс тұрмасы анық...
17билет.1.  Мектепте еңбекке тәрбиелеу - тәрбиенің жалпы жүйесінің құрамды бөлігі. Еңбекке тәрбиелеу, баулу және кәсіптік бағдар, мектеп оқушыларының қоғамдық пайдалы өнімді еңбекке тікелей қатысуы оқуға деген саналы көзқарасты тәрбиелеудің, азамат болып өсудің жеке адамды адамгершілік және зиялылық жағынан қалыптастырудық негізгі көзі болып табылады, осымен қатар мұны еңбек тәрбиесінің мақсаты деп түсінуіміз қажет.Еңбек тәрбиесінің негізгі мақсаты - жас жеткіншектерге еңбек туралы тәрбие беру және жеке адамды жан-жақты дамыту. Еңбек тәрбиесінің мақсаты еңбекке даярлау ғана емес, сонымен қатар жас жеткіншектерді біліммен, іскерлікпен және дағдымен мен қаруландыру қабілеттілігін дамыту, мамандық таңдауға көмек беру болып табылады.Еңбекке тәрбиелеудің міндеттері:•  Еңбекке сүйіспеншілік пен еңбек адамдарына құрметпен қарау.•  Оқушыларды халық шаруашылығы салаларындағы еңбектің түрлерімен таныстыру, еңбек іс-әрекетінің барысында олардың дағдысы мен іскерлігін қалыптастыру.•  Мамандықты таңдауға дайындау.Еңбектің тәрбиелік қызметін оқушы бойына дарыту барысында оның экономикалық (дәрежесіне) нәтижесіне мән беру қажеттілігін ғалымдар дәлелдеп берді. Еңбек нәтижесіз болса, ол адам бойында еңбекке деген жек көрушілік сезімін туғызады. Ең маңыздысы, мақсатты ұйымдастырған еңбек үрдісінде еңбектің бір түрінен екінші түрі туындап, үздіксіз еңбек ету адам ағзасының күнделікті дағдысына айналады.Тұлғаның ақыл-ой, дене, адамгершілік және басқа жақтарынан дамуының нәтижесі оның мамандық таңдау даярлығына жггкілікті дәрежеде әсер ететін болады.Бүгінгі заманда жұмысты жалпы адамзаттың құндылыққа, өзара түсінушілікке, ынтымақтастыққа бағдарлау мен құра білу табысты еңбек етудің кепілі болып табылады.
2. Адамның жеке басының алғашқы қалыптасуы отбасынан басталады. Оның ер жетіп өсуі, бойындағы алғашқы адамгершілік белгілер отбасында қалыптасады, сондықтан да туған үйдің жылуы – оның көкірегінде көп жылдар бойы сақталып, мәңгі есінде жүреді. Ақын сөзімен айтқанда:
        «Отбасы – табиғат сыйлаған кереметтердің бірі», - десек артық емес. Жеке адамның бойындағыар-ұяты, ақыл-ойы, адамгершілігі, басқа адамдармен  қарым-қатынаста, мәдениеттілікті тәрбиелеуде  отбасы алғашқы қадам. Сондықтан, отбасы өте қажетті, басқадай ешнәрсемен өзгертуге (ауыстыруға) болмайтын баспалдақ. Отбасы – сыйластық, жарастық орнаған орта. Отбасы – бала тәрбиесінің ең алғашқы ұжымы.Отбасының басты қазығы, алтын тіреу діңгегі – бала.  Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының әсері мол. Отбасының әрбір мүшесі, өзара сөйлесіп, не болмаса ата-ананың, баланың міндетін атқару ғана емес береке-бірлік, сүйіспеншілікпен араласса, босағасы берік, шаңырағы биік отбасына айналары сөзсіз.
       Адамдар арасындағы қарым-қатынаста адамгершілік, әдеп-инабат үрдістерінің қаншалық кең жайылып, терең тамырлануы, ең алдымен, олардың жекелеген отбасында өркен жаюына, яғни баланың ата-анасын жан-жүрек қалауымен, саналы түрде  ардақтап, құрметтеуіне, инабат тағылымын үлкендерден үйрене отырып, олардың өздеріне деген қарым-қатынстарында  мүлтіксіз жүзеге асырып отыруларына байланысты.
         Адам өмірінің мәні мен сұлулығы, адамның келешегіне сенімділігі  - баланың ата-анасын     ардақ тұтып, өзінің перзенттік қарызын бір сәтке де есінен шығармауында. Бұл – жас ұрпақтың мәдениеттілігін, әдептілігінің ғана емес, ең алдымен, адамшылығының белгісі.
         Бала – ата- ана өмірінің жалғасы.    Бала тәрбиесі – қызығы мен қиыншылығы қатар жүретін күрделі процесс. Жазушы – педагог Ж.Аймауытов: «Баланы тәрбиелеу үшін әрбір тәрбиешінің өзі тәрбиелі болуы керек. Себебі, бала айтып ұқтырғаннан гөрі, көргеніне көп еліктегіш келеді. »
Баланы жастан бақпасаң,
Жамандықтан қақпасаң.
Қадірден жұрдай қасқа боп
Кешкенің өмір босқа тек - дегендей, баланың ыстық суығына күймейтін, жақсылығына сүйінбейтін ата-ана жоқ шығар. Бүгінгі ұл – ертеңгі әке, ол әкеге қарап өседі. Бүгінгі қыз – ертеңгі ана, ол шешеге қарап өседі, бойын түзейді. Балаға білім, тәрбие беруде басты тұлға ұстаз болса, оны жалғастырушы, демеуші ата-ана.
3. Ұлттық тәрбие-қазақ халқының ұлттық тәжірибелері мен тағылымдарының мол қазынасы. Ұлттық тәрбие дегеніміз- жеке тұлғаның тілін құрметтуге, елін, жерін, өз отанын қастерлеуге, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыптарды сақтауға, үлкенді сыйлауға, еңбексүйгіштікке,халқының болашағы үшін бойындағы бар ақыл-қайратын аямай жұмсайтын, саналы адам тәрбиелеуге бағытталған үрдіс.Мақсаты- ұлттық сана-сезімі қалыптасқан, ұлттық мүдденің өркендеуіне үлес қоса алатын, ұлттық құндылықтар мен жалпы адамзаттық құндылықтарды өзара ұштастыра алатын ұлтжанды тұлғаны тәрбиелеу. Міндеті- мәдени-әлеуметтік өзгермелі жағдайдағы ұлттық тәрбиенің діңгегі- ана тілі болып қалатынын негіздеу, қазақ тілі мен тарихын, мәдениеті мен ділін, салт-дәстүрі мен дінін құрметтеуде жастардың ұлттық мінез-құлқын қалыптастыру.
18билет.1. . Қазақ отбасындағы қыз бала тәрбиесінде ұл бала тәрбиесіне қарағанда, біраз ерекшеліктері бар:
1.Бүгін отбасында еркелетіп ұстап отырған қыз бала күні ертең бойжетіп өскен соң, өзге шаңырақтың түтінін түтетіп, ошағының отын жағатын әйел, ана болады.
2. Қазақ халқы «Қыз» деген сөздің өзін әдеміліктің, әдептіліктің, инабаттылықтың, сұлулықтың белгісі деп таныған.
3. Халқымыздың халық ауыз әдебиетінде көптеген ақындарымыз қызға деген керемет суреттемелер беріп, қыз баланың ұқыптылығын, шеберлігін, сүйікімділігін, жанының нәзіктігін, өнер, білімге бейім тұратынын жоғары бағалап, оның ол қасиеттері бейнелі сөздер арқылы ерекше көрсеткен
4. Қыздарымызға тән нәзіктік, сұлулық, ұяңдық, ибалық, сыпайылық, әдемілік, ұялшақтық, мығымдық, өнерпаздық, іскерлік, шеберлік, рухани байлық, ақ ниет, сүйіспеншілік, махаббат мұратына жетуден талабы, намысы, қайрат-жігері, бәрінен де ар тазалығы тән.
5. Қыз бала тәрбиесінде ананың орны ерекше. Ана қыз бала тәрбиесінде әкеге қарағанда ерекше қызмет етеді. Қыз бала анаға бір табан жақын. Басқа ұлтқа қарағанда қазақ қыз-келіншектерінің бойында ізеттілік, ар-ұят, ұялшақтық, үлкенге қызмет көрсету, үлкеннің алдын кесе-көлденең кесіп өтпеу, жан ашу қасиеттері басымырақ. Осындай қыз балаға тән қасиеттерді қызының бойына сіңіретін ең бірінші адам, ол - анасы. Қыз баланы жастайынан үй сыпыруға, үйді таза ұстауға, төсек жинауға, ас пісіру, шәй құю, кесте тігу, тағы басқа жанұяның үй жұмысына үйретуді анасы мен әжесі өз міндеттеріне алған. Қазақ халқы ер баланы ертеңгі мұрагер санағанымен, қыз баланы олардан әсте кем көрмеген. Көп жағдайда қыз бала тәрбиесіне айрықша көңіл бөлген ата-аналар, тіпті ұлдарынан гөрі қыздарын ерекше жақсы көріп, еркелетіп, еркін өсірген. Қазақ отбасында, мысалы ұлды жазалау, шектен шығып бара жатқан әкесінің, яки ағасының ондай тентекке қамшы жұмсап, қайырып алған кездері жиі кездессе, ал қызды жазалау кездеспейтін құбылыс болған. Керісінше, әкесі мен ағалары қыздарды ерекелетіп «Өрісіңді кеңейтеді» деп әлпештеп өсірген.
7. Қазақ елі қызды сұлулық, әдептілік және нәзіктік белгісі деп білген. Қызды көктемнің күлімдеген күніне теңеген. Қызды сән мен әсемдіктің нышаны тұтқан. Қыздар пәк махаббаттың иесі деп білген, оған дәлел кешегі өткен Қыз Жібек, Еңлік, Баян сұлулардың сүйіктілеріне деген махаббаты. Қызды құлпырған әдемі гүлдерге теңеген. Гүл қай заманда да екі ғашықтың арасында емеурін білдіретін, тұспал жасайтын, жүректің сөзін сөйлейтін теңдессіз қызмет атқаратын әдемілік ретінде сұлулықтың символы. Құпия сезім түсініктің құралы кім оны білмейді
Ұл тәрбиесінде, ұлдарға  болашақ ел мен жұрттың қорғаны, отбасының ұйытқысы, халыққа бақыт- байлық, жаратушы екендігін шынайы ұғындыру басты мақсат етіледі. Ержігіттің қалай болу керек екендігін шынайы ұғындыру басты мақсат етіледі. Ержігіттің қалай болу керектігі, ел -жұрт, үлкен кіші, кәрі-жас алдында өзін қалай ұстап, әйелдер  мен балаларға қалай қамқорлық жасау, отбасы мен ел-жұртына қалай  үлгі-өнеге болу, қиын сәттер мен ел басына күн туған сын сағаттарда қалай ерлік көрсетіп, қалай азаматтық таныту секілді істердің барлығы мұқият үйретіледі.
2. Жас ұрпаққа рухани-адамгершілік тәрбие беруде ана тілінің алатын орны ерекше екенін естен шығармаған жөн. Тіл - ойлау, қатынас құралы ғана емес, сонымен бірге ол ұлттығымызды, елдігімізді көрсететін бірден-бір көрсеткіш. Ұлттың өзінің ішкі тұтастығын сақтауының негізгі кепілі де тілі болып табылмақ. Сонымен қатар болашақ ұрпақты рухани-адамгершілік құндылықтарға тәрбиелеудегі маңызды көрсеткіштердің бірі болып қала береді.
Кез келген адамның санасында қай тіл қалыптасады, ол сол тілде сөйлейтін, сол тілде ойлайтын болады. Өмірді де тек сол тіл арқылы қабылдайды. Бұл дәлелденген дүние. Медицина және Педагогика ғылымдарының докторы СоветХан  Ғаббасов осыған қатысты ана тілінің 10 түрлі қасиетін атап өтеді: «Ата-баба зердесімен байланыстыратын тек ана тілі екен. Оны ғылымда филогенетикалық жад дейді, халықтың менталитеті, ділі де, тек қана ана тіл арқылы беріледі. Тілі бұзылған халықтың менталитеті де, рухы да жойылады. Ана тілін білмеген адам, халықтың рухани байлығын жасай алмайды. Имандылық, ар-ұят та тілден пайда болады, таным мен талғамды да тіл қалыптастырады. Ана тілін білмейтін қазақтың талғамы – мүлдем басқа талғам. Мейірім, рақым дейтін қасиеттерді де ана тілі сіңіреді».
Шынында да туғаннан өзге тілді ана тілі деп қабылдаған баланы қанша ұлтжанды қыламын десең де, бәрбір оның түпкі санасын, болмысын ұлтжанды қыла алмайсың.  Себебі белгілі бір ұлтқа тән ұлттық болмыс та, ұлтқа тән қасиеттер де ана тілімен бойға сіңуі қажет. Ол сонда ғана нәтижелі болмақ. Ал өзге тіл арқылы сіңген ұлттық сана да бәрбір өзінің «өгейсіп» тұрғанын байқатады. Олай дейтінім, бүгінгі қазақтың көпшілігінің кез келген нәрсеге өзінің көзімен емес, өзгелердің көзімен қарауы, яғни өмірдің мәнін қазақша емес, басқаша ұғатындығы ащы да болса шындық, бүгінгі күннің ақиқаты. Оған дәлелді жүздеп емес, мыңдап келтіруге болады. Ана тіліміздің сырттан келген жағдайларға байланысты емес, өзіміздң немқұрайлығымыздан өркендей алмай жатқанын да мойындайтын кез жетті. Ұлт ретінде бірегейлігімізді, елдігімізді сақтаймыз десек, оны ана тілі арқылы ғана жүзеге асыра алатынымызды ұмытпаған жөн. Жастардың бойына рухани-адамгершілік қасиеттерді дарыта білгенде ең алдымен осы ана тілінен бастау керек.
        Кез келген адамның туған еліне, өз ұлтына деген құрметі мен сүйіспеншілігі өз ана тілін білуден, оны құрметтеуден, қадірлеуден басталатыны ежелден белгілі. Тіл ана сүтімен бойға дари отырып, тұлғаның бойына ұлттық сана-сезімді қалыптастырады, ұлттық рухты дарытады,  ұлтқа тән адамдық қасиеттерге жетелейді. Өз ұлтын, тілін сүйіп, қастерлейтін адам ғана рухани-адамгершілік тұрғысынан жоғары болмақ. Қазақ жастарының бойына біз осы қасиеттерді дарытуымыз қажет. Олар ұлтжандылығымен, өздеріне тән ұлттық болмысымен және  рухани  тазалығымен ерекшеленуі тиіс. Ар-намысын жоғары ұстаған, ұлттық құндылықтарын дәріптеген, ана тілінің мүддесін бәрінен жоғары қойған ұрпағы бар ел ғана басқа ел алдында әрдайым абыройлы, сыйлы болмақ.
      Тәрбие отбасынан басталады, ал оны адамның бойына дарытатын баға жетпес құрал – тіл. Сондықтан да отбасы тәрбиесіндегі ана тілінің жағдайына көңіл бөліп, жастардың бойына адамгершілік, ізгілік, тәрбиелік, сыпайылық, қарапайымдылық сияқты қасиеттерді өз ана тілі арқылы сіңдіре білсек, бізге рухани тоқыраушылық та, рухани дағдарыс та қорқынышты емес.
3. . Қазақтың ұлттық ойындарының жастарға тигізетін тәрбиелік мәні орасан зор және де дене тәрбиесінің баға жетпес құрамы болып саналады. Ұлттық ойындар тек ойын-сауық қана емес ол спорт, ол өмір сүру үшін маңызы бар үлкен тәрбие жолы, сонымен қоса ұлттық ойындар ерлікті, ептілікті, тапқырлықты, табандылықты тағы басқа мінез ерекшеліктерін қалыптастырады. Дене тәрбиесі сабағында ұлттық ойындар бала денесін шынықтырады, рухани жағынан өсіреді, ой-өрісін кеңейтеді. Ұлттық қозғалыс ойындарын дене тәрбиесі сабағының үрдісіне еңгізе отырып, осы пәнге деген қызығушылықты арттыру артқылы студенттер мен оқушылардың жалпы ден саулығының деңгейін жақсарту үшін, қандай әдістерді қолданса, дене дайындығының негізгі физиологиялық көрсеткіштері болып саналатын: қан айналымын, тыныс алу жолдарын, зат алмасу процессін және жүйке жүйелерінің жұмысын нығайтуда маңызыдылығы артатындығы бар бағыттарды дәлелдеу басты мәселе. Қазақтың ұлттық ойындары дененің шынығуын жан-жақты қажет етеді. Сол секілді қозғалыс спорт ойындары да, адамның еңбекке деген қажырлығын және шыдамдылығын талап етеді. Бала жасынан ойнаған ойындарының әсерінен болашақ жұмысшы ғана тәрбиеленіп қоймайды, қозғалыстың арқасында мүсінді, дені сау, қоғамның қиындығына төзімді азамат шығады, - деп атақты педагог А.С.Макаренко айтқандай, дене қозғалыстарын жүйелі қалыптастыру Отанымыздың болашақ азаматтарын жан-жақты үилесімді тәрбиелеуге әсерін тигізеді.Ұлттық ойындарымен шұғылданған ұлдар мен қыздардың қандай іске болсын қабілеттерінің артатындығын, жылдамдық, шыдамдылық сияқты дене дайындығының қасиеттері сапалы өсетіні байқалады. Бұл қасиеттердің дамуы ақыл-ойының өсуі мен денесінің дамуына жәрдемдеседі. Ұлт спортының да, спорттың басқа түрлері сияқты,барлық спорттық ойындармен ұқсастығы бар. Мысалы: доп ойнау, қуыспақ, жасырынбақ,атысу ойындарын барлық ұлттың балалары ойнайды. Осы қозғалыс ойны процесінің барысында, қоғамыздың дамуындағы ең маңызды мәселелерінің бірі болып саналатын ұлт аралық татулықты тәрбиелеу іс де ескеріледі. Демек, ойындардың да бірыңғай жүйелі негізі және заңдылығы бар. Біріншіден, ойындар барлық дәуірлерде, тарихи кезеңдерде болған, екіншіден, адам алғашқы қауымнан бастап, мәдениеттің жоғарғы даму сатысына дейінгі кезеңде қозғалыс қимылдарымен дене дамуының небір жетістіктерін дәлелдеп келеді. Қазіргі шақта дене қасиеттерін дамытудың ғылыми негізделген жүйесі қалыптасқан.Ендігі мақсат жастарды жалқаулықтан ажыратып,екпінді өмір салтына баулу үшін, дене тәрбиесінде қолданылатын шаралардың ауқымын молайту, яғни жаттығуларды ұлттық ойындармен алмастыра отырып, жүйелі түрде өз беттерінше жан-жақты қозғалыс қимылдарымен бос уақыттарында айналысуды қалыптастыру қажеттілігі аса өзекті мәселе болып саналатынын мойындау.
19.1
Қазақ халқының этногенезі(Халықтың пайда болуы мен қалыптасуы)Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ жерінде халық болып құрылу процесі алғашқы қауымдық құрылыс ыдырап, одан кейін қола дәуірі (б.д.д.2-1 мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.д.д. 7-4ғғ.) кезеңдерінен басталады. Олар негізінен Қазақстанның жерін мекендеген (байырғы) тайпалардан құралған.
Екінші кезеңде Қазақстанға шығыс жақтан көшпелі тайпалардың, ғұндардың Батысқа қарай қоныс аударуына байланысты, сақ және сармат тайпаларының жалғасы - үйсін мен қаңлылар ғұн тайпаларымен араласып, ассимиляцияға түскен.
Монғол шапқыншылығы салдарынан тұтас Ұлыстар орнағанмен, Қазақстан жеріндегі ру-тайпалардың арасындағы байланыстар бұзылғанын, Алаш халқының әртүрлі аймақтарға (Жошы ұлысы, Шағатай ұлысы, Үгедей ұлысы, Алтын Орда, Ноғай Ордасы, Көк Орда, Ақ Орда) қарағанын да мойындау керек. Ірі ру-тайпалардың бірсыпырасы қоныс аударды. Мәселен, қыпшақтардың бір бөлігі солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге көшті. Дегенмен тіл бірлігі жойылмады. Себебі бұл халық монғол шапқыншылығынан бұрын-ақ мәдени қалыптасып қалған еді. Қайта монғолдар түркіленіп кетті. Бірақ бұл кезде бұрынғы екі үлкен нәсілдің байырғы европеидтік және кейін қосылған монғолоидтік нәсілдердің күрделі араласуы нәтижесінде қазіргі қазақ халқы құрамының (антропологиялық, этникалық, лингвистикалық негізде) бірыңғай тұтас қосындысы келіп шығады.Алайда, Қазақстан жерінде өмір сүрген ру-тайпалар түркі тілінде сөйлегенімен территориялық бөлінуге ұшырап Моғол, Әбілхайыр, Ноғай, Көшім хандықтарының қол астында өмір сүріп жатты. Атақты "92 баулы қыпшақ" атты шежіреде көрсетілген бұл ру-тайпалардың барлығы кейіннен қазақтардың құрамына кірді.
 
19.2
Болашақ кәсіби құзіретті маман осы ақпараттық қоғамнан қалыспай, жедел ойлаушы, жедел шешім қабылдаушы, ерекше ұйымдастырушылық қабілетті, нақты бағыт – бағдар беруші болып шығуы – бұл қазіргі заманның талабы. Құзыреттілік қалыптастыру дегеніміздің өзі болашақ кәсіби маманның – қазіргі студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамыта отырып ойлаудың, интеллектуалдық белсенділіктің жоғары деңгейіне шығу, жаңаны түсіне білуге, білімнің жетіспеушілігін сезінуге үйрету арқылы ізденуге бағыттауды қалыптастырудағы күтілетін нәтижелер болып табылмақ.
19.3

20.1Қазақхалқыныңұлттықтәрбиесі – әлемдетеңдесіжоқтәрбие.Жалпы «ұлттық» дегенсөздіңастарындаелге-жерге, тілімізге, дінімізгедегенқұрметжатыр. Алосыұлттықтәрбиенібалабойынасіңірудебастауышсыныптаатқарылатынжұмыстыңорныерекше. Яғнитәрбиеалудысәбианақұрсағынанбастаса, оныбілімтеңізініңмектепаттыкемесіндеұлттыққұндылықтарымызбенжетілдіруөтемаңызды. Балабақша, мектептергеұлттықтәрбиеенгізуарқылыбізұлтжанды, парасаттыұрпақөсіретінімізайдананық. Рухыасқақ, іргесіберікелболамыздесек, еңбастысы, ұрпақтәрбиесіменбілімінесергекқарауымызқажет. БұлжөніндеАбайатамыз: «Балағамінезүшалуанадамнанжұғады: бірінші – ата-анасынан, екіншісі – ұстазынан, үшіншісі – құрбысынан», – дегенекен. Ұлттықтәрбиеатауыналғашәдеби-педагогикалықоқулықтарғаенгiзгенМ. Жұмабаевболды. Олпедагогиканыңұлттықтәрбиеденбастауалатыныжайлыайтқан. «Педагогика» аттыеңбегіндебылайдейді: «Ұлттәрбиесібаяғыданберісыналып, көпбуынқолданыпкележатқантақтақжолболғандықтан, әрбірұлттыңбаласыөзұлтыныңарасындаөзұлтыүшінқызметететінболғандықтан, әрбіртәрбиешібаланысолұлттәрбиесіментәрбиеқылуғаміндетті» [
20.2Қазақхалқы  еңбектібүкілтәрбиежүйесініңкүретамырыдепқарастырды. Еңбеккеасылмұратдеңгейіндеқарады. Еңбектәрбиесідеп  баланы  еңбеккесүйіспеншілікпен, еңбекадамдарына  құрметпенқарауға,  халықшаруашылығыныңсалаларындағыеңбектүрлерінебаулу,  еңбекіс – әрекетініңбарысында  олардыңдағдысыменіскерлігінқалыптастыру, болашаққамамандықтаңдауға  дайындаудытүсінді. Отбасындаеңбеккетәрбиелеу, баулуменкәсіптікбағдарберубаланыңқоғамғапайдалы, өнімді  еңбеккетікелей  қатысуыоқуғадегенсапалыкөзқарастытәрбиелеудің, жекеадамдыадамгершілікжәнезиялылықжағынанқалыптастырудыңнегізгікөзіболыптабылады.
20.3
21.1Қазақхалқыныңұлттықтәрбиесі – әлемдетеңдесіжоқтәрбие.Жалпы «ұлттық» дегенсөздіңастарындаелге-жерге, тілімізге, дінімізгедегенқұрметжатыр. Алосыұлттықтәрбиенібалабойынасіңірудебастауышсыныптаатқарылатынжұмыстыңорныерекше. Яғнитәрбиеалудысәбианақұрсағынанбастаса, оныбілімтеңізініңмектепаттыкемесіндеұлттыққұндылықтарымызбенжетілдіруөтемаңызды. Балабақша, мектептергеұлттықтәрбиеенгізуарқылыбізұлтжанды, парасаттыұрпақөсіретінімізайдананық. Рухыасқақ, іргесіберікелболамыздесек, еңбастысы, ұрпақтәрбиесіменбілімінесергекқарауымызқажет. БұлжөніндеАбайатамыз: «Балағамінезүшалуанадамнанжұғады: бірінші – ата-анасынан, екіншісі – ұстазынан, үшіншісі – құрбысынан», – дегенекен. Ұлттықтәрбиеатауыналғашәдеби-педагогикалықоқулықтарғаенгiзгенМ. Жұмабаевболды. Олпедагогиканыңұлттықтәрбиеденбастауалатыныжайлыайтқан. «Педагогика» аттыеңбегіндебылайдейді: «Ұлттәрбиесібаяғыданберісыналып, көпбуынқолданыпкележатқантақтақжолболғандықтан, әрбірұлттыңбаласыөзұлтыныңарасындаөзұлтыүшінқызметететінболғандықтан, әрбіртәрбиешібаланысолұлттәрбиесіментәрбиеқылуғаміндетті»
21.2«Атадан ұл туса игі, ата жолын қуса игі» деп асқақ арманмен бабаларымыз бізге үлкен үміт артқан. Біз ата-баба үмітіне үкі таға отырып, болашақ ұрпақты халық қазынасымен суындату арқылы балалардың бойына ұлтжандық сезімді қалыптастырамыз. Сөзбен емес іспен елін сүйетін ұрпақты біріктіретін күш – ұлтжандық тәрбие.
Ұлтжандық сезім өз елін, әдет – ғұрпы мен салт – дәстүрлерін, тарихын құрметтеуден басталады. Балаларымыздың бойына ұлтжандық сезімді қалыптастыруда қазақтың салт-дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын кең түрде қолданудың мәні зор. Салт-халықтар кәсібіне, сеніміне, тірлігіне байланысты қалыптасып ұрпақтан ұрпаққа ауысып отыратын әдет-ғұрыпы. Салт уақыт өткен сайын оған жаңалық еніп өзгеріп отырады. Дәстүр ұрпақтан ұрпаққа көшетін тарихи қалыптасқан нормалар мен қоғамдық нормалардың және халықтың мінез-құлқы мен іс-әрекетінің рухани негізі. Дәстүр мәдиниетпен тығыз байланысты. Мәдиниеті дамыған ел дәстүрге де бай болып келеді.
21.3
22.1Қоғамның белгілі қайраткері, ақын М.Шахановтың: «Халықта ең бірінші ұлттық рух болуы керек», – дегенін әр кез есте сақтап, еліміздің жарқын болашағы үшін атсалысуымыз қажет. Ол үшін біз, ұстаздар қауымы, оқушыларға салт-дәстүрлерді жай ғана үйретіп қана қоймай, олардың тәрбиелік түп-тамырын, мәнін, алтын діңгегін түсіндіре білуіміз керек. Ұлттық тәлім-тәрбиенің іргетасын дұрыс қалай білу мұғалімдердің ата-аналармен қосылып жүргізген шараларына байланысты болмақ. Өйткені бірінші ұлттық тәрбиенің ошағы – отбасында, екінші – мектепте болғандықтан, ата-ана мен мектеп, яғни мұғалімдер мен жұртшылық тығыз байланыста болуы шартты нәрсе екені баршамызға аян.     Қазақтың айтулы қоғам қайраткері Мұстафа Шоқай былай дейді: «Ұлттық мәдениеттен жұрдай рухта тәрбиеленген ұрпақтан халқымыздың қажеті мен мүддесін жоқтайтын пайдалы азамат шықпайды». Яғни елдің туын көтеріп, тәуелсіздік талаптарын орындау ісіне батыл бетбұрыс жасаған бүгінгі таңда адамзаттық игіліктерді, халқымыздың ғасырлар бойы армандаған мәдени-рухани мұрағаттары мен ұлттық тәлім-тәрбие саласындағы, білім жүйесіндегі ізденістерін көрсету – басты міндетіміз .      Ұлы бабамыз Әбу Насыр әл-Фараби: «Адамға біліммен қатар, тәрбие берілуі керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың хас жауы», – деген екен. Ұрпақ тәрбиесінде ежелден қалыптасқан халқымыздың жақсы дәстүрлерін оқып үйрену, өнеге тұту, жас ұрпақты ізгілікке баулу үлкен жауапкершілікті талап етеді. Ұлттық тәрбиенің құдыретін қанша айтсақ та, түгесу мүмкін емес. Осындай ұлы тәрбие ізгіліктері бала кезден, бұла кезіңнен бастау алмаса, кейін өте қиынға соғатыны – дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат.  
22.2Баланың тәрбиесі ана құрсағынан басталады. Баланы дүниеге әкеліп тәрбиелеу, азамат ету – анаға да, әкеге де парыз. Десек те, ең бірінші әйел адамның бойында перзент 9 ай, 9 күн жататын болғандықтан, ең негізгі нәрсе соған байланысты. Осы ретте бала тәрбиелеудегі бірінші қасиет – сабырлылық. Жүкті әйел барынша таза болғаны абзал. Туғаннан соң сәбиін де таза жүріп тамақтандырған жөн. Абайдың әжесі Зере Құнанбайды дәретсіз емізбеген деген дерек бар. Дүниедегі бар сұлулық та, жүрек жылуы да ең алдымен анадан тарайды. Ананың ақ сүті адам баласы үшін аса қасиетті зат. Ана – өмір тұтқасы, өмірге адам әкелуші, тәрбиеші. «Сүтпен сіңген мінез, сүйекпен кетеді» деген қазақта асыл сөз осындайдан туындаса керек. Сондай-ақ құрсақтағы бала мен ананың өмірін бір-бірінен бөліп қарауға әсте болмайды. Ана өз бойындағы қуатты болашақ сәбиіне береді. Мысалы, дәрігердің кеңесімен түрлі дәрумендерді жеу арқылы баланың денсаулығы жақсарады. Ал, таза жүру, жақсы әңгімелер айту, біреуге көмек беру секілді жақсы істер баланы рухани жағынан байытады. Мұны көбі біле бермейді. Осы білмегендіктен бармақ тістейтін жағдайлар орын алуда. Баланы асырап бағу, тәрбиелеп өсіру әкеге де міндет. Әке дөрекелік мінез көрсетіп, балаларына немқұрайлы қараса, ол тәрбие емес. Тәрбиешінің өзі тәрбиеленген болу керек. Сәби екеуінің ортақ баласы. Тәрбиенің негізі отбасында, әке мен ананың үлгілі өнегесінде қалыптасады. Бала не көрсе, не естісе, соны қайталайды.
22.3
23.1
23.2Отбасы– адам үшін ең жақын әлеуметтік орта. Отбасы белгілі дәстүрлердің, жағымды өнегелердің мұралар мен салт-дәстүрлердің сақтаушысы. Отбасында бала алғаш рет өмірмен, қоршаған ортамен танысып, мінез-құлық нормаларын игереді. Отбасы баланың азамат болып өсуінің негізі болып табылады.Қазақ отбасында дене, еңбек, ақыл-ой, адамгершілік, экономикалық, экологиялық, құқықтық, сұлулық тәрбиелері жүргізілген. Қазақ отбасында аталған тәрбие түрлерін жүзеге асырудың мақсаты жан-жақты жетілген азамат тәрбиелеу болды.Отбасындағы дене тәрбиесінің мақсаты бала денесін дамыту, денсаулығын нығайту, ағзасын шынықтыру және күн тәртібін дұрыс ұйымдастыруға, салауатты өмір салтына тәрбиелеу болды.
23.3
24.1еңбек , аңыз әңгімелер,ертегілер, мақал мәтелдер
24.2Қолөнер[1], қолданбалы өнер – дәстүрлі тұтыну және сәндік бұйымдарын жасайтын ұсақ өндіріс. Қолөнершілер негізінен табиғи шикізаттарды пайдаланып, қарапайым еңбек құралдарының көмегімен көркем композицияның шешімімен тұрмысқа қажетті мүліктер, музыкалық аспаптар, қару-жарақ, құрал-саймандар жасайды. Әрбір қолөнер туындысы өз заманының материалдық мәдениетінің үлгісі және халық талғамының, әлеуметтік қоғамдық жағдайының, діни сенімінің, салт-дәстүрінің нақтылы көрінісі.
Қазақстанда көшпелі шаруашылықтың қажетіне сай қолөнершілер мал шаруашылығына керекті желі, шылбыр, ноқта, бұршақ, жүген, құрық, бұғалық, тұсау,өре, шідер, кісен, қада,ер-тұрмандар жасаумен шұғылданды. Олар құмнан, тастан, саздан құмыра, көзе, ыдыс-аяқ; мүйізден, сүйектен, мал мен аң терісінен, ағаштан әшекейленген нақышты дүние-мүлік, домбыра, қобыз, сыбызғы, шаңқобыз сияқты музыка аспаптарын; темірден, мыстан қылыш, найза, қанжар, айбалта, күрзі секілді құрал, қару жасады. Қазақ халқының қолөнерінде киіз үй жабдықтарын, ағаш төсек жасау, түйін түю, ши орау, кесте тігу, өрмек тоқу, киіз басу, сондай-ақ моншақ, білезік, сақина, сырға, алқа, шолпы сияқты зергерлік бұйымдар жасау кең дамыды.[2][3][424.3Қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы Ыбырай Алтынсарин Қостанай өңірінде белгілі атақты Балқожа бидің отбасында тәрбиеленеді, 9 жасында Орынбор қаласындағы қазақ балаларына арналған жеті жылдық мектепке оқуға түсіп, сондағы шекара комиссиясында қызмет еткен белгілі Шығыс зерттеушісі Григорьевтен сабақ алды. Оның үйінде жиі болып кітапханасынан кітатар оқиды. Мектепті үздік бітірген ол 1857-59 жылдары арасында өз атасы Балғожа бидің песірі (қағаз көшіруші) болады, 1860 жылы Орынбор облыстық басқармасына кіші тілмаштыққа ауысады. Кейіннен өз қалауы бойынша Торғай қаласындағы бастауыш мектепте мұғалім болып келеді. Осы кезден бастап оның ағартушылық-педагогикалық қызметі басталады. Ол ел-елді аралап мектеп ашуға қаражат жинайды. 1864 жылы қаңтардың 8 жұлдызында жұрттың күткен мектебі ашылады. Алтынсарин балаларға сабақты қызықты, тартымды, әрі түсінікті етіп беруші еді. Мәселен, діни мектептерде молдалардан сабақ алған балалар бір жылда әзер хат таныса, Ыбырайдың оқушылары небәрі үш айдың ішінде хат танитын. Оқу-тәрбие процесін ұйымдастыруда ол дүние жүзі педагогика классиктері Ушинский, Руссо, Каменский, Толстой, т.б. гуманистік идеяларын басшылыққа алады. ЫбырайАлтынсаринніңкөзқарастарынанбүкіләлемдіктәлім-тәрбиеніңалатындіңгегігуманистіккөзқарас, яғнишәкірткежылыжүректіболу, мұғалімменоқушыарасындағыынтымақтастықпринциптерініңкөріністапқанынбайқаймыз. Мысалы, өзініңекікласстықмектептердіңмеңгерушісінежазғаннұсқаухатындаол «Егербалаларбірдеменітүсінбейтінболса, ондаоқытушыолардыкінәлауғатиісемес, оларғатүсіндіреалмағанөзінкінәлаутиіс. Олбалаларменсөйлескендеашуланбай, жұмсақсөйлесуі, шыдамдылықетуікерек, әрбірнәрсенідеықыласпентүсініктіетіптүсіндірукерек, орынсызтерминдердіқолданбаукерек, мұндайсөздероөушыларғатүсініксізболадыда, жалықтырыпжібереді...» Ы.Алтынсариндемократиялық-ағартушылықбағытыоныңпедагогикалықкөзқарасыныңүшбірдейсаласынанкөріністапты. Біріншіден, бүкілөміржолынмектепашуға, қазақбалаларыноқуғатартуға, дүниеғылымдарынүйретугежәнесоғаноқуқұралдарынжазыпшыығаруғаарнаса, екіншіден, өнегеліұстазтәлімгердасрлауға, оларғакүнделіктіғылыми-әдістемелікбасшылықжасауғакөңілбөлді. Үшіншіден, шығармаларындақазақхалқыныңХІХғасырдағықоғамдықөміріндеболғансаясиәлеуметтікмәселелердіжан-жақтықамтыпжазуғажұмсады. Олкезкелгеншығармаларындашәкірттердіадал, шыншыл, еңбексүйгіш, өнерліазаматболуға, жатмінезденбойынаулақұстауғашақырды.Қазақхалқыныңкелешегітекөнер-білімдедептүсінгенАллтынсаринөзойыніскеасырудатүрлітосқауылкедергілергекездесті, бірақолардытабандылықпенжеңеотырып, өзмақсатыніскеасырабілді.Алтынсаринқазақтіліндекітаптаржазды, олардыхалықарасынатаратуарқылығанадінықпалынанбірте-біртебәсеңдеугемүмкіндіктуадыдептүсінді. «Мәселеніңмәндіжері – депжаздыол, - қазақтарғататарфнанатизмініңыөпалынтигізбеу - қазақтардыңбілімалуынаоныңкесірінтигізбеуғой. Ондайықпалданқұтқаруүшінмазмұныбалалардыңбілімінкөтеретінтақырыбыолардықызықтыратынкітаптардыасықпай, бірақалғанбағыттанқайтпай, қазақтыңөзтілінде, олардыңөздерінтанысәріппеншығарабілукерек. Сөйтсек, олкітаптардыжұртолардыбірденқолғалапыоқиды, бұлкітаптар, татаркітаптарыменқатарзоркүшболареді». Ұлан-байтаққазақдаласындадінияуимектептерашу, балалардыөзанатіліндеоқыту – оныңбастыарманыболатын. 
25.1Ақыл-ойтәрбиесіжәнеоныңміндеттеріАқыл-ойтәрбиесіәрзамандажастарғабілімберудіңнегізгіқұралыболыпкеледі.Білімалуғажәнеғылымғаұмтылысхалықсанасыныңтереңіненәрдайыморыналды. Халықтабиғатпенқоғамдамуыныңзаңдылықтарыбейнеленгенғылымныңдеректерін, түсініктерінжәнезаңдарынмақсаттыигерудіңнәтижесідепбілді. Текақылдыадамғанатереңбілімдердімеңгереалатынынтүсінді. Білімніңмәнін "Ақылданқымбатбайлықжоқ", "Ақылдысатыпалаалмайсың", "Ақыл — тозбаскиім, білім — сарқылмасбулақ" дегенхалықтыңданалықсөздерінен-ақбайқауғаболады.Халықпедагогикасындаоқытуменбілімберудіңпринциптеріқазіргіғылымипедагогикатұжырымдарыменұштасыпжатыр. Халықбілімменөмірдіңтығызбайланыстыболуынталапетті. Халықпедагогикасыоқытудыңкөрнекіболуынойданшығарғанжоқ. "Көзбенкөргеп, құлақпенестігенақиқатеместекқанамұқиятзерттелгенақиқат".Халықпедагогикасыңдатәрбие, оныңбөліктерітуралыұғымдардыңанықтамаларыныңдағылымипедагогиканыңанықтамаларыменсәйкескенетіндігібайқалады. Халықпедагогикасыбойыишаақыл-ойтәрбиесідепшәкірттердіңойлауқабілеттерін, сана-сезіміноқужәнееңбекпроцесіндедамытудыайтады. Ғылымипедагогикалықанықтамасыбойыншаақыл-ойтәрбиесідепоқушылардыңақыл-ойкүштерін, ойлауындамытудағыжәнеақыл-ойеңбекмәдениетіндарытудағытәрбиешілердіңмақсаттыіс-әрекетінтүсіндірудіайтамыз.Бірақоқушыөмірініңіс-әрекетітектәрбиешілердіңмақсаттыықпалыменшектелмейді. Оғанқосымшаоқушынықоршағанортаныңықпалдарыменәсерлерінескеалуқажет. Бұлкеңірек,  ақыл-ойдыңдамуыұғымыменайқындалады.Ақыл-ойтәрбиесітұлғаныңжан-жақтыдамуыныңнегізі. Ақыл-ойтәрбиесіеңбекөнімділігінарттыруга, еңбектіңшығармашылығыназорықпалжасайды. Еңбастысы, олғылымментехниканың, мәдениеттіңжеделдамуыпыңқайнарбұлағыекендігінүнеміестеұстағанымызжөн.
25.2Шешендіксөздерағыптұрған поэзия, тұныптұрған философия.Ақөлеңменөрілгенсөзтұнығы: сырлытеңеу, астарлысын, жинақыой, жұмбақтымеңзеу, қисындытолғам, тылсымдыталай. Бәрітілқұдіретінің, пікіртүйінділігінің, таңғажайыпойтолғағыныңәмбебаптуындысы.Өмірқұбылыстарынабайламдышешендіксөздерорны-орнынақойылсашебершендестіріледі. Сырланып, әрленіп, татымынәрленсеойдышалқытып, сезімдітербепадамкөңілінұйытады.Сұлу, өрнектіәршешендіксөздіңөзінетәнтереңмағыналыжәнеастарлыжүктемесібар. Жүйелі, байыптыайтылсадосқапір, дұшпанғазіл, шаткөңілгешабыт, қамкөңілгедемеу, батырғаайбындыұранболарәрітәтті, әріқатты, әрімайда, әріөткіралмастіл.сақталған. Шешендік - ұшқыр ойдың қасқағымда тілге оралымдылығы, байламы; деркезіндедәлмағынасындөпбасарбейнелілігі; мәнді, ойлысөздердіңмәйектімақалменмәтелгеайналуы; дау-дамайдақазылық, мәмілегерлік; арақатыстаелшілік, жаугершіліктебітімгерлік; ұрпаққа, қалыңқауымғаөсиет. “Алажағымкетседе, айтажағымкетпесін” дейтінқазақтыңсөзгеқонақберуі.Шешен (жезтаңдай, ділмар, айыркөмей, орақауыз, оттілді, сөзуар, тапқыр) - тілгежүйрік,сөзқисынынтауыпайтатынхалыққалағансөзшебері. Ел-жұрттыелеген, халқықалағаназаматтардыардақтаудыңанатіліміздеатауларымендәріптеу, бейнелеусөздерінайтыптауысуқиын. Онықазақтеңепте, бейнелепте, асқақтатыптаайтабілген. Елнамысынқорғағанерлерді "нар", "арыстан", "арыстан", "ерім", "азаматым" дегенсияқтытеңеулерменмадақтап, ардақтауменбіргеәділді "қарақылдықақжарған"; шешенді "ердіңқұнынекіауызсөбеншешкен"; шеберді "темірдентүйінтүйген"; жомартты "атынтүсіпберетінмырза"; адалды "сүттенақ, судантаза"; сұлуды "айменкүндей"; әдептіні "қызмінездіжігіт"; бәйбішені "бесбиеніңсабасындай"; баланы "тойғанқозыдай"; бойжеткенді "оймақауыз, күлімкөз", депдәріптеген.Жақсыадамдардыкөріп, білмеседесырттайсүйініп, ұрпағынаүлгіеткен. Оларауылынакелгендебаласыныңаузынатүкіріп, отырғанжерінеаунатыпалған.Елсыйлағанадамдаресіміхалықжадындамәңгі
25.3Қазақхалқыныңдәстүрліқолданбалыөнері – көшпелітүркітектесхалықтарәлемініңалыпбәйтерегі, қарашаңырағы.Олертекезден-ақәлемдікмәдениеттіңкөрнектіқайраткерлерінқызықтырған. Мысалы, Геродотбылайдепжазыпқалдырған: «Олардыңбарлықзатыалтынменмыстанжасалғанжайдыңметалданістелгенбөлшектері, оғы, айбалталарымыстаністелген.Баскиімменбелдікәшекейлерітүгелдейалтыннанжасалған. Сондай-ақатомырауындағыөмілдіріктердемыстансоғылып, жүгенсулығыауыздығытағыдабасқабөліктерітүгелдейалтынменәшекейлендіріп, безендірілген». ГеродотпенбіргеКтесий, Страбондақазақтопырағынмекендегенсақтарменмассағаттардыңбарлықзаттарыныңәшекейленіп, киімдерініңөзінетәнүлгісібарынайта


Приложенные файлы

  • docx 19206400
    Размер файла: 393 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий