gotovye shpory po snabzheniyu ESNK-10-1


1) Энергетикалық және технологиялық жүйелерде тұтынушыларды электрмен жабдықтау
Өндіріс орындарының электрлік жабдықтау жүйесі жергілікті өндірістік, көліктік, коммуналдық және ауылшаруашылық тұтынушылардың комплексті электрлік жабдықтауын қамтамасыз ететін энергетикалық жүйенің қосалқы жүйесі болып табылады. Сонымен бірге өндіріс орындарының электрлік жабдықтау жүйесі электрлік жабдықтауға белгілі бір талаптар қоятын сол өндіріс орнының технологиялық жүйесінің қосалқы жүйесі болып табылады.
Өндіріс орындарының электрлік жабдықтау жүйесі өнеркәсіптік қабылдағыштарды электр энергиясымен қамтамасыз ету үшін құрылады.
Мұндай тұтынушыларға түрлі машиналар мен механизмдердің электр қозғалтқыштары, электрлік пештер, электролиздік құрылғылар, электр пісіру аппараттары мен машиналары, жарықтандыру қондырғылары және басқа да өнеркәсіптік тұтынушылар жатады.
Қазіргі кезде тұтынушылардың көбісі электр энергиясын электр желілері арқылы электр энергия көздері мен электр станцияларын байланыстыратын энергетикалық жүйеден алады.
Энергетикалық жүйе дегеніміз - электр энергиясы мен жылуды өндіру, түрлендіру үздіксіз процесінде ортақ режиммен байланысқан электр станциялары, электр және жылу желілерінің жиынтығы.
Электр энергетикалық жүйе деп электр энергиясын өндіру, жеткізіп беру, тарату және тұтыну процестерімен байланысқан энергетикалық жүйенің электрлік бөлігі және содан тұтынатын қабылдағыштарды айтады.
Электрлік жабдықтау - тұтынушыларды электр энергиясымен қамту.
Электрлік жабдықтау жүйесі - ол тұтынушыларды электр энергиясымен қамтамасыз етуге арналған электр қондырғыларының жиынтығы.
Орталықтандырылған электрлік жабдықтау - ол тұтынушыларды энергетикалық жүйеден жабдықтау.
Электр желісі - бұл белгілі бір аймақта жұмыс істейтін қосалқы станциялар, тарату құрылғылары, ток өткізгіші, әуе және кабельдік электр тарату желілерінен тұратын, электр энергиясын тарату және жеткізу электр қондырғыларының жиынтығы.  
Электр энергия қабылдағышы - ол электр энергиясын басқа бір энергияға түрлендіретін аппарат, агрегат және т.б.
         Электр энергия тұтынушысы - ол технологиялық процесі ортақ, белгілі аймақта орналасқан электрқабылдағыш немесе электрқабылдағыштар тобы.
         Тәуелсіз қоректену көзі - ол апаттық режимнен кейін басқа қоректену көздерінде кернеу жоғалса да, өзінің кернеуін сақтап тұратын қоректену көзі.
Ең көп тараған электр энергиясының тұтынушысы өндіріс орындарының электрлік жарықтандыруы болып табылады (қыздыру, галогенді, люминесцентті, сынап – кварцты, ксенонды және натрийлі шамдар).
2) Электрлік жүктеменің сұлбасы Электр жүктемелерінің графиктері
Электр жүктемелері және қабылдағыштардың, цехтағы қабылдағыштар тобының, сондай-ақ цехтың, жалпы зауыттың тұтынатын электр энергиясын сипаттайды. Өндірістік кәсіпорындардағы электр жабдықтау жүйесін жобалау және пайдалану барысында жүктемелердің негізгі 3 түрі есептелінеді: активті қуат Р, реактивті қуат Q және ток I.
Электр қуатын өлшеуіш аспаптар арқылы көзбен бақылауға болады. Жүктеменің уақыт бойынша өзгеруін өздігінен жазатын аспаптар арқылы тіркеуге болады (1 сурет). Бірдей уақыт аралығында алынған активті және реактивті қуат санағыштары бойынша пайдалану барысында активті және реактивті қуаттардың уақытқа байланысты өзгеруін, әдетте, сатылы қисық арқылы көрсетеді (2 сурет).
3421380380365Активті және реактивті және токтың уақыт аралығында өзгеру қисығын сәйкесінше активті қуат, реактивті қуат, токтың жүктеме графиктері деп атайды.
472440-1196975  
1 Сурет – Тіркейтін аспап көрсетуі бойынша жүктеме графигі 2 Сурет – Активті қуат санағышының көрсетуі бойынша жүктеме графигі:
tн  - бірдей интервалдар
 Жүктеме графиктері 2-ге бөлінеді: жеке графиктер – жеке қабылдағыштар үшін, топтық – қабылдағыштар тобы үшін. Жеке жүктеме  графиктері кіші әріптермен: p(t); q(t); i(t); ал топтық жүктеме графиктері бас әріптермен: P(t); Q(t); I(t) белгіленеді.
 ; ;

Жеке графиктер электр энергиясының қуатты қабылдағыштарының жүктемелерін анықтау үшін қажет (электр пештері, түрлендіргіш агрегаттар, бас жетектер, жаймалау станоктары және т.б.).
Әдетте, кәсіпорындардағы электр жабдықтауды жобалауда топ-топтық жүктеме графиктері осы кәсіпорынның активті және реактивті қуаттады тұтынуын айқындауға, кәсіпорынды қоректендіретін ток көзін дұрыс және тиімді таңдауға, сондай-ақ электр жабдықтаудың барынша тиімді сұлбасын жасауға мүмкіндік береді.
3) Ұзақтығы бойынша жылдық сұлбаны тұрғызу
Уақыт ұзақтығы бойынша өндірістік кәсіпорынның жүктеме графигі кезектік, тәуліктік және жылдық болып жіктеледі. Өндірістің әрбір саласының технологиялық процеспен анықталатын өзіне тән жүктеме графигі болады.
Қабылдағыштардың жұмыс тәртібінің реттілігі бойынша олардың жекелей жүктеме графиктері периодтық, циклдық, циклдық емес және реттік емес болып бөлінуі мүмкін.
Топтық жүктемелер периодтық, жартылай периодтық және реттік емес болып бөлінеді. 
Ұзақтығы бойынша жылдық графиктерді тұрғызу
Жыл бойына барынша көп жүктелетін күн – 22.12, ал ең аз жүктелетін күн – 22.06 болып қабылданған. Осы күндердің тәуліктік графиктері арқылы ұзақтық бойынша жылдық графигті тұрғызуға болады. Әр климаттық аумаққа байланысты жыл бойына қысқы Nз және жазғы  Nл күндер санын білеміз.
568325157480 
 
 
 
 
Сурет - Ұзақтық бойынша жылдық график 
Қысқы графикте ұзақтығы 30 минутқа тең не одан жоғары болса, максималдық ордината есептік болып саналады. Әрбір қысқы және жазғы графиктің ординаталарына сәйкес жүктеменің жыл бойына ұзақтығы есептелінеді және сол нәтижелер бойынша төмен қарай түсетін сатылы график тұрғызылады. Жылдық графиктің ауданы белгілі бір масштабтағы жыл бойына кеткен электр энергиясының шығынына тең. Мұндай график кәсіпорынның электр энергиясының шығыны бойынша жұмыс тиімділігін сипаттайды.
4) Өндірістік тұтынушылардың электр энергиясының сипаттамалары
Электр энргияны тұтынушылар бірнеше параметрлермен сипатталады:
а) Өндіріс орындарында электр энергияны қабылдағыштар ток түріне байланысты келесі топтарға бөлінеді:
1) жиілігі 50Гц, кернеуі 1000В –қа дейігі үш фазалы қабылдағыштар;
2) жиілігі 50Гц, кернеуі 1000В-тан жоғары үш фазалы қабылдағыштар;
3) жиілігі 50Гц, кернеуі 1000В-қа дейігі бір фазалы қабылдағыштар;
4) жиілігі 50Гц-тан жоғары, түрлендіргіштік қосалқы станциялардан және қондырғылардан қоректенетін қабылдағыштар;
5) түрлендіргіштік қосалқы станциялардан және қондырғылардан қоректенетін тұрақты ток қабылдағыштар.
Түрлендіргіштік агрегаттар үшфазалық ток желісінен қоректенеді, сондықтан оларды үш фазалы ток қабылдағыштар деп атайды.
Меншікті түрлендіргіш агрегаттары бар тұрақты ток қабылдағыштар: Қ-Г жүйе бойынша электр жетегі, ионды  электр жетек және т.б. электр жабдықтау бойынша үш фазалы ток қабылдағыштар болып табылады.
Қазіргі кезде өндіріс орындарында электр жабдықтау үш фазалы айнымалы ток арқылы іске асады. Тұрақты ток қабылдағыштардың қоректенуіне түрлендіргіштік агрегаттар орнатылған (жарты өткізгіштік түзеткіштер, сынаптық түзеткіштер, қозғалтқыш-генератор (Қ-Г) және механикалық түзеткіштер) түрлендіргіштік қосалқы станциялар құрылады.
5. Электр қоңдырғылар түрлері.
Барлық қабылдағыштардың үш сипаттамалық топтары бар:
а) бір қалыпты немесе аз мөлшерде өзгеретін жүктемемен жұмыс істейтін қабылдағыштар (4-сурет). Бұл режимде электрлік машина немесе аппарат бөлшектерінің температурасы аз белгіленген температурадан аспай ұзақ уақыт жұмыс істей алады.

Түрлендіруші қосалқы станциялардан қоректі талап ететін тұрақты ток қабылдағыштардың жиі кездесетіндері: завод ішіндегі электрфицирленген көлік, электролизді өндіріс, кейбір көтерме -көліктің және көмекші механизмдердің электр қозғалтқыштары;
б) кернеу бойынша- ПУЭ сәйкес, электр энергияны өндіруші, түрлендіруші, таратушы және тұтынушы электротехникалық қондырғылар, сонымен қатар кернеуі 1000В-қа дейін электр қондырғылар және 1000В-тан жоғары электр қондырғылар болып бөлінеді;
в) бейтарап режимдер:
1) кернеуі 1000В-қа дейінгі қондырғылар жерге қосқыш арқылы, сонымен қатар оқшауланған бейтарап арқылы орындалады, ал тұрақты ток қондырғылары- жерге қосу және оқшауланған нөлдік нүкте арқылы орындалады.
2) кернеуі 1000В-тан жоғары электрлік қондырғылар келесі түрге бөлінеді:
- оқшауланған бейтарабы бар қондырғылар ( кернеуі 35 кВ-қа дейін);
- сыйымдылық тоғын өтемдеу үшін индуктивті кедергі арқылы жерге қосылған бейтарабы бар қондырғылар (кернеуі 35 кВ-қа дейін және сирек кезде 110 кВ);
-жерге қосылған бейтарабы бар қондырғылар (кернеуі 110 кВ-қа дейін және жоғары).
г) ток жиілігі бойынша электр энергияны қабылдағыштар-өндірістік жиілікті қабылдағыштар (50Гц), үлкен жиілікті қабылдағыштар (100 кГц-тен жоғары), жоғары жиілікті қабылдағыштар (10 Гц-ке дейін) және төмен жиілікті қабылдағыштар (50 кГц-тен төмен) болып бөлінеді.
Көп жағдайда қабылдағыштар өндірістік жиіліктегі электр энергияны пайдаланады. Үлкен жиілікті және жоғары жиілікті қондырғылар металды балқыту үшін қолданады. Жоғары жиілікті қондырғыларға, мысалы текстилді өнеркәсіпте жасанды жібек өндіретін электрқозғалтқыштар жатады (133Гц);
д) электр энергия қабылдағыштары режим ұқсастығы бойынша, яғни жүктеме графигінің ұқсастығы бойынша топтарға бөлінеді. Тұтынушылардың осы топтарға бөлінуі жалпы электр жүктеменің қосындысын табуға мүмкіндік береді.
6) Электрмен жабдықтау бойынша электр қондырғылардың категориясы
Электрмен жабдықтау сенімділігін қамтамасыз ету барысында электрлік қабылдағыштарды келесі 3 категорияға бөлемді:
1 категориялы электрлік қабылдағыштар - электр жабдықтаудың уақытша тоқтап қалуы келесі жағдайларға әкелетін электрлік қабылдағыштар жатады: адам өміріне қауіп төнсе, ауыл шаруашылығына зиян келсе, негізгі қымбат жабдықтар бүлінсе, өнім сапасы бұзылса, күрделі технологиялық процестер нашарласа.
1 категориялы электр қабылдағыштардың тобынан ерекше топ бөлінеді: олардын тоқтаусыз жұмыс істеуі адам өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, жарылыс, өрт және қымбат жабдықтардың бүлінуінен қорғайтын өндірістің апатсыз тоқталуы үшін қажет;
2 категориялы электр қабылдағыштар - электрмен жабдықтау тоқтаған кезде өнімнің толық берілуін азайып, жұмысшылардың, механизмдердің және өндірістік көліктердің жұмыссыз тұруына, қала және ауыл тұрғындардың тұрақты қызметтерінің бүлінуіне әкелетін электр қабылдағыштар;
3 категориялы электр қабылдағыштар - 1 және 2 категорияларға жатпайтын барлық қалған электр қабылдағыштар.
1 категориялы электр қабылдағыштар екі тәуелсіз бір-бірімен резервте болатын корек көздерінен электр энергиясымен қамтамасыз ету керек, және бір қорек көзінің электр жабдықтауы бүлінген кезде электр жабдықтардың үзілісі қоректенуді автоматтық түрде қайта қосу уақытына ғана мүмкін.
Электр жабдықтаудың 1 категориялы электр қабылдағыштардың ерекше тобы үшін қосымша  үшінші тәуелсіз резервті қорек көзі қарастырылу керек.
Электр қабылдағыштардың ерекше тобы үшін үшінші тәуелсіз қорек көзі ретінде және қалған 1 категориядағы электр қабылдағыштар үшін екінші тәуелсіз қорек көзі ретінде жергілікті электр станциялары, энергожүйелерінің электр станциялары, үздіксіз қоректің арнайы агрегаттары, аккумуляторлы батареялар және т.б. қолданылады.
2 категориялы электр қабылдағыштар үшін екі тәуелсіз өзара реттелетін қорек көзі ұсынылады. Бір корек көзінен электрмен жабдықталу бүлінген кезде электр жабдықтаудың үзілісі - кезекші персонал немесе оперативтік бригадакөмегімен резервті қоректенуді қосу үшін қажетті уақытқа ғана мүмкін.
3 категориялы электр қабылдағыштар үшін электрмен жабдықтау бір қорек көзінен қоректенуі мүмкін, егер, келесі шарт орындалса: электр жабдықтаудың үзілісі, жөндеу және электрмен жабдықтау жүйесінің бүлінген элементін ауыстыру үшін қажетті уақыт 1 тәуліктен аспаса.
7) Жүктеменің негізгі анықтамасы және белгілері
Электр қабылдағыштың номиналды қуаты – қозғалтқыштың, күштік немесе арнайы трансформатордың зауыт кестесінде немесе куәлігінде, не болмаса жарық көзінің сауыты (цоколь) немесе бөлігінде (колба) белгіленген қуат. Электр қозғалтқышытың номиналды деп номиналды кернеу кезінде қозғалтқыштың білігінде үдететін қуат Рн, ал энергияның басқа қабылдағышының номиналды қуаты деп номиналды кернеу кезінде  ортаның белгіленген шарттары кезінде және олар арналған жұмыс режимі кезінде жүйеден тұтынатын қуат.
Қабылдағыштың номиналды қуаты әрқашан жүктеменің ұзақ жұмыс режиміне келтіріледі.
Қайталанбалы қысқа мерзімді режимінде істейтін қабылдағыштың куәліктік қуаты қосылу ұзақтығы  ПВ-100% кезіндегі номиналды ұзақ қуатқа формулалар арқылы келтіріледі. Электр қозғалтқыш үшін Рном=Рпасп.; трансформатор үшін        Sном=Sпасп. мұндағы Рпасп, (кВт); Sпасп, (кВА) – паспортта көрсетілген активті және толық қуаттар;
ПВпасп - қабылдағыштың салыстырмалы қосылу ұзақтығы. Электр пештерінің трансформаторлары үшін Рном= Sпасп.cosпасп,
мұндағы cosпасп - электр пеш трансформаторының номиналды қуат коэффициенті.
Балқыту машинасының трансформаторы мен қолдық балқыту трансформаторының номиналды активті қуат - ПВ-100%-ға келтірілген белгілі бір шартты қуат.
Көп қозғалтқышты жетекті агрегат үшін (кран қондырғысынан басқа), электр энергияның қабылдағышы ретінде бүкіл агрегатты түсіну қажет, ал оның номиналды қуаты деген ПВ-100% келтірілген  агрегатының барлық қозғалтқыштарының номиналды қуаттарының қосындысы.
Крандық қондырғылар үшін «электрэнергия қабылдағышы» термині ретінде әр механизмнің электр жетегін түсіну қажет, сонымен қатар қуаттары қосылатын екі қозғалтқыштарда. Топтық номиналды  активті қуат – бұл жеке жұмыс қабылдағыштарының номиналды активті қуаттарының қосындысы Қабылдағыштың номиналды реактивті қуаты дегеніміз - номиналды активті қуат және номиналды кернеу кезінде желіден тұтылатын (таңбасы оң) немесе желіге берілетін (таңбасы теріс) реактивті қуат, ал синхронды қозғалтқыштар үшін номиналды қуат коэффициенті номиналды қоздыру тоғы кезіндегі реактивті қуат.
Топтық номиналды реактивті қуат - бұл жеке жұмысшы қабылдағыштардың номиналды реактивті қуаттарының реактивті алгебралық қосындысы
8) Орташа жүктемелер
Өзгермелі шаманың орташа мәні - бұл оның негізгі статикалық сиппаттамасы. Сондықтан жүктеменің айнымалы графигімен сипатталады. Электр энергия топтарының қабылдағыштарының орташа жүктемелерінің қосындысы есептік жүктеме мәнінің төменгі шегін бағалауға мүмкіндік береді. Кез келген уақыт интервалында қабылдағыштың орташа активті және орташа реактивті қуатын жалпы мына формуламен анықтайды
Қабылдағыштар тобының орташа активті (немесе рективті) қуаты осы топқа кіретін жеке жұмысшы қабылдағыштарының орташа активті (немесе реактивті) қуаттарының қосындысына тең
 Максималды жүктелген ауысымында орташа жүктеме былай белгіленеді: Рсм және Qсм жылдың ішінде Рсг және Qсг, мұнда Рсм=Wсм/Тсм ; Qсм=Vсм/Тсм; Рсг=Wг/Тг; Qсг=Vг/Тг.
Қабылдағыштар тобының жүктемесін есептеген кезде  негізгі шамалар Рсм және Qсм болып табылады. Ең жүктелген ауысымға берілген қабылдағыштар тобы, цех немесе өндіріс орындары белгілеген сипаттамалық тәуліктерге байланысты электр энергияны ең көп тұтынатын ауысыға  (22 маусым мен 22 желтоқсан - электр энергиясын ең аз және көп тұтынатын тәуліктер) жатады.
 Орташа квадратты жүктемелер
Кез келген уақыт интервалында орташа квадраттық жүктемелер Рск, Qск, Iск  жалпы түрде келесі формула арқылы анықталады
;   ;  
мұндағы Т –қарастырылған  уақыт периоды.
9) Максималды және есептік жүктеме
Активті қуаттың Рм, реактивті қуаттың qм, Qм , толық қуаттың sм, Sм және токтың iм, Iм максималды мәндері бір уақыт мезгіліне сәйкес келетін орташа шамалының ең үлкен шамалары. Максималды жүктемелер сол немесе басқа уақыт периоды ішінде пайда болу жиілігімен сипатталады.
Ұзақтық бойынша максималды жүктемелер екі түрге бөлінеді:
а) электрмен жабдықтау жүйе элементтерін таңдау үшін қызу және олардағы максималды қуат шығынын есептеу бойынша анықталатын ұзақтықтары әртүрлі максималды ұзақтық жүктемелер (10, 15, 30, 60, 120 мин.);
б) желідегі кернеудің  өзгеріс көлемін тексеру үшін, түйіспелі желідегі кернеу шығынын анықтау үшін, электр қозғалтқыштың өзіндік қосу шарты бойынша желіні тексеру үшін, сақтандырғыштың балқымалы ендірмесін таңдау үшін, максималды тоқ релелік қорғаныстың іске қосылу тоғын есептеу үшін қажетті болатын ұзақтығы 1-2 с бар максималды қысқа мерзімді жүктеме.
Есептік жүктемелер
Рұқсат етілген қызу бойынша есептік жүктеме дегеніміз - ең көп жылулық әсер ету бойынша өзгеретін жүктемеге эквивалентті электрмен жабдықтау элементінің ұзақтығының өзгермейтін жүктемесі (өткізгіштің максималды қызу температурасы немесе оқшауламаның жылулық тозуы бойынша). Өткізгіштің қызуы ток жүктемесіне байланысты, бірақ тәжірибе бойынша және есептеулер жүргізгенде P=f(t) графигін I=f(t) графигіне қарағанда алу оңай болғандықтан, жобалау тәжірибесінде активті қуат бойынша есептік жүктеме Рр ұғымы кеңінен қолданады.
10) Қолдану коэффициенті, максимум коэффициенті
Қажетке жарату қолданыс коэффициенті
Қажетке жарату коэффициенті жүктемені есептеу кезінде негізгі көрсеткіш болып табылады.
Электр қабылдағыштың Ки.а немесе электр қабылдағыштар тобының  Ки.а   
активті қуаты бойынша қажетке жарату қолданыс коэффициенті деп әрбір электр қабылдағыштың (немесе қабылдағыштар тобының) орташа активті қуатының оның номиналды мәніне қатынасын айтады
; .
Бұл коэффициент, орташа жүктеме Рс,  Рс сияқты ең жүктелген ауысымға (смена) қатысты.
Активті қуат бойынша жүктеме графигі үшін электр қабылдағыштың активті қуатының орташа қажетке жарату коэффициенті сол кезеңде  (ауысымда) келесі формуламен анықталады
 (3 суретті қ.)
мұндағы Wа -электр қабылдағышының ауысым ішінде кезеңде қолданған энергия, Wа,возм -электр қабылдағышының ауысым бойы номиналды болып жүктелген жағдайда тұтынуға болатын (мүмкін) энергиясы.
Максимум коэффициенті
Активті қуат бойынша максимум коэффициенті км.а Км,а зерттеліп отырған уақыт ішіндегі рр, Рр есептік активті қуаттың рс, Рс орташа жүктемеге қатынасын айтады.
,    .
Зерттеліп отырған уақыт ең жүктелген кезеңге тең  алынады.
Активті қуаттың Км,а максимум коэффициентін  nэ және Ки,а функциясы арқылы сипаттауға болады (8 сурет).
Қисықтар То=10 минут уақыты үшін тұрғызылған, яғни орташаландырылған интервалдың ұзақтығы Тоср=3То=30 минут үшін (жарты сағаттық максимум). Қимасы үлкен өткізгіштерге бұл аралық сәйкес келмейді.
Сондықтан Т>>10 минуты үшін тұрғызылған қисық бойынша табылған Км басқа ұзақтыққа есептелуі қажет.

мұндағы Км Тоср=30 минут үшін
11) Сұраныс коэффициенті, қосылу коэффициенті
Активті қуат бойынша сұраныс коэффициенті кс есептік қуаты Рр электр қабылдағыштар тобының номиналды қуатына қатынасын айтады.
Әртүрлі қабылдағыштар топтарының Кс мәндерін әртүрлі өндірістер үшін анықтамалардан алады
Анықтамаларда Кс,а мәні тұрақты және электр қабылдағыштардың санына тәуелді емес, яғни олар тек үлкен Ки,а мен n үшін тұрақты болатын Кс,а  үшін сәйкес.
Қосылу коэффициенті
Электр қабылдағышты қосылу коэффициенті кв деп циклдағы қосылу ұзақтығының tв сол циклдың бүкіл ұзақтығына tц. қатынасын айтады.
Электр қабылдағышты циклдағы қосылу уақыты оның жұмыс уақыты tр мен бос жүріс уақытының tх қосындысына тең
                                           
7 Сурет - Активті қуат бойынша жүктеменің  жеке графигі
 Электр қабылдағыштар тобының қосылу коэффициенті немесе топтық қосылу коэффициенті Кв деп сол топқа кіретін барлық электр қабылдағыштарының қосылу коэффициенттерінің орташа мәнін айтады (номиналды активті қуат бойынша). Ол келесі формуламен анықталады
Активті қуат бойынша жүктеме графигінің қосылу коэффициенті келесі өрнектен анықталады (7 сурет).
12) Жүктеме графигінің форма коэффициенті, максимум жүктеменің әр уақыттылық коэффициенті
Жүктеме графигінің пішін коэффициенті
Жүктеме графигінің пішін коэффициенті кф1, Кф1 деп белгілі уақыт ішінде электр қабылдағыштың немесе қабылдағыштар тобының орташа квадраттық тоғының (немесе орташа квадраттық толық қуаттың) сол уақыттағы орташа мәніне қатынасын айтады.
,       
немесе активті және реактивті қуаты бойынша
,    ,
,      .
Пішін коэффициент графиктің уақыт бойынша бірқалыпты еместігін сипаттайды, ол өзінің ең төмен 1-ге тең мәніне жүктеме уақыты бойынша тұрақты болған кезде ие болады. Көбінесе процесі ритмдік өндірістік орындарда Кф,а 1,05-тен 1,15-ке дейін өзгереді.
Жүктеме максимумының әр мезгілдік коэффициенті
Активті қуат бойынша жүктеме максимумының әр мезгілдік коэффициенті деп  электрмен жабдықтау жүйе түйінінің соммалы есептік активті максимумның осы түйінге кіретін жеке электр қабылдағыштар топтарының есептік активті қуатының максимумының қосындысының қатынасын айтады
.
Бұл коэффициент жеке электр қабылдағыштар тобының уақыты бойынша жүктеме максимумның ығысуын сипаттайды, соның арқасында жеке топтардың максимумдарының қосындысымен салыстырғанда түйіннің жүктемесінің қосынды максимумының төмендеуі пайда болады. Кр.м,а ≤1 коэффициенті болжамдық есептеулер кезінде қолданылады. Оның мәні жергілікті шарттарға байланысты нұсқаулармен анықталады. Ішкі электрмен жабдықтау жүйесінің 1 кВ-тан жоғары желілері үшін болжамды етіп Км.а=0,85-1,0 деп алуға болады және кәсіпорын электрстанцияларының шиналарында, ГПП (БТП) шиналарында, қоректендіруші ЛЭП (сыртқы электрмен жабдықтау желілері) Кр.м,а=0,951,0  деп алуға болады.
13) Энергияны қолдану бойынша ауысым коэффициенті, электр қондырғылардың тиімді саны
Жылдық энерго қолданыс бойынша ауысымдық коэффициенттері
,        < 1
Wг – жылдық электр энергия шығыны.
Wг=РсгТг,
Тг – жұмыс уақытының жылдық қоры
.
Электр қабылдағыштардың келтірілген (эффективті) санын анықтау
Номиналды қуат және әртүрлі жұмыс режимі бойынша электр қабылдағыштар тобының келтірілген (эффективті) саны деп жұмыс режимі бойынша бірқалыпты қуаттары бірдей электр қабылдағыштарын айтады. Олар қарастырылатын номинал қуаттары және жұмыс режимі бойынша түрлі қабылдағыштар тобы сияқты есептік жүктемені қамтамасыз етеді.
Электр қабылдағыштар тобының эффективті санын келесі формуламен анықтайды
.
Мұнда, алымында берілген топтың барлық электр қабылдағыштарының номиналды активті қуаттарының қосындысының квадраты (яғни топтық қуатының квадраты), ал бөлімінде топтағы жеке электр қабылдағышының номиналды активті қуатының квадратының қосындысы. nэ мәнін есептеу әдістері төменде қарастырылған.
14. Орташа жүктеменің анықтамасы.
Өзгермелі шаманың орташа мәні - бұл оның негізгі статикалық сиппаттамасы. Сондықтан жүктеменің айнымалы графигімен сипатталады. Электр энергия топтарының қабылдағыштарының орташа жүктемелерінің қосындысы есептік жүктеме мәнінің төменгі шегін бағалауға мүмкіндік береді. Кез келген уақыт интервалында қабылдағыштың орташа активті және орташа реактивті қуатын жалпы мына формуламен анықтайды
;     .
Қабылдағыштар тобының орташа активті (немесе рективті) қуаты осы топқа кіретін жеке жұмысшы қабылдағыштарының орташа активті (немесе реактивті) қуаттарының қосындысына тең
;   .
 Максималды жүктелген ауысымында орташа жүктеме былай белгіленеді: Рсм және Qсм жылдың ішінде Рсг және Qсг, мұнда Рсм=Wсм/Тсм ; Qсм=Vсм/Тсм; Рсг=Wг/Тг; Qсг=Vг/Тг.
Қабылдағыштар тобының жүктемесін есептеген кезде  негізгі шамалар Рсм және Qсм болып табылады. Ең жүктелген ауысымға берілген қабылдағыштар тобы, цех немесе өндіріс орындары белгілеген сипаттамалық тәуліктерге байланысты электр энергияны ең көп тұтынатын ауысыға  (22 маусым мен 22 желтоқсан - электр энергиясын ең аз және көп тұтынатын тәуліктер) жатады.
15. Есептік жүктеменің анықтамасы.
Есептік жүктемелер
Рұқсат етілген қызу бойынша есептік жүктеме дегеніміз - ең көп жылулық әсер ету бойынша өзгеретін жүктемеге эквивалентті электрмен жабдықтау элементінің ұзақтығының өзгермейтін жүктемесі (өткізгіштің максималды қызу температурасы немесе оқшауламаның жылулық тозуы бойынша). Өткізгіштің қызуы ток жүктемесіне байланысты, бірақ тәжірибе бойынша және есептеулер жүргізгенде P=f(t) графигін I=f(t) графигіне қарағанда алу оңай болғандықтан, жобалау тәжірибесінде активті қуат бойынша есептік жүктеме Рр ұғымы кеңінен қолданады.
16. Келістірілген диаграмма әдісі бойынша есептік жүктеме анықтау
«Жүктеменің реттелген диаграммалары» тәсілі арқылы есептік жүктемені анықтау
Рр= РсмКм;   Рсм= РномКи;
Qр=1,1Qсм – егер  nэ=nn<10;                Qсм=Рсмtgφ
Qр=Qсм – егер  nэ=nn>10.
 Км=f (nэ; Ки) тәуелділігінің графиктері немесе кестелері арқылы Км – мәнін табады.
Км и nэ мәнін табудың жеңілдетілген тәсілдері:
1. Егер nэ  200, ки-дің кез келген мәні кезінде Рр=Рсм.
2. Егер Ки  0,9, n-нің кез келген мәні кезінде Рр=Рсм.
3. Егер n  4, m   3 болғанда nэ=n (n – электр қабылдағыштардың нақты саны).
4. Егер n  4 болса,  m > 3 және Ки  0,2  болса ,
 егер nэ > n болса, онда nэ = n деп алады.
5. Егер n  4 болса, m > 3 және Ки < 0,2 болғанда қосымша қисық арқылы nэ
анықтайды.
     Келесі белгілеулерді енгіземіз:
n – топтағы электр қабылдағыштардың нақты саны;
n1 – түйінге қосылған топқа кіретін үлкен электр қабылдағыштар саны, әрқайсысының қуаты ең үлкен электр қабылдағыштың қуатының жартысынан кем болмауы керек;
n=  – ең үлкен электр қабылдағыштардың салыстырмалы саны;
                                             
 Рн1 - n1 электр қабылдағыштарының қосынды қуаты;
Рн  – түйінінің n электр қабылдағыштарының қосынды номиналды қуаты;
Р=   – ең үлкен электр қабылдағыштарының салыстырмалы қуаты.
n және Р мәндерін біле отырып, қисық арқылы nэтабылады.
nэ= nэ= nэ n.
1.     Егер n  3, онда Рр=Рн.
Қайталанбалы қысқа мерзімді режим (ПКР) болғанда Qр=0,87Рр; ұзақ режімді электр қабылдағыштары үшін Qр=0,75Рр.
2.     Егер n > 3, бірақ nэ < 4 болса , онда Рр=(РнКз).
8. Ұзақ режімді электр қабылдағыштары үшін   ки  0,6, ки  0,9 болғанда, км=1; Рр=Рсм.
17. Көмекші әдіс.
18. Реактивті қуаттың физикалық анықтамасы.
Реактивті қуаттың физикалық мәні
, квар
Q – реактивті қуат, квар;
I – фазалық тоқ, А;
Х – фазалық индуктивті кедергі, Ом;
Фм – айнымалы магнит ағынының амплитудасы, Вб;
Вт – магнит индукциясының амплитудасы;
 – магнит тізбегінің магниттік өтімділігі, Гн/м;
V – магнит тізбегінің көлемі, см3;
U – кернеу, В.
19. Реактивті қуатты тұтынушылары және генераторы.
Реактивті қуаттың жүктемеге байланысты 2 түрлі:  индуктивті немесе сыйымдылықты болатыны белгілі. Егер тоқ фаза бойынша кернеуден қалып отырса, онда жүктеме индуктивті болады, ал оның таңбасы оң (+) болады және мұнда реактивті қуат тұтынылады. Торап элементтерінде реактивті қуаттың шығыны да болып тұрады, олар электрэнергия қабылдағыштары тұтынған реактивті қуатпен өлшемдес. Өндіріс орындарындағы реактивті қуаттың ең негізгі тұтынушылары мыналар: асинхронды қозғалтқыштар (АҚ) (барлық тұтынылған қуаттың 60-65 % құрайды), трансформаторлар (20-25%), бұрандалы түрлендіргіштер, реакторлар, ауалы және кабелді электр тораптары және басқа қабылдағыштар (10%).
Салыстыру үшін активті қуат P, реактивті қуат сияқты қабылдағыштармен тұтынылады және торап элементтері мен электр қондырғыларында шығынға ұшырайды.
Реактивті қуатты өндіру
Егер тоқ кернеуден озатын болса, онда жүктеме сыйымдылықты болады да, реактивті қуат өндіріледі және ол теріс (-) таңбалы болып келеді. Реактивті қуат – электр станциялардағы генераторлармен, синхронды қозғалтқыштармен, күштік конденсаторлар батареяларымен, тиристорлар және желілермен өндіріледі.
Салыстыру үшін: активті қуатты тек электр станциялардың генераторлары өндіреді.
Реактивті қуаттың теңдігі немесе балансы:
 Qi=0i, Qпотр=Qист,
Qпотр=Qнагр+Q(потери).
Qист=Qген+ Qсд+ Qбк+ Qлэп+ Qтирист ист р.м.+….
 Салыстыру үшін: активті қуаттың балансы:
Рi=0i, Рген=Рнагр+Р(потери).
20. Реактивті қуаттың компенсациалаудың технико-экономиялық шарты
Реактивті қуатты өтемелеудің техника-экономикалық жағдайы дегеніміз ол – СЭС жұмысының ең жақсы көрсеткішін қамтамасыз ететін шарттар. Олар негізгі болып табылады:
1. Өтемелеудің көмегімен толық қуат пен тоқ төмендейді; желілер мен трансформаторлардың өткізгіштік қасиеті артады; жоба жасағанда өткізгіштердің қимасы мен транформаторлар қуатын төмендетуге болады
2. Өтемелеу қондырғыларын орнатудың арқасында активті және реактивті қуаттардың шығындары төмендейді
, ,
3. Электр энергияның шығындары төмендейді:
4. Кернеу шығыны төмендейді
Энергожүйелер өндірістік орындарын реактивті қуатпен толық қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан реактивті қуаттың теңдігін сақтап қалу үшін энергожүйелерден өндіріс орындары тұтынатын реактивті қуатты төмендететін бірнеше шаралар қолданылады. Бұл шаралар негізінен екіге бөлінеді: I – барлық жағдайларда тиімді болатын және арнайы өтелмейтін құрылғыларды қажет етпейтін шаралар және II - реактивті қуатты өндіретін арнайы өтемелегіш қондырғыларды орнатуды қажет ететін шаралар.
21. Реактивті қуатты қолдану төмендету шаралары.
Электр қабылдағыштар тұтынатын реактивті қуаты төмендету және қуат коэффициентін жоғарылату келесі шаралар арқылы іске асырылуы мүмкін :
а) Жүктелуі 45%-дан аспайтын асинхронды қозғалтқыштардың қоректену кернеуін орама сұлбаларын -тан -ға ауыстыру арқылы төмендету. Бұл кезде асинхронды қозғалтқыштардың айналу моменті мен активті қуаты үш есе кемиді, қозғалтқыштың жүктелуі және оның қуат коэффициенті жоғарылайды, ал реактивті қуатты тұтыну төмендейді. Мұндай ауысулар тек қозғалтқыштардың орамалардағы кернеу 660/380В және тораптағы кернеу 380В болғанда ғана орындалады;
б) технологиялық агрегаттардың жүктелуін арттыру, технологиялық үрдістерді реттеу, жүктелуді арттыру және электр қозғалтқыштарының жүктелу коэффициентін арттыру;
в) асинхронды электрқозғалтқыштар мен дәнекерлеу трансформатордың бос жүрісінің шектегіштерін орнату;
г) жүктелуі 30%-дан аз цехтік трансформаторларды өшіріп, оның жүктемесін басқа трансформаторға ауыстыру арқылы;
д) жүктелуі аз, яғни Кз < 45%  болатын АҚ-ң орнына қуаты аз қозғалтқыштар орнату;
е) ескірген АҚ-ң орнына синхронды қозғалтқыштарды орнату (QАД орнына - QСД пайда болады). Жаңадан орнатылатын механизмдер үшін, яғни жылдамдықты реттеудің қажеті жоқ және үздіксіз режімде жұмыс жасайтын (насос, компрессор, желдеткіш) механизмдер үшін синхронды қозғалтқыштарды пайдалану қажет.
22. Кернеу 1кВ-тан төмен шиналарға КБ қосылу сұлбасы

23. Кернеу 1кВ-тан жоғары шиналарға КБ қосылу сұлбасы

а) конденсатор батареяларының бөлек сөндіргіш арқылы қосылуы конденсатор батареяларының қуаты >400 квар болған кезде пайдаланылады;
б) конденсатор батареяларының қуаты ≤400квар кезде олар бір-бірімен ВН-17 арқылы қосылады;
в) трансформатордың немесе қозғалтқыштың реактивті қуатын жеке өтемелеу сұлбасы. Кемшілігі  – ортақ сөндіргіш.
24. КБ қуатың есептеу реттеу.
Сатылы реттеу (1-2-3 сатылар)
Конденсатор батареяларының қуатын автоматты реттеу әртүрлі принципке байланысты орындалады:
а) тәулік уақыты бойынша;
б) кернеудің мәні бойынша;
в) жүктеме тоғы бойынша;
г) реактивті қуаттың бағыты бойынша,
д) кернеуді түзету арқылы тәулік уақыты бойынша.
25. 1 кВ-ка дейінгі желіде компенсациялауды жобалау
1 кВ-қа дейінгі электр жүйесінде реактивті қуатты өтемелеу
Кернеуі  1 кВ-қа дейінгі БК-ның қосынды есептік  қуаты келтірілген минималды шығынға байланысты екі этап бойынша анықталады (НБК):
1) цехтік трансформаторлардың экономикалық оптималды санын табу;
2) трансформатордағы оптималды шығындарды төмендету үшін БК-да қосымша қуатын анықтаймыз оны трансформаторды қоректендіруші өнеркәсіп U -6-10 кВ.
НБК қуат қосындысы
Qнбк=Qнбк1+Qнбк2.
Qнбк1 мен Qнбк2  - батареяның қуаты, екі этап бойынша есептейміз.
Qнбк әр трансформаторлар арасындағы реактивті қуат жүктемелері арқылы тарапталады.
1 денгей. Цехтік трансформатордың саны бойынша ЖБК қуатын анықтау. Бірдей қуатты цехтің трансформаторларының минималды санын анықтау, максималды активті қоректендіру
Рмахт - берілген тораптағы трансформаторларының максимал қуат  қосындысы;
т – трансформатордың жүктелу коэффициенті;
SТ – бір трансформатордың номинал қуаты;
ΔN – жақын бүтін санға дейінгі үстеме.
Трансформатордың экономикалық оптималды саны NТЭ=Nmint +m
m – қосымша трансформатор саны;
NТЭ – реактивті қуатты жеткізуге кететін меншікті шығындармен бірге капиталды шығындарымен анықтаймыз. Меншікті шығындарды есептеу үшін НБК, ВБК, ТП-ның нақты бағасын білу керек, егер олардың нақты бағасы белгісіз болғанда шығын келесідей болады Зқст * =0,5.
Nт.э – қарапайым тәсілмен анықталады;
m=f(Nminт; N) – қисығы бойынша.
Таңдап алынған Nт. трансформатор саны бойынша трансформатор арқылы 1кВ-қа дейінгі жерге жіберілетін реактивті қуаттың максимал мәнін анықтаймыз

 15 Сурет - Реактивті қуаттың балансын түсіндіретін сұлба
НБК қуаттар қосындысы берілген трансформатор тобындағы 0,4кВ шинадағы реактивті қуаттың балансының шарты Qнбк1=Qр0,4-Q1
Qр0,4  – максимал жүктеме қосындысы
егер Qнбк1 < 0, то Qнбк1=0.
2 деңгей. Оптималды шығынды төмендету үшін НБК қуатын анықтаймыз. Белгілі трансформатор тобындағы НБК-ның қосымша ықпал қосындысы Qнбк2=Qр0,4– Qнбк1–Nт.э.Sт
 – есептеу коэффициенті: ТП-ның жалғану сызбасына байланысты (радиалды, магистральді) К1, К2 коэффициентіне байланысты. К1= (ЗНБК – ЗВБК)С0103; К2= lSт/F;  
С0 - шығынның бағасы (кесте бойынша); F – желі қима ауданы; l – желі ұзындығы;
 К1, К2 – мәндерін есептегенде нақты мәндер жетіспегенде оларды кестеден аламыз, ол энергожүйеге, жұмысшы ауысымының санына, трансформатор қуатына, қоректендіру желісінің ұзындығына магистральдағы бірінші трансформаторға дейінгі арақашықтыққа байланысты.
Егер де QНБК<0 болса, белгілі трансформатор тобына QНБК=0 болады.  QНБК қуатын таңдағаннан кейін ол қуатты қосалқы станцияның реактивті жүктемесіне пропорционалды түрде таратамыз.
Тарату желісі кабельді желі болса, онда НБК-ны ТП шинасына қосу керек. Жүктеме шиналы өткізгішке қосылған болса, онда НБК-ны міндетті түрде цехтағы шиналық өткермеге қосамыз.
26. 1 кВ-тан жоғары желіде компенсациялауды жобалау
6-10кВ желідегі реактивті қуатты өтемелеу
6-10кВ-та реактив жүктеме тұтынушы ретінде асинхронды қозғалтқыш болады, синхронды қозғалтқыш режимде Кз≤1 6-10кВ шинадағы реактивті қуат баланс шарты бойынша қосындысын анықтаймыз. 
.
ВБК қуаты РП-ның әр секцияларына таратылады, олардың реактивті қуаты 6-10кВ шинадағы конденсаторлы құрылғылардың жинағындағы мәндері стандартты мәніне жақындайды. РП-ның әр секциясында КУ қосу керек, бірақ қуаты 1000 квар аз болмауы керек, ал одан аз болса төменгі қуатты БК қоректенуші шинаға орналастырылу керек (ГПП, ЦРП).
27. Сымдар мен кабельдерді орналастыру (тарту) әдісі
         Өндірістік кәсіпорындарында электр желісі ішкі (цехтік) және сыртқы болып орындалады. Ішкі желі ашық болуы мүмкін: қабырға, төбе және басқа элементтерінің (құбырларда, коробкаларда, лотокторда) бетінде орналасады және де жасырылған болуы мүмкін: ғимараттардың конструктивті элементтерінің ішінде орналасады (қабырға ішінде, еденнің астында, фундаментте, т.б). Ал сыртқы желі ғимараттың сыртында орналасады, ғимараттар арасында және тіреулерде.
Электр желісінің өткізгіштері оқшауланған және оқшауланбаған болуы мүмкін. Оқшауланған өткізгіштер қорғалған және қорғалмаған түрде орындалады. Қорғалған өткізгіштер оқшауламасының сыртынан металл қаптамамен қапталады, ол механикалық бұзылудан қорғау үшін қажет. Қорғалмаған өткізгіштерде ондай қаптамалар болмайды.
         Сымның, кабельдің маркаларын, желінің түрін, орындау әдісін таңдау қоршаған ортаның сипаттамаларына байланысты анықталады, цех ішінде технологиялық жабдықтардың орналасуына және корек көзімен, басқа да сипаттамалармен анықталады.
         Өндірістік кәсіпорындардың электр желісінде шинаөткізгіш кеңінен қолданылады. Олар құрылымы бойынша - ашық және жабық, тағайындалуына қарай - радиальды таратушы (ШМА, ШРА) және  магистральді болады. ШМА айнымалы токқа, ШМАД тұрақты токқа арналған. Олар алюминийден  жасалған, ШРА - алюминийден және мыстан жасалады.
1кВ-қа дейін және одан жоғары электр желісінде күштік кабельдер қолданылады.. Механиканы зақымданудан қорғау үшін кабельдерді ғимарат ішінде жанбайтын плиталармен жабылған каналдарда орналастырады. Қимасы үлкен кабель желілері ерекше шарттарда ие ортада орналасқан ірі электр қабылдағыштарды қоректеу үшін қолданылады.
Сымдарды қорғаныс  құбырларда төсеу
Бұл қорғаныс механикалық зақымдалудан қорғайды, ол құбырлардың қосымша шығынымен байланысты.
Кемшілігі: мұндай төсеу, әсіресе болаттан жасалған құбырларда, оқшауламаның зақымдану мүмкіндігімен байланысты және зақымданған сымдарды ауыстыруға қажеттілік туғанда ыңғайлы болады. Мұндай төсеу ПУЭ-ға сәйкес жарамысқа қауіпті бөлмелерде жасау қажет және арнайы ВБВ,  АВБВ типті кабельдер қолданылады.
Сымдарды ашық жағдайда төсеу
Бұл кезде сымдар арнайы роликтерде, құрам оқшаулағыштарда, тростарда төселеді, ол өте қарапайым және арзан, бірақ сымдарды механикалық зақымдаудан қорғау сенімділігі жеткіліксіз.
Сымдарды лотоктар мен коробшаларда төсеу күдіктірек болып табылады, әсіресе күрделі көпқозғалтқышты агрегаттар мен автоматты жолдар үшін сымдар мен кабельдер саны өте көп болған кезде мұндай төсеу ынғайлы болып табылады.
Жарықтандыру желісінде ШОС түрлі шина өткізгіштер кеңінен қолданылады, ол алюминий немесе мыстан жасалған төрт  өткізгіштен тұрады. Шамдар штепселді терезе арқылы қосылады.
28.Күштік және жарықтандыру тораптарының сұлбасы және құрылысы
Күштік және жарықтық тораптардың сұлбалар және құрылымдық орындалуы
Сұлбалар қолданысқа ыңғайлы және электрэнергиясымен қоректелетін тұтынушылар үшін сенімді болуы керек. Электрэнергияның шығыны, өткізгіштерге кететін  шығындар желіні салуға кететін шығындар минималды болуы керек.
Цех желілері қоректенуші және таратушы болып бөлінеді. Электржелілердің сұлбалары радиалды және магистральді болып орындалуы мүмкін.
Радиалды сұлба
Мұндай сұлбаларда қорек көзінен, мысалы ТҚС тарату щитінен ірі ЭҚ-ды қоректейтін (қозғалтқыштар Д) немесе топтың тарату пунктерді қоректейтін желілері тармақталады, олардан өз кезегінде басқа да кіші ЭҚ қоректейтін желілер тармақталады.
Радиалды сұлбалардың мысалы ретінде насос, компрессор станцияларын және де жарылысқа қауіпті, өртке қауіпті және шаң өндірістердің сұлбаларын қарастыруға болады. Оларда электр энергияны тарату бөлек бөлмеде орналасқан тарату пунктерінен радиалды желілер арқылы іске асырылады.
-114549538842Радиалды сұлбалар өте жоғары сенімділікті қамтамасыз етеді; оларда автоматика элементтерін оңай қолдануға болады. Бірақ радиалды сұлбалар үшін тарату щиттерін, кабельдер мен сымдарды төсеу қымбат түседі.
Магистралдық сұлбалар
(а) және (б) сұлбаларын цех ауданы бойынша жүктеме бірқалыпты таралған кезде  қолданады. (б) сұлбасы қосалқы станцияда тарату щитын орнатуды қажет  етпейді, энергия «трансформатор –магистраль» сұлба арқылы таралады, бұл цех ҚС салуды жеңілдейді және арзандатады.
-10160928370-2676525929005ШМА және ШРА шинасымдармен орындалған магистральдық қоректену технологиялық жабдықтың орнын ауыстыру, желіні қайта жасау мәселесін қозғамайды. Кемшіліктері – электрмен жабдықтау сенімділігі жеткіліксіз, егер де магистральда қандай бір апатты жағдай болса, онда ол жердегі
барлық электр құрылғыларын түгел ажыратуға тура келеді. Радиалды және магистральді желілердің ерекшеліктерін ескере отырып, әдетте қоршаған ортаның, өнеркәсіптердің сипаттамасына байланысты аралас сұлбаларды қолданады.
  
29. 1 кВ-қа дейінгі желідегі сақтандырғыш
1000 В дейінгі желілер үшін қорғаныс аппаратурасы.
Сақтандырғыштар. Олар электр қондырғыларды тоқтардың қысқа тұйықталуынан  қорғау үшін қолданылады;   1000 В дейінгі кең таралған сақтандырғыштар; ПР-2 жиналмалы сақтандырғыштар; НПН - құм себілген жиналмалы емес сақтандырғыш; ПН-2 - құм себілген жиналмалы сақтандырғыш.
Сақтандырғыштың негізгі типтері Iном  15 А-ден 1000 А-ге дейін болады.
Құрылымы  бойынша сақтандырғышты 2 топқа бөлуге болады:
а) кварцты құммен толтырылған ( ПН-2, НПН, ПП17, ПП18);
б) толтырылмайтын (ПР-2).
Балқымалы сақтандырғыштары мынандай болып  бөлінеді:
а) инерциялық - жылулық инерциясы үлкен, яғни біршама үлкен қысқа уақытты ток жүктемесіне төзімді;
б) инерциялық емес - жылулық инерциясы аз, яғни асқын жүктемеге төзімділігі шектеулі.
Сақтандырғышты таңдау шарты
Iном.пред. Iдл.,
Iном.вст  Iдл
мұндағы Iдл  - есептік ұзақ уақытты ток, ол былай есептеледі
.

                           20 Сурет - Сақтандырғыш сипаттамасы                   
 Қосылуы жеңіл жалғыз қозғалтқышқа баратын желіні қорғағанда (станоктар, желдеткіштер, насостар, т.б)
Iвст  ;  Iпуск=КпускIномд.
 
 21 СуретҚосылуы жиі немесе қосылу уақыты ұзақ жалғыз қозғалтқыштарға баратын желіні қорғағанда (крандар, ұнтаққағыштар, центрифугалар т.б.)
Iвст  .
Күштік немесе аралас жүктемені қоректендіретін магистральді қорғағанда
Iвст 
мұнда Iкр -желінің максималды қысқа уақытты тогы.
Iкр= I/пуск+ I/дл, [Iкр= Iпуск.наиб.эп+],
мұнда  I/пуск - бір уақытта қосылатын электр қозғалтқыштардың қосылу тогы. Бұл кезде желінің қысқа уақыттағы тогы максималды мәніне ие болады;
I/дл – бір немесе ЭҚ-ыр тобының іске қосылу моментіне дейінгі желінің ұзақ уақытты есептік тогы, А.
Пісіру аппаратына баратын желіні қорғау үшін Iном.пл.вст.  келесі қатынастан таңдайды.
Iвст  1,2 Iсв
мұндағы Iсв - номиналды қосылу ұзақтығы ПВ бойынша пісіру аппаратының номиналды тогы, А.
Пісіру аппаратына баратын желінің қорғау үшін алынатын Iном.пл.вст сол аппаратқа баратын өткізгіштің Iдоп -на тең деп алуға болады.
Тармақталған магистральді желіні балқымалы сақтандырғыштар мен қорғаудың селективтілігі ток көзіне жақындаған сайын Iном.пл.вст -ның өсуімен іске асырылады. Егер келесі сатыдағы сақтандырғыштың тогы алдыңғы сатыдағы сақтандырғыштың тогынан 2 сатыға көп болса, селективтілік қамтамасыздандырылады.
30)Автоматты әуелік ажыратқыштар
Олар қалыпты режимде төмен кернеулі тізбектерді ажырату және қосу үшін, қысқа тұйықталудан сақтау үшін қолданады.
Автоматтарда 3 түрлі ажыратқыш болуы мүмкін:
а) жылулық ажыратқыш, ол уақыт ұстамы бойынша токқа кері тәуелділігі бар биметалдық пластинкадан тұрады, ол асқын жүктемеден қорғайды (22 а сурет).
б)максималды ток ажыратқышы - (электрмагниттік) қысқа тұйықталудан немесе біршама үлкен асқын токтардан қорғайтын электр магнит (22 б сурет).
в) аралас ажыратқыш асқын жүктемеден де, қысқа тұйықталу тогынан да қорғайды (22 в сурет).
           
а)                                              б)                                            в)
22 Сурет  - Автоматты ауа ажыратқыш ажыратқыштардың сипаттамалары
ВА сериялы ажыратқыштар
Жаңа тогы 1600А дейін ВА50 сериялы ажыратқыштар ескі АЕ3700, АЕ20 сериялы және АВМ, «Электрон» сериялы ажыратқыштарды ауыстырды.
Тогы 4000 А дейін ВА75 ажыратқыштары АВМ және «Электрон» сериялы ажыратқыштарды  толығымен ауыстырады.
ВА сериялы жаңа ажыратқыштар желіні қорғауда электр энергия көздері қуатының артуымен, қысқа тұйықталу тогының өсуімен туатын көптеген проблемаларды шешті. Сонымен қатар олардың габариттерінің кішіреюі құрамына кіретін құрылғылардың өлшемдерінің азаюына мүмкіндік береді. (КТП,  КУ, т.б.)
Ажыратқыштар тұрақты және айнымалы ток жүйелерінде жұмыс істеуге арналған. ВА75-ті желіге параллель жұмысқа екеуден қосуға болады, онда қорытынды ток 5000А (2х2500А) және 6300А (2х4000А) болады. Бұл кезде олардың арасында  ток таралуына қарамастан қорғаныс жақсы жұмыс істейді.
Егер апат алдында желі 0,7 Iном. – ден жоғары  жүктелген болмаса, ажыратқыштар апаттық режимде 3 сағатқа дейін асқын жүктелуге рұқсат береді,.
100А –ге дейінгі ажыратқыштар тек қана стационарлы болады.
160А-ге дейінгі ажыратқыштар стационарлы және қадалған болады.
250 А-ге дейінгі және одан жоғары ажыратқыштар стационарлы да, жылжымалы да болады.
ВА75 (4000А)-тек қана стационарлы.
ВА75(2500А)-тек қана жылжымалы.
Ажыратқыштар жетектері қолмен немесе қашықтан  басқарылады.
ВА50-тің электр магнитті жетегі бар.
ВА75-тің электр қозғалтқышты жетегі бар (жөндеу кезінде қолмен басқаруға болады).
Автоматты ажыратқыштарды таңдау
Жылулық ажыратқыш (магнит қосқыштық жылулық релесі)
Iтепл.р.  Iдл.
Электр магнитті немесе аралас ажыратқыш
Iэл  Iдл.Жалғыз қозғалтқыш тармағы үшін Iкр=Iпуск .
Сипаттамасы токқа кері тәуелді  реттелетін ажыратқыштың іске қосылу  тоғы
Iср.р.  1,25 Iдл.
Жарылысқа  қауіпті бөлмелер үшін Iдлит=1,25 Iдлит.дв.
        Барлық жағдайда қорғаныс аппараттары қысқа тұйықталу кезінде  сенімді ажырату қажет. Ол үшін бейтарабы жерге тұйықталған желілерде Iодноф.к.з.  және бейтарабы оқшауланған желілерде Iдвухф.к.з  тоққа кері тәуелді Iном.расц.      3 немесе одан да көп есе үлкен болуы керек; электр магнитті ажыратқышы бар автоматтың жұмыс тоғынан 1,1 немесе одан да көп есе үлкен болуы керек.
31) Автоматты әуелік ажыратқыштарды таңдау
Жылулық ажыратқыш (магнит қосқыштық жылулық релесі)

Электр магнитті немесе аралас ажыратқыш

Электр магнит немесе аралас ажыратқыштың іске қосылу тоғы

Жалғыз қозғалтқыш тармағы үшін Iкр=Iпуск .
Сипаттамасы токқа кері тәуелді  реттелетін ажыратқыштың іске қосылу  тоғы

Жарылысқа  қауіпті бөлмелер үшін 
32) 1 кВ дейінгі сымдар мен кабельдердің қимасын анықтау
1000 В-қа дейінгі кабелдер мен сымдардың қимасын қызу шарты бойынша ұзақ мерзімді өткізетін ток жүктемесінің есептік мәніне байланысты қалыпты жағдайда төселген кезде кестеден мынандай екі түрлі қатынас шарттары бойынша  алады:
а) ұзақ мерзімді есептік тоғы мен қызу шарты бойынша:

б) алынған аппараттарға максималды токтық қорғанысының  сәйкес келу шарты бойынша

мұндағы Кпопр - сымдар төселуіне байланысты түзету коэффициенті;
Кз - қорғаныс коэффициенті, яғни ол Iнорм.доп.пров/Iн апп немесе Iсраб.апп.
Балқымалы қыстырғы үшін:
кз = 1,25 – жарылысқа және өртке қауіпті жерлер, сауда орындары;
кз = 1 - жарылысқа және өртке қауіпсіз өндіріс орындары;
кз = 0,33 - асқын жүктемеден қорғауды қажет етпеген жағдай.
Автоматтық ажыратқыштар үшін:
Iу авт - шапшаң ағытқышы бар Кз-1,25;1;0,22;
Iу авт - реттелмейтін кері тәуелді сипаттамасымен Кз  - 1,0;1,0;1,0;
Iу.авт - реттелетін сипаттамасымен Кз  -  1,0;1,0;0,66.
Қалыпты жағдайда Кпопр – 1.  Онда


33) Шиналық сымдарды таңдау
Болатты шинасымдарды есептеу
Электр торабында мыстан және алюминийден жасалған сымдармен қатар болаттан жасалған сымдар, шиналар қолданылады. Мысалы, олар жүктемесі аз    әуе желілерінде қолданылады (сыртқы жарықтандыру тораптарында). Сонымен қатар, шинасым түрінде жасалған жоғары вольтты желілерде де қолданылады. Болаттан жасалған сымдар мен шиналарды қолдану түсті металдарды  үнемдеуге біршама мүмкіндік береді, бірақ ол сол торапта болатын U -дің көптеген шығындарына алып келеді, ол болаттың аз өткізгіштігімен байланысты. Болатты сымдардан айнымалы ток өткенде, қосымша индуктивті кедергілер пайда болады. Олар ішкі хо/ және сыртқы хо// индуктивті кедергілер.
 Ішкі индуктивті кедергінің шамасы хо// = 0,016 , Ом/км.
 Магнит өткізгіштік μ магнит өрісінің кернеулілігінің функциясы болып табылады. Сондықтан, хо// шамасы сымнан өткен тоққа тәуелді болады.
Болатты шиналарды таңдау және есептеу келесі факторлармен анықталады.
Болаттан жасалған сымдардан жасалған 3 фазалы ток торабындағы кернеу шығыны
, мұндағы Rm - токсымның немесе  шинасымның активті кедергісі, Ом/км.
Егер  деп белгілесек, онда U%=KIL,
мұндағы I -есептік ток; L -шинасымның есептік ұзындығы.
Сондықтан,  егер мүмкін болатын кернеу шығынының U%  шамасы және ток жүктемесінің моменті IL (Акм) берілген болса, онда ішкі индуктивті кедергінің мәні сымнан өтетін тоқтарға күрделі тәуелді болғандықтан, болат сымдарындағы шығынын анықтау қиынға түседі.К=.
Сондықтан, олармен қоса шина сымдардың қимасы кестелерде көрсетілген, әртүрлі cos φ кезінде U – 80 В үшін және шина сымдардың әртүрлі қимасымен табылған, есептік коэффициентпен K анықтайды. K - нің мәнін таба салысымен: U%=KIL анықтайды.
34) Троллейлік желілерді есептеу(Расчет троллейных линии)
В крановых установках применяются троллейные провода для двигателей подъема, тележки и моста. Двигатели кранов работают в повторно-кратковременном режиме с низким коэффициентом использования.
Расчет троллейных линий красных установок, где в качестве материала применена угловая сталь, может быть произведен методом, который сводится к выбору размеров угловой стали, удовлетворяющих условиям нагрева и допустимой потере напряжения.
Iмакс=I30=Pпотр*K302+P30*tanφ23*U I30 – активной тридцатиминутной нагрузки;
Pпотр- потребляемая мощность
Рпотр=РномηВыбранный размер угловой стали проверяется на допустимую потерю напр.
∆U=m∙Iпик∙lm-удельная потеря напр.
Iпик=Iпуск.макс.+(Iмакс+К30∙Iном) Iмакс-максимальный расчетный ток
35) Электрлік жарықтандыру тораптарын есептеу(то что нашлось)
Согласно ГОСТ 13109-67, 87 отклонение U в сети рабочего освещения допускается в пределах от -2,5 до +5% от Uном. При использовании в сетях U=380/220 В совместного питания осветительной и силовой нагрузок следует учитывать колебания напряжения при пуске двигателей, сопровождающиеся миганием ламп. Если такие колебания напряжения повторяются более 10 раз в час, то они не должны превышать 4% от Uном ламп. Поэтому сеть электроосвещения, выбранная по условиям нагрева, проверяется на допустимую потерю напряжения.
При активной нагрузке освещения и равномерном ее распределении пользуются формулами, применяемыми для любого участка сети (cos=1)
U%=M/CSилиS=M/CU%,
где M=pL – сумма моментов нагрузок;
С=– коэффициент, зависящий от Uсети, системы распределения электроэнергии, материала провода (С – из таблиц).
Полная потеря U в осветительной электросети от ИП до последней лампы
U=,
где Uо – вторичное Uхх трансформатора;
Uл – напряжение последней лампы, принимаемое по нормам и равное 97,5% от Uнл;
Uнл – номинальное напряжение лампы, соответствующее Uн сети.Полная потеря U распределяется между потерей U в трансформаторе Uт и потерей U в сети Uс
U=Uт+Uс.
Потеря U в трансформаторе
Uт=(Uacos+Upsin),
где =– коэффициент, равный отношению вторичного напряжения трансформатора при х.х. к Uном сети;
=– коэффициент загрузки трансформатора;
Uа, Uр – активная и реактивная составляющие Uк.з. Значения их определяются по формулам
,,
где Рм – потери в меди трансформатора, Вт.
Потери напряжения в сети
Uс=U-Uт=-(Uacos+Upsin).
Следовательно, Uс, в основном, определяется мощностью трансформатора, его загрузкой и cos. (данные – в таблицах)
Сечение проводов осветительной сети на минимум проводникового материала определяется по формуле
S=(M+m)/CU,
36)Сыртқы электр тораптары
Электрмен жабдықтау тораптарын келесідей түрге бөледі:
сыртқы электрмен жабдықтау тораптары – ол энерго жүйесіне қосылған орыннан (аудандық қосалқы станция) кәсіпорындардың қабылдау пунктеріне дейін (БТҚС, ОТП, ТП);
37)Ішкі электр тораптары
ішкі электрмен жабдықтау тораптары завод ішіндегі, цехтар арасындағы, цех ішіндегі ауа және кабель желілері немесе шина сымнан (тоқсымнан) жасалуы мүмкін.
Ауа желілері (ВЛ)
Ауа желісі –тірекке оқшаулама мен арматуралар көмегімен  бекітілген сымдар арқылы электрэнергиясын жеткізу және тарату құрылғыны атайды.
Ауа желісі үшін болат алюминді, алюминді, мысты, болатты, қолалы, болат қолалы сымдар және алюминийдің балқымаларынан жасалған сымдар қолданады.
Кабель желілері (КЖ)
Кабель желілері әдетте олар ауа желілерін салуға қиын жерлерде төселеді (қалаларда, тұрғын жерлерде, өнеркәсіптік өндіріс аймағында). Олар ауа желілеріне қарағанда келесідей артықшылықтарға ие: ауаның әсер етуінен сақтайтын жабық төселуі, пайдалану кезіндегі  өте жоғарғы сенімділік және қауіпсіздік. КЖ ішкі және сыртқы электрмен жабдықтау тораптарында кең қолданылады.
Кабель тоқ өткізетін тал сымдардан (мыс немесе алюминьді), оқшауламадан (1000кВ-қа дейін - резеңке, 1000В-тан жоғары - көп қабатты сіңдірілген қағаз және әртүрлі пластикаттар) және де қорғаныс қабаттардан (алюминий, хлорвинил, қорғасыннан) тұрады.  Механикалық қорғаныс үшін болаттан жасалған лента және сым қорғанысы (броня) қапталады. Ылғалдан қорғау үшін сіңдірілген тоқымадан жасалған джутты қаптамамен қапталады.
38) Кернеуі 1кВ-тан жоғары радиалды сұлбалар 
Радиалды сұлбаның артықшылығы – пайдалануы сенімді және орындалуы қарапайым және сенімді қорғаныс пен автоматизацияны қолдану. Мұндай сұлбалардың кемшілігі - апаттық сөндірулер кезінде радиалды желіден қоректеніп тұрған цехтік РПЗ бірнеше цехтың ТП (3,4,5) электрмен бұзылады. Бұл кемшілік жою үшін (РП1 және РП2) қоректендіретін радиалды сұлбасын екі тәуелсіз қорек көзінен қоректендіреді (ГПП-ның әр түрлі шиналары) және сенімділігін жоғарылату үшін АВР қолданады.
Электрмен жабдықтаудың радиалды сұлбаларын қолдану жоғары вольтті  аппараттар санын көбейтеді, бұл капиталды шығындарды көбейтеді.

25 Сурет - Электрмен жабдықтаудың радиалды сұлбасы
ТП1, ТП2 – бірсатылы радиалды қоректену
РП1, РП2 және РП3 – екісатылы радиалды қоректену
39) Кернеуі 1кВ-тан жоғары магистральді сұлбалар 
Магистральді сұлбаларды электрмен жабдықтаудың ішкі жүйесінде қолданады, егер де тұтынушылар айтарлықтай көп болса және радиалды сұлбаларды қолдану тиімді болмаса. Әдетте магистральді сұлбалар тұтынушылардың ортақ қуаты 5000-6000кВА-дан көп емес бес-алты ҚС-ды қорекпен қамтамасыз етеді.
Бұл сұлба қоректенудің төмен сенімділігімен сипатталады, бірақ  ағытатын аппараттар санын азайтуға және тұтынушыларды қорек үшін сәтті жинақтауға мүмкіндік береді..

 Магистральді сұлбалардың артықшылықтарын сақтау қажет болғанда және қоректендірудің жоғары сендімділігін қамтамасыз ету үшін транзитті магистральдар жүйесін қолданады. Мұндай жүйеде кез келген қоректендіруші жоғары кернеулі магистраль зақымдалса, тұтынушыларды автоматты түрде істе қалған трансформатордың төменгі кернеулі шиналар секциясына ауыстыру арқылы қоректендіруді екінші магистраль арқылы сенімді қамтамасыз етеді. Бұл қосылыс 0,1-0,2 с аралығында болады, яғни тұтынушыларды электрмен жабдықтауда зиян тигізбейді.
Тәжірибе жүзінде өндірістік кәсіпорындардың ЭЖЖ-ін жобалау және қолдану кезінде тек қана магистральді немесе ралиалды сұлбаларды қолдану аз кездеседі. Әдетте, үлкен және жауапкершілігі жоғары тұтынушылар немесе қабылдағыштарды радиалды сұлбалар бойынша қоректендіреді. Орта және кіші тұтынушыларды топтастырып олардың қоректенуін магистральді принцип бойынша қоректендіреді. Бұл шешім техника-экономикалық көрсеткіштері ең жақсы ішкі электрмен жабдықтау сұлбасын құруға мүмкіндік береді.
40)Зауыттың ішкі электр жабдықтауының аралас қоректендіру сұлбасы
41. Кернеуі 1 кВ жоғары әуелік желінің қимасын есептеу
Расчет ВЛ включает в себя:
а) электрический расчет;
б) механический расчет.
Электрический расчет ВЛ 6220 кВ включает:
а) расчет линии на потерю энергии (по экономической плотности тока).
Потери энергии при передаче по линии возрастают с увеличением сопротивления линии, которые в свою очередь определяются сечением провода; чем больше сечение провода, тем меньше потери. Однако при этом возрастают расходы цветного металла и капитальные затраты на сооружение линии. Чтобы выбрать экономически наиболее целесообразную линию, следует сравнить капитальные затраты и ежегодные эксплуатационные расходы для нескольких вариантов линий (не менее двух).
Потери, а следовательно, и стоимость потерь уменьшаются при увеличении сечения провода; величины же отчисления возрастают с увеличением сечения проводов и кабелей, так как при этом увеличиваются капитальные затраты. Сумма указанных составляющих годовых затрат З будет иметь минимум при так называемом экономически целесообразном сечении провода Sэк.
ПУЭ установлены величины экономических плотностей тока jэк, зависящие только от материала, конструкции провода и продолжительности использования максимума нагрузки Тм. При этом не учитывают такие факторы, как стоимость электроэнергии и величину напряжения линии. Экономически целесообразное сечение определяют предварительно по расчетному току линии Iр и экономической плотности jэк
, мм2, где , А – расчетный ток для одноцепной линии;
, А – расчетный ток для двухцепной линии; Iав=2Iр;
 
б) расчет линии по условию нагрева длительным расчетным током
Iном.провIр – для одноцепной ВЛ; Iдоп.ав.Iав– для двухцепной ВЛ;
Iдоп.ав.=1,3 Iном.пров.,
где Iном.пров – длительно допустимый ток на голые провода;
в) расчет линии на потерю напряжения
, В
или, В.
Потери напряжения в процентах от номинального напряжения
г) по условию потерь на «корону» для ВЛ-110 кВ принимается минимальное сечение провода АС-70, для ВЛ-220 кВ – АС-240, ВЛ-35 кВ по потерям на «корону» не проверяются.
Расчет ВЛ на механическую прочность
Под расчетом ВЛ на механическую прочность понимается расчет, в результате которого определяются механические нагрузки на элементы воздушных линий, внутренние напряжения, возникающие в элементах ВЛ под действием этих нагрузок, и стрелы провеса проводов и тросов.
Рассчитываются следующие элементы ВЛ: провода и тросы; изоляторы и арматура; опоры и фундаменты.
42. Кернеуі 1 кВ жоғары кабелдік желінің қимасын есептеу
а) расчет линии на потерю энергии (по экономической плотности тока)
, мм2;
б) по нагреву длительным расчетным током
Iном.кабIр – для одноцепной КЛ;
в) по аварийному режиму (для двухцепной КЛ)
Iдоп.ав. Iав;
Iдоп.ав.=1,3 Iном.каб;
г) по току короткого замыкания (Iкз)
, мм2,
где =12 для алюминиевых жил кабелей;
Tпр – приведенное время (0,30,7)
д) по потере напряжения
, В
или , В.
Потери напряжения в процентах от номинального напряжения
.
43. Кабелдік кірістері бар қосалқы станцияның сұлбасы
Схемы ПГВ и ГПП:
110-220 кВ
6-10 кВ
В
-0
ОИ
-0
ОИ
а) схема с кабельными вводами 110-220кВ с отключающим импульсом.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Рисунок 27

Эта схема простейшая и наиболее надежная, т.к. в ней нет открытых токоведущих частей на первичных и вторичных напряжениях. Кабельные вводы 110-220кВ вводятся непосредственно в трансформаторы. Эта схема наиболее целесообразна при загрязненной окружающей среде или при размещении глубоких вводов на плотно застроенных участках. Действие схемы: при повреждении трансформатора импульс передается от его защит на отключение головного выключателя на питающем источнике, который производит отключение глубокого ввода;
44. Тұйықтағы қосалқы стансаның сұлбасы
Действие схемы: при возникновении повреждения в трансформаторе КЗ включается под воздействием РЗ от внутренних повреждений в трансформаторе (газовой, дифференциальной), к которым не чувствительна защита головного участка линии, и производит искусственное к.з. линии, вызывающее отключение выключателя на головном участке этой линии. Головной выключатель в данном случае осуществляет защиту не только линии, но и трансформатора, а установленное на нем устройство АПВ действует при повреждениях как в линии, так и в трансформаторе. В этих случаях выключатель на питающем конце после неуспешного АПВ вновь отключается, действие схемы на этом заканчивается, и линия остается отключенной длительно, вплоть до ликвидации повреждения в питаемом ею трансформаторе. Эта схема применяется на тупиковых (радиальных) подстанциях;
110-220 кВ
6-10 кВ
АПВ
В
РКЗ
РВС
-0
ОИ
РКЗ
РВС
-0
ОИ

46. Күштік ажыратқыштары бар қосалқы стансисының сұлбасы
Бұл сұлба магистральдық және сол сияқты радиалдық терең енгізулер үшін қолданылуы мүмкін. Күштік және жауапкершілікті қосалқы станциялар үшін сұлба сирек қолданылады. Бұл сұлбалар, мысалы келесі жағдайларда, тиімді болады:
- қорек көзіне (ҚК) жақын орналасқан қосалқы станцияларда, өйткені бұл жағдайда  ҚК  (КЗ) қолдану қорек көзінің шиналарында кернеудің төмендеуіне әкеледі;
- ірі синхронды қозғалтқыштар бар қосалқы станцияда АПВ-АВР жүйесіне олардың өшуі тіпті уақытша да қаланбайды;
- қосалқы станция екі жақтан қоректенетін желілер қосылғанда.

32 Сурет

БТҚС (ГПП) қосалқы станциясында сұлба бойынша бір шықпалық орамы бар екі орамды трансформаторлар қолданылуы мүмкін.
 
47. Распределительные устройства на подстанциях.
По конструктивному исполнению РУ делят на открытие и закрытие. Они могут быть комплектными (сборка на предприятии – изготовителе) или сборные (сборка частично или полностью на месте применения).
Открытое распределительное устройство (ОРУ) – распределительное устройство, все или основное оборудование которого расположено на открытом воздухе; закрытое распределительное устройство (ЗРУ) – устройство, оборудование которого расположено в здании.
Комплектное распределительное устройство (КРУ) – распределительное устройство, состоящее из шкафов, закрытых полностью или частично, или блоков с встроенными в них аппаратами, устройствами защиты и автоматики, измерительными приборами, вспомогательными устройствами, поставляемое в собранном или полностью подготовленном для сборки виде и предназначенное для внутренней установки.
Комплектное распределительное устройство наружной установки (КРУН) – это КРУ, предназначенное для наружной установки.
48. Магистральная схема на трансформаторных подстанциях
Магистральные схемы напряжением выше 1 кВ.
ТП1ТП2ТП3
ТП46-10 кВ
Рисунок 24 – Характерная магистральная схема с односторонним питанием промышленного предприятия в системе внутреннего электроснабжения
Магистральные схемы применяют в системе внутреннего электроснабжения предприятий в том случае, когда потребителей достаточно много и радиальные схемы питания явно нецелесообразны. Обычно магистральные схемы обеспечивают присоединение пяти-шести п/ст с общей мощностью потребителей не более 50006000 кВА.
6-10 кВ
ТП1ТП3
ТП22 с.ш.
1 с.ш.
Рисунок 25 – Характерная схема питания сквозными двойными магистралями в системе внутреннего электроснабжения предприятия
 

49. Радиальная схема на подстанциях.
Преимущества радиальных схем – простота выполнения и надежность эксплуатации, возможность применения простой и надежной защиты и автоматизации. Недостатком такой схемы является то, что при аварийном отключении питающей радиальной линии на цеховом РП3 нарушается электроснабжение нескольких цеховых ТП (3, 4, 5). Для устранения этого недостатка радиальную схему питания (РП1 и РП2) делают от двух независимых источников (разные шины ГПП) и для повышения надежности применяют АВР.
Применение радиальных схем электроснабжения увеличивает количество высоковольтных аппаратов, что увеличивает капитальные затраты.
АВР
РП1АВР
РП2ТП1ТП2ТП3
ТП4ТП5
6-20 кВ
ГПП
Рисунок 23 – Радиальная схема электроснабжения
РП3
 
50) электр энергияның сапалық көрсеткіштері
Электр станция көрсеткіштері.
1.    Кернеу қалыптасқан аралығы бUу .
2.    Кернеу өзгеруінің аралығы бUt.
3.    Фликер дозасы Рt; фликер-адамның кернеу тербелісінен пайда
болатын жасанды жарық көздері ағындарының тербелісін субъективті қабылдауы.
4.    Кернеудің синусойдалды еместік коэффициенті Ки.
Кернеудің n -ші гармоника құраушысының коэффициенті Кu(n).
5.    Кері тізбек бойынша кернеудің симметриялы еместік коэффициенті.
6.Нөлдік тізбек бойынша кернеудің симметриялы еместік коэффициенті К2u.
7.Жиіліктің ауытқуы Коu.
8.Кернеу құлауының ұзақтығы f.
9. Импульстік кернеу М.
10. Уақытша асқын кернеу коэффициенті Uимп.
11.  Энергия сапасының  (ЭС) нормалары.
Кернеудің синусоидалды еместігі келесідей көрсеткіштермен сипатталады:
-кернеу қисылығының синусоидалылығының ығысу коэффициенті;
-кернеудің n -ші  реттік гармоникалық құрауыштар коэффициентімен.
Кернеудің симметриялы еместігі келесі көрсеткіштермен сипатталады:
- кернеудің симметриялы еместігінің кері тізбегінің коэффициенті К2u;
- кернеу симметриялы еместігінің нөлдік тізбегі коэффициентімен К0u.
Рұқсат етілген қалыпты мән К2u тең 2,0%.
        Рұқсат етілген шекті мән К2u тең 4,0%.
Рұқсат етілген қалыпты мән К0u-тен 2,0%; тең төрт жетекті электр жүйесіндегі 0,38 кВ ортақ нүктелеріндегі қосылым.
Жиілік ауытқуы  f
Электр жүйесіндегі айнымалы токта кернеу жиілігінің ауытқуы жиіліктің ауытқу көрсеткішімен сипатталып, келесідей нормаланады:
- қалыпты рұқсат етілетін  f тең  0,2 Гц;
- шекті рұқсат етілетін  f тең  0,4 Гц.
Кернеудің ауытқуы ((Uу)
Кернеу ауытқуы қалыптасқан кернеу ауытқуының көрсеткішімен сипатталады. Оның келесі нормалары қарастырылады:
-электр энергиясы қабылдағыштарының шығыстарында қалыптасқан кернеу ауытқуының  5% қалыпты рұқсат етілетін  және шекті рұқсат етілетін.
51. электр энергияның сапалық нормалары
ЭС нормасының екі түрі бар: қалыпты рұқсат етілетін және шекті рұқсат етілетін.
ЭС көрсеткіштерінің аталған нормаларға сәйкестігін 24 сағатқа тең есептік уақытша бағалайды.
Электр энергия сапасының көрсеткіштерінің тізімі мен нормативтік мәндері МЕСИ ГОСТ 13109-97 «Электр жабдықтау жүйелеріндегі электр энергия сапасының нормалары», 01.01.1999 ж бастап енгізілген.
Стандарт кейбір электр энергияны тұтынушыларына және қабылдағыштарына тиесілі электр желінің электр жабдықтау жүйесіндегі жиілігі 50Гц үш фазалық және бір фазалық электр желілеріне қосылатын нүктелерінің электр энергиясының көрсеткіштері мен сапа нормаларын белгілейміз.
52. электр энергиясын санау
1. Электр энергиясын төлемдік есепке алу – кәсіпорынның электрмен жабдықтау ұйымымен ақшалай есептеу.
2. Техникалық (бақылау үшін) есепке алу цех пен кәсіпорынның ішкі электр энергиясының шығынын бақылаудың арасындағы шаруашылық есептеуі үшін қажет.
Төлемдік санауыштар электрмен жабдықтау ұйымның электр торабының баланстық бөлігі мен тұтынушы аралығында орнатылады: қосалқы станцияларда алшақтатылған желілерге егер олардан тек жалғыз кәсіпорын қоректенсе, ал егер желі магистральді болса, онда станциялар 0,5 сыныпты трансформаторлары болған жағдайда БТҚС-ның (басты төмендеткіш қосалқы станция) жоғары кернеуіне орнатылады. Бұған кері жағдайда төменгі кернеуіне (6-10кВ) орнатылады, ал трансформаторлардағы электр энергияның шығыны есептік жолмен анықталып төленеді.
Техникалық (бақылау үшін) есепке алудың санауыштар БТҚС-ң трансформаторының төменгі кернеу жағына (6-10кВ) және таратушы қосалқы станциялардың кірісіне орнатылады.
Активті электр энергияны бақылаушы санауыштар цехтік ТП қоректендіретін 6-10 кВ желілерде және де электр берілісінің 6-10кВ барлық желілерінде орнатылды: АҚ, СҚ, электр пештер.
Реактивті электр энергиясын бақылаушы санауыштар барлық қарымтауыш құрылғыларда орнатылды: КБ, СҚ, СК және де цехтік ТП қоректендіретін желілердегі тұтынушыларға қарай.
ЭЭБЕАЖ – электр энергияны бақылау мен есепке алудың автоматтандырылған жүйесі.
Қазіргі уақытта Қазақстандық «Сайман корпорациясы» энергетикалық кәсіпорындарда, өнеркәсіпте және тансымдық секторда, бір-бірінен санауыштан алынған мәліметті диспетчерлік орынға жеткізу тәсілдерімен ерекшелінетін электр энергияны есепке алудың екі жүйесін жасап өндіруде. 
RLC технологиялы техникалық және программалық құралдар комплексі «Saiman Net» тұрмыстық тұтынушылар үшін және өнеркәсіптік кәсіпорындарда ақпаратты қабылдап және тарататын жоғары жиілікті байланыс арналары ретінде бұрыннан белгілі 0,4кВ күштік желіні пайдалана отырып, электр энергиясы санауыштың телеметрикалық шығысынан импульстер мөлшер жайын өлшеуге арналған ақпаратты-импульстік болып табылады.
53. электр қауіпсіздігінің қорғану шаралары
Электр қондырғылар электр қауіпсіздігіне қатысты төрт түрге бөлінеді:
а) бейтарабы терең жерге қосылған немесе тиімді жерге қосылған желідегі 1кВ жоғары кернеулі электр қондырғылар;
б) бейтарабы оқшауланған немесе доға сөндіргіш реактор арқылы жерлендірілген;
в) тікелей жерлендірілген бейтараптамалы 1кВ дейінгі электр қондырғылары;
г) оқшауламаланған бейтарапталмаған 1кВ дейінгі электр қондырғылар.
Тікелей жерлендірілген бейтараптама дегеніміз жерлендіргіш құрылғыға тікелей немесе аз кедергі арқылы (мысалы, трансформаторы арқылы) қосылған трансформаторлар немесе генератор бейтараптамасы.
Оқшауламаланған бейтараптама деп жерлендіргіш құрылғыға қосылған немесе оған үлкен кедергілі сигнал беруші, өлшеуіш, қорғаушы аспаптар және жерлендіруші доға сөндіргіш реактор мен оған қажетті құрылғылар арқылы трансформатор немесе генератор бейтараптамасын айтамыз.
Электр қондырғыштың белгілі бір бөлігін немесе басқа бір қондырғыны жерлендіру деп сол бөлігі жерлендіруші құрылғымен арнайы электрлік қосылуын айтады. Электр қондырғысының металды бөліктерін электр қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында жерлендіруді қорғаныстық жерлендіру деп атайды.
Жұмыстық жерлендіру – электр қондырғысының тоқ жүретін бөлігін жерлендіру. Ол электр қондырғының қалыпты жұмыс режімін қамтамасыз етеді.
Нөлдеу дегеніміз кернеу астында қалуы мүмкін болған электр қондырғысының металды бөліктерін қорғаныстық нөлдік сыммен қосуды айтамыз.
Жалпы қойылатын талаптар
Оқшаулама бүлінген уақытта адамдарды электр тоғының соғуынан қорғау үшін келесі қорғану шараларының бірі қолдануы тиіс:
а) жерлендіру;
б) нөлдеу;в) қорғаныстық ажырату;
г) бөліктеуіш трансформатор;
д) аз кернеу;
е) екі қабатты оқшаулама;ж) потенциялдарды деңгейлестіру.54. 1 кВ дейінгі желіде қысқаша тұйықталу тоғын есептеу
Последствиями КЗ являются резкое увеличение тока в короткозамкнутой цепи и снижение напряжения в отдельных точках системы. Расчет токов КЗ выполняют в именованных или относительных единицах. При расчете в относительных единицах все величины сравнивают с базисными, в качестве которых принимают базисную мощность Sб и базисное напряжение Uб.
За базисную мощность принимают мощность одного трансформатора ГПП или условную единицу, например 100 или 1000 МВА. Для основной ступени, для которой рассчитывается Iк принимают Uб=Uср, на которой имеет место КЗ. При этом
Iб = Sб/Uб; Xб = Uср.2 /Sб.
Мощность КЗ в заданной точке КЗ при базовом напряжении:
Sк = Sk(3) = UсрIк = UбIк или Sk = Sб / ∑Xб.
Для определения суммарного базисного сопротивления до точки КЗ определяются базисные сопротивления элементов СЭС.
Для системы
а) если задана Sк., то ;
б) если задана мощность трансформаторов системы Sн.т., то

Для трансформатора
а) при Sн.т. ≥ 630 кВА Хб.т. =
б) при Sн.т. < 630 кВА, для которых учитывается активное сопротивление обмоток трансформатора

- потери короткого замыкания в трансформаторе, кВА.
28632155715Для линий (ВЛ, КЛ, токопроводы)

где xo, ro – индуктивное и активное сопротивление линии на 1 км длины, Ом/км;
l –длина линии, км.
Для схем с последовательно включенными элементами ударный ток определяют по выражению
где I(3)по – периодическая составляющая тока КЗ в начальный момент (~Iк);
Та - постоянная времени затухания апериодической составляющей тока КЗ; куд — ударный коэффициент для времени t = 0,01 с. Постоянную времени Та определяют по уравнению
Ударный ток синхронного и асинхронного электродвигателей определяется следующим образом:

1) Энергетикалық және технологиялық жүйелерде тұтынушыларды электрмен жабдықтау
2) Электрлік жүктеменің сұлбасы
3) Ұзақтығы бойынша жылдық сұлбаны тұрғызу
4) Өндірістік тұтынушылардың электр энергиясының сипаттамалары
5. Электр қоңдырғылар түрлері.
6) Электрмен жабдықтау бойынша электр қондырғылардың категориясы
7) Жүктеменің негізгі анықтамасы және белгілері
8) Орташа жүктемелер
9) Максималды және есептік жүктеме
10) Қолдану коэффициенті, максимум коэффициенті
11) Сұраныс коэффициенті, қосылу коэффициенті
12) Жүктеме графигінің форма коэффициенті, максимум жүктеменің әр уақыттылық коэффициенті
13) Энергияны қолдану бойынша ауысым коэффициенті, электр қондырғылардың тиімді саны
14. Орташа жүктеменің анықтамасы.
16. Келістірілген диаграмма әдісі бойынша есептік жүктеме анықтау 17. Көмекші әдіс.
18. Реактивті қуаттың физикалық анықтамасы.
19. Реактивті қуатты тұтынушылары және генераторы.
20. Реактивті қуаттың компенсациалаудың технико-экономиялық шарты
21. Реактивті қуатты қолдану төмендету шаралары.
22. Кернеу 1кВ-тан төмен шиналарға КБ қосылу сұлбасы
23. Кернеу 1кВ-тан жоғары шиналарға КБ қосылу сұлбасы
24. КБ қуатың есептеу реттеу.
25. 1 кВ-ка дейінгі желіде компенсациялауды жобалау
26. 1 кВ-тан жоғары желіде компенсациялауды жобалау
27. Сымдар мен кабельдерді орналастыру (тарту) әдісі
28.Күштік және жарықтандыру тораптарының сұлбасы және құрылысы
29. 1 кВ-қа дейінгі желідегі сақтандырғыш
30)Автоматты әуелік ажыратқыштар
31) Автоматты әуелік ажыратқыштарды таңдау
32) 1 кВ дейінгі сымдар мен кабельдердің қимасын анықтау
33) Шиналық сымдарды таңдау
34) Троллейлік желілерді есептеу(Расчет троллейных линии)
35) Электрлік жарықтандыру тораптарын есептеу(то что нашлось)
36)Сыртқы электр тораптары
37)Ішкі электр тораптары
38) Кернеуі 1кВ-тан жоғары радиалды сұлбалар 
39) Кернеуі 1кВ-тан жоғары магистральді сұлбалар 
40)Зауыттың ішкі электр жабдықтауының аралас қоректендіру сұлбасы
41. Кернеуі 1 кВ жоғары әуелік желінің қимасын есептеу
42. Кернеуі 1 кВ жоғары кабелдік желінің қимасын есептеу
43. Кабелдік кірістері бар қосалқы станцияның сұлбасы
44. Тұйықтағы қосалқы стансаның сұлбасы
46. Күштік ажыратқыштары бар қосалқы стансисының сұлбасы
47. Распределительные устройства на подстанциях.
48. Магистральная схема на трансформаторных подстанциях
49. Радиальная схема на подстанциях.
50) электр энергияның сапалық көрсеткіштері
51. электр энергияның сапалық нормалары
52. электр энергиясын санау
53. электр қауіпсіздігінің қорғану шаралары
54. 1 кВ дейінгі желіде қысқаша тұйықталу тоғын есептеу

Приложенные файлы

  • docx 19082203
    Размер файла: 354 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий