shpora

1. Первобытное общество на территории Беларуси. Першыя людзи, якия з’явилися на Беларуси у мусцьерскую эпоху 150-35 тыс г.н., были неандэртальцами. Аб гэтым сведчаць археалагичныя знаходки каля весак Свяцилавичы, Абидавичы, Бердыж. Яны карысталися востраканечниками, рубилами, нажами, палявали на маманта, здабывали агонь, будавали прымитыунае жытло са скур жывел. Зараджаюцца пачатки першабытнага мастацтва, абрады.
У перыяд позняга палеалиту (35-10 тыс г.н. ) на тэрыторыи Беларуси з’явиуся чалавек сучачнага физичнага тыпукраманьенец. Краманьенцы будавали жытло са скур и касцей жывел, жэрдак, засяляли пячоры. З камянеу вырабляли нажы, разцы, сверлы, праколки, скрабки. Палявали на маманта, аленя, дзикага каня. Яны малявали, рабили статуэтки. З’яуляюцца першыя рэлигийныя вераваннианимизм (вера у духау и душы), татэмизм (раслины и жывелы маюць пэуную силу), фетышызм (пакланенне неадухоуленым прадметам). Галоуная роля належала жанчыне. Яна займалася збиральництвам, прагатаваннем ежы, захоувала хатни ачаг, з ей звязана будучыня родунараджэнне и выхаванне патомства.
У мезалице чалавек прник на поунач Беларуси. У гэты перыяд характэрны выраб и макралитау (масиуных прылад працысякеры, цесла, кирки) и микралита (дробных вырабаукавалки пласцин). Шырока выкарыстоувалися лук и стрэлы, быу прыручаны сабака.
Неалит пачауся каля 6 тыс да н.э. Павяличвалася колькасць насельництва. У 3 тыс да н.э. на поунач Беларуси з’явилися финна-угры. Аб гэтым сведчаць назвы рэк (Мардва, Дзвина, Свир), асноуныя заняткипаляванне, рыбалоуства, у знешним выглядзе мангалоидныя прыкметы. Асноуны занятакрыбалоуства, пераход ад прысвойваючай гаспадарки да вырабляючайнеалитычная рэвалюцыя. Вырабляючь глиняны посуд, каменныя прылады, прыручана буйная рагатая жывела.
Происхождение белорусов. У канцы неаліту (III - II ст. да н.э.) жыццё першабытнага чалавека рэзка складнілася. Гэта было абумолена тым, што пачалася эпоха, якую даследчыкі вызначаюць як перасяленне народа. На вялізнай прасторы ад Урала да Рэйна і ад Чорнага да Балтыйскага мора пачалі рассяляцца плямёны жывёлавода-вандроніка. Першымі на тэрыторыю Беларусі прыйшлі фіна-угорскія плямены, якія раней жылі за Уралам. Фіна-угры належылі да самастойнай расы мангалаіднага тыпу, яны мелі ласную моную сямі’ю. Гэтыя плямены засялілі Фінляндыю, Прыбалтыку і часткова Беларусь. Прышэльцы не сустрэлі супрацілення мясцовага насельніцтва эпохі позняга неаліту таму, што мовы сацыяльнага і гаспадарчага жыцця гэтых этнічных груп былі блізкімі.
Больш глыбокія вынінікі для Беларусі і Еропы мела перасяленне індаерапейца. Навукоцы мяркуюць, што гэтыя плямёны засялялі тэрыторыю Індыі і Малой Азіі. Мовазнацы сцвярджаюць, што суседзямі індаерапейца былі плямены старажытных семіта. Па узроню сацыяльнай арганізацыі і вядзенню гаспадаркі індаерапейцы перазыходзілі астатнія народы. Яны жылі патрыярхальным ладам, займаліся жывёлагадоляй і земляробствам, умелі араць зямлю, сеялі зерневыя культуры (пшаніцу, ячмень, жыта) разводзілі авечак, вынайшлі кола, будавалі наземныя жытлы.
Яны шанавалі рэлігію. Лічылі, што свет складаецца з трох міро. У верхнім міры жывуць багі /вайны і грома/, арлы і птушкі. У ніжнім міры жывуць рыбы і змеі. Сваімі татемамі яны лічылі быка, мядзведзя, вака, каня. Індаерапейцы шанавалі камяні. Ідала васабляла куча камянё.
Плямёны індаерапейца былі вельмі шматлікімі і разнастайнымі. Сярод іх вылучаліся іранцы, арыі, дарыйцы, хеты, іншыя плямены. Некаторыя з гэтых народа былі земляробамі, іншыя - воінамі. У індаерапейца-арыя кожны мужчына бы воінам, а народ - войскам. У ІІІ тыс. да н.э. індаеурапейцы рухаліся  Еропу па трох напрамках. Адна іх частка засяліла Балканы і Апеніны, другая частка засяліла Центральную Еропу ад Карпат да Іспаніі, Францыі і Англіі; трэцяя частка індаерапейца дайшла да Прыбалтыкі, Скандынавіі і Германіі. Тэрыторыю ад Карпат да Балтыйскага мора занялі плямены пано-шрава, альбо, як іх пачалі называць пазней, славян. Сюды прыйшлі і балты.
Па знешняму выгляду індаерапейцы былі чорнавалосымі і цёмнавокімі, мелі невялікі рост. Яны знішчалі мясцовае дарослае мужчынскае насельніцтва, а жанчын і дзяцей бралі  свае сем’і. На гэтай аснове адбывалася генітычнае і мона-культурнае заемадзеянне паміж народамі, акрэсліліся моныя і антрапалагічныя асаблівасці. Плямёны, якія пасяліліся на Поначы Ёуропы, сталі продкамі германца; на тэрыторыі ад Балтыкі; да Волгі - прыбалта; на тэрыторыі ад Одры да Дняпра - славян.
У канцы IV ст. да н.э.  Еропе пачалася новая эпоха, якую называюць «Вялікім перасяленнем народа». Вялікае перасяленне завяршылася  VI ст. н.э. /працягвалася каля тысячы гадо/. Пачатак перасяленню паклалі плямёны азіяцкіх гуна. Гэта былі плямены воіна-качэніка, якія ішлі з Цэнтральнай Азіі. На тэрыторыі Паночнага Прычарнамор’я гуны разграмілі германскіх гота і рушылі  Еропу. Пад іх ударамі зняліся са сваіх месц іншыя народы - германцы, тюркі, славяне. Пад ударамі варвара загінула Заходняя Рымская імперыя. Вялікае перасяленне знаменавала закат эпохі старажытных цывілізацый і паклала пачатак перыяду ерапейскага сярэднявечча.
Вялікае перасяленне захапіла і Беларусь. Яно паклала пачатак фарміраванню сходнеславянскай цывілізацыі. У VI-VIII стст. славянскія плямены засялілі тэрыторыю Беларусі, на якой да гэтага жылі балты і фіна-угры. У VIII-IX ст. плямены славян ва Усходняй Еропе падзяляліся на 13-15 «княжэння». Тэрыторыю Беларусі засялілі плямены крывічо, дрыгавічо, радзіміча. Буйнейшым з іх было племя крывічо. Можна упэнена лічыць, што сваё найменне крывічы атрымалі ад вярхонага жраца-правадыра племені Крыва. Крывічы падзяляліся на полацкіх, смаленскіх і пскоскіх. У іх былі свае княжэнні.
Племя дрыгавічо пасялілася паміж Прыпяццю і Дзвіной. Дрыгавічы мелі сваё княжэнне, іх назва паходзщь ад імя-правадыра Драгавіта.
Гэтае племя мела сваю пароду коней і было ваянічым. Дрыгавічы заснавалі такія беларускія гарады як Тура, Пінск, Мазыр, Клецк, Капыль. Сталіцай княства бы горад Тура.
Радзімічы засялілі тэрыторыю паднева-усходняй Беларусі - Гомельшчыну і Магілешчыну. Яны бяруць свой пачатак ад правадыра Радзіма. Радзімічы жылі самастойна, але плацілі даніну хазарам. Потым яны былі падпарадкаваны Кіеву.
2. Образование Киевской Русиобъединенного древнего восточнославянского государства. Важнай крыницай, якая апавядае аб рассяленни усходних славян и утварэнни сатаражытнаславянскай дзяржавы з’яуляецца «Аповесць минулых гадоу». У ей расказваецца, што яшчэ да утварэння Киеускай Руси иснавали самастойныя плямянныя княжанни, некаторы яз яких, напрыклад, Полацкая зямля, захавали сваю самабытнасць и незалежнасць и у час иснавання гэтай дзяржавы. У «Аповесци минулых гадоу» утварэнне усходнеславяскай дзяржавы звязана з варагами. Летаписец Нестар сцвяржау, што славяне сами запрасили варажскага князя для навядзення парадку, бо палітычны лад славянскіх плямена, якія засялілі тэрыторыю сучаснай Беларусі, Расіі і Украіны вызначася адсутнасцю моцнага дзяржанага і грамадскага парадку, кіруючыя эліты кожнага княжэння лічылі свае звычаі і законы больш дасканалымі і справядлівымі, а звычаі і парадкі суседзя няправільнымі і дрэннымі. На гэтай глебе сходнія славяне вялі неспынныя войны ад якіх цярпелі се. «Аповесць мінулых гадо» паведамляе, што  славян «паста род на род, і была  іх усобіца вялікая», і пачалі ваяваць адно з адным». Князь Рурык прыйшоу са сваей дружынай и паклау пачатак вяликакняжацкай дынастыи Рурыкавичау.
Иснуе 2 тэорыи паходжання Киеускай Русинарманская и антынарманская. Старонники нарманскай тэорыи личаць, што Киеуская русь узникла з дапамогай варагау, антынарманисты даказваюць абсалютную самабытнась славянскай дзяржаунасци.
У 882 пераемник Рурыка князь Алег з дружынай, які кірава у Ногарадзе, захапі Кіе. Алег аб'ядна большую частку славянскіх княжэння у межах адной дзяржавы са сталіцай у Кіеве. Гэтая дзяржава атрымала назву Старажытнарускай. Киеуская дзяржава уяуляла сабой своеасабливую федэрацыю напалову незалежных княствау, якия падпарадкоувалися вяликаму князю Киеускаму. У некаторых з их доуги час захоувалися мясцовыя княжацкия дынастыи. Киеуския князи имкнулися захаваць уладу, але барацьба за гэта расцягнулася на усе X стагоддзе. Аб’яднальникам киеускай Руси стау князь Уладзимир. Ен ликвидавау мясцовыя княжанни и пасадзиу у палитычных цэнтрах сваих сыноу. У 988 ен прымае хрышчэнне па грэчаскаму узору. Зрабиу ен гэта, кааб умацаваць уладу, зрабиць яе больш стабильнай. Гэта мела яшчэ и мижнароднае значэнне, таму што з гэтага часу Киеуская Русь станавилася роунай иншым хрысциянским краинам.
3. Раннее и высокое Средневековье в Европе: утверждение христианства и феодализма. Еурапейская цывилизацыя была выникам аб’яднання трох асноу: рымскай имперыи, хрысциянства и варварская свету. Рымская имперыя у гэты перыяд была у заняпадзе. Гэта было абумоулена, па-першае, крызисам у пытанни аб пераходзе у спадчыну прастола, брэмем непамерных падаткау, сацыяльными и эканамичными цяжкасцями. У мэтах больш дасканалага упраулення Рымскай имперыяй Яна была падзелена на Усходнюю и Заходнюю. На некаторы час Рымская имперыя аднавила сваю магутнасць, Але хутка зноу пачалися беспарадки. Па-другое, на культуру и вераванни Еуропы значна пауплывала узникненне хрысциянства. Неглядзячы на праследванни хрысциянских апосталау, у Рымскай имперыи были добрыя умовы для распаусюджвання хрысциянства. Рашучы зварот адбыуся у 4 ст, кали императары дазволили спавядаць веру у Исуса и Рымская имперыя стала хрысциянскай. Спасчатку яно распаусюдзилася у гарадах. Хрысциянския абшчыны узначальвалися епискапами, якия выбиралися веруючыми. Епискап мае вышэйшую духоуную уладу, ен быу першай асобай у горадзе. У канцы 6 ст. ен атрымливае асабистае права называцца Папам и становицца главой царквы.
Еурапейския варвары рэгулярна урывалися у Имперыю. У 476 быу звержаны апошни императар и заснаваны дробныя и буйныя варварския каралеуствы. Колькасна заваеуники саступали меснаму насельництву, таму рымская культура была устойлива на большай часке былой Имперыи, а потым пачала распаусюджвацца памиж заваеуникау. У 481 кароль Хлодзвиг заснавау каралеуства франкау са сталицай у Парыжы. И у 496 ен хрысциуся са сваими дружынниками. Разам з хрысциянствам сюда праникла рымская цывилизацыя.
У Брытании сляды рымскай имперыи зникли пад нацискам других народау. К канцу 6 ст. тут утварылася некальки англасаксонских каралеуствау.. У канцы 7 ст. пачалася хрысциянизацыя англаскаксау. У сяр. 8 ст. з’явиуся абрад памазання, яки меу вяликае значэннеегэта знаменавала умацаваннее саюза царквы и дзяржавы.
Найбольш важным працэсам у сацыяльна-эканамичнай сферы было усталяваннее феадальных адносин, асновай яких з’яулялася феадальная уласнасць на зямлю. Яе фармираванне адбывалася двумя шляхами: канцэнтрацыя зямли у руках вярхушки абшчыны, якая выступала як частка класса феадалау, и шляхам падаравання каралем. Або другими буйными землеуладальниками сваим прыближаным. Спачатку участак зямли (бенефицый) давауся Тольки на умовах службы и тольки на срок службы, але потым, пры вернасци и адданасци свайму валадару, бенефицый усе часцей станавиуся амаль поунай уласнасцью, перахадзиу ад бацьки да сына. Зямля называлася феод, уласник феодафеадал, уся систэма грамадска-эканамичных адносинфеадализм. У сярэднявеччы фармируюцца два асноуных классы феадальнага грамадства: феадалы (уласники зямли), сяляне (трымальники зямли). Сяляне были асабиста-свабодныя и асабиста-залежныя. Асабиста-свабодныя магли пакинуць сваяго гаспадара, адмовицца ад сваих зямельных трыманняу, Яны плацили фиксираваныя грашовыя падатки и выконвали пэуныя работы у свайго гаспадара. Залежныя сяляне таксама абкладвалися падатками, не карысталися свабодай перамяшчэння. Усе грамадския адносины будавалися па прынцыпу «Няма чалавека без гаспадара», не прызнавалася иснаванне проста свабоднага, ни ад каго незалежнага чалавека.
4. Первые государственные образования на территории Беларуси (Полоцкое, Туровское и другие княжества). Еурапейския тэндэнцыи фармиравання дзяржаунасци ахапили и беларуския земли. У «Аповесци минулых гадоу» гаварыцца, што палане, драуляне, дрыгавичы мели свае племянные княжанниправобраз першапачатковага дзяржаунага утварэння. Найбольшыми сярод их были Полацкае, Смаленскае, Тураускае. У 10 ст. называюцца ужо Вицебскае, Менскае, Аршанскае, Друцкае, Слуцкае, Новагародскае и инш. На мяжы 8-9 ст. вакол Полацка пачало фармиравацца аб’яднанне крывичоу, чкое у дальнейшым ператварылася у самастойную тэратарыяльную, палитычную и эканамичную адзинку. Першыя летаписныя звестки адносяцца да 862 г. Полацкая зямля интэнсиуна развивалася дзякуючы водным гандлевым шляхам, якия звязвали Паудневую Русь, Византыю, арабски Усход, Прыбалтыку, Скандынавию. Анализуючы летаписы, даследчыки прыйшли да высновы, што Полацкае княства уваходзила у склад Киеускай дзяржавы, Але адносины з ей были наминальными и абмяжоувалися тольки удзелам ва узаемавыгадных ваенных мерапрыемствах.
Прыкладна у 70-я гг у Полацку пачау Княжыць Рагвалод. Ен киравау Полацкай зямлей, да саюзу з якой имкнулися наугародски князь Уладзимир и киеуски князь Яраполк. У 980 г.Уладзимир з братам Яраполкам захапили Полацк. Рагвалода забили, Яго дачка Рагнеда узята Уладзимирам у жонки.Яна нарадзила яму сына Изяслава. Згодна паданню, Яна зрабила няудалы замах на жыцце Уладзимира и разам з сынам яе саслали у крэпасць, якая пазней стала вядома як горад Изяслауль (Заслауе). Потым Изяслау быу запрошаны князем у Полацк. Так аднавилася дынастыя полацких князеу.
Пасля смерци Изяслава князем становицца Яго малодшы сын Брачыслау. Брачыслау з сынам Усяславам не личылися з киеускими князями и праводзили самастойную палитыку. Брачыслау у барацьбе з киеуским князем Яраславам Мудрым за Ноугарад атрымау Вицебск и Усвят, якия стаяли на важным шляху са Скандынавии у Византыю. Усяслау Брачыслававич, па прозвишчу Чарадзей, некаторы час падтрымливау мирныя адносины з киеускими князями, Але кали памиж ими пачалися межусобицы, разгарнуу барацьбу за падпарадкаванне Пауночнай Руси. У 1066 штурмам быу узят Ноугарад. У адказ на гэта киеуския князи Яраслававичы на чале з киеуским князем Изяславам пайшли на полацкую зямлю и захапили Менск. У 1067 на Нямизе адбылася битва. Усяслау адступиу. Нягледзячы на выйгранную битву, киеуския князи прапанавали мир и запрасили Усяслава на перагаворы. Усяслау згадзиуся, аднак киеуския князи схапили Яго пад Оршай и адвезли у Киеу. У 1068 г. киеуляне паустали супраць Изяслава, вызвалили Усяслава и зрабили Яго киеуским князем. Хутка ен вярнууся на радзиму. Пасля Яго смерци памиж сынами вялася мижусобная барацьба. Найбольш моцным удзелам быу Менски. Тут княжыу Глеб Усяслававич, ен праводзиу палитыку узвышэння Минска, имкнууся пашырыць Менскае княства. Феадальная раздробленасць и бясконцая варожасць князеу аслабляли Полацкую зямлю.
Тураускае княства прымыкала да паудневых межау Полацкай зямли. Палитычны цэнтрТурау, буйны горадПинск. Турау упершыню упаминаецца у летаписе у 980 г. Турауская зямля адпавядае рассяленню дрыгавичоу. У Тураве быу адначасова и князь и пасадник, што незвычайна для княствау. У 10-11 ст. тураускае княствазнаходзилася у цесным палитычным кантакце с Киевам, Але у 12 ст. Турау выйшау з падпарадкавання Киеву, и у им склалася самастойная княжацкая дынастыя.

5. Появление христианства на белорусских землях. Развитие культуры в IX-XIII вв. Аб высоким узроуни сацыяльна-эканамичнага и культурнага развицця усходних славян сведчыць «Аповесць минулых гадоу». У ей азначаецца, што шмат гарадоу у Полацкай Руси узникали да дастаткова высоким узроуни як матэрыяльнай, так и духоунай культуры. Византыйския аутары таксама адзначали высоки узровень культуры усходних славян. Значную ролю у культурным развицци усходних славян адыграла хрысциянская рэлигия. 988 быу пачаткам хрысциянизацыии, Але на яе распаусюджванне спатрэбилася яшчэ шмат часу. Аднак вядома, што Рагнеда была хрысциянкай, и нават прыняла хрысциянски пострыг пад имем Анастасия, яе сын Изяслау быу хрысциянинам и пры им у Полацку ужо быу адзин хрысциянски храм. Рэлигия аказала уплыу на распаусюджванне письменства и адукацыи. Перакладалися на стараславянскую мову шматликия павучэнни, у 11 ст. пачалося летаписанне. «Аповесць минулых гадоу» была написана манахам Киева-Пячорскага манастыра Нестарам. Аб распауюджванни письменства на тэрыторыи Беларуси сведчаць знойдзеныя ва многих гарадах писалапрадметы, якия выкарыстоувалися для письма. Знойдзены таксама берасцяныя граматы. У полацку пры Сафийским саборы иснавала библиятэка, у якой захоувалися рукаписныя книги. Вяршыняй мастацкай литаратуры личыцца усим вядомае «Слова пра паход Игаравы».
Перапискай царкоуных книг займалася сярод иншых княжна Прадслава, вядомая у гисторыи пад имеем Ефрасинни Полацкай. Нарадзилася, як личуць у 1104. У юнацтве стала манашкай, прыняушы имя Ефрасиння. Яна заснавала каля Полацка жаночы манастыр, пры яким адкрыла школу для навучання дзяцей письменнасци. Яна падаравала Спаскай царкве жаночага манастыра крыж, зроблены Лазарам Богшам па яе заказу и эскизу. Памерла Яна у 1167, ажыццявиушы падарожжа у Иерусалим. Пасля яе смерци невядомы аутар склау яе «Жыцие».
Таксама вядомым чалавекам з’яуляецца Кирыла Турауски. Ен нарадзиуся у Тураве каля 1130 у багатай сям’и. Ен быу прызначаны епискапам у сваим горадзе, ен быу вядомым письменникам, асветниками и аратарам.
Выдатным царкоуным дзеячам з’яуляецца Климент Смаляцич, на працягу 7 гадоу быу киеуским митрапалитам.
Актыуна развивалася дойлидства. На Беларуси было тры школы дойлидстваполацка-вицебская, гродзенская, смаленская. Вядомы пабудовы гэтых школ: Барысаглебская царква у Бельчыцах, Спаса-ефрасиннеуская царква у Полацку, Сафийски сабор,Барысаглебская царква або Каложская у Гродне,и г.д.
Высокага узроуню дасягнула выяуленчае и дэкаратыуна-прыкладное мастацтва. Галоуными жанрами были манументальны жывапис (фрэска, мазаика), иканапис, книжная минияцюра.
Таким чынам, матэрыяльна-духоуная культура старажытных беларусау вылучалася высоким узроунем развицця. Яна захоувала свае уласцивыя Тольки ей звычаи и вераванни. Прыняцце хрысциянства падняло на новы узровень культуру крывичоу, радзимичау и иншых пляменау, якия жыли на тэрыторыи Беларуси.
6. Социально-экономические и политические предпосылки формирования ВКЛ. У 30-60-х гадах XІІІ ст. у палітычнай гісторыі Еропы адбыліся значныя змены. Гэтыя змены былі абумолены тварэннем новай дзяржавы. Гэтай дзяржавай было Вялікае княства Літоскае /ВКЛ/. Сацыяльна-эканамічныя, палітычныя і іншыя перадумовы аб'ектына спрыялі тварэнню ВКЛ. Галонымі сярод іх былі наступныя эканамічныя прычыны. Мангола-татарскае нашэсце і агрэсія крыжако прывялі да таго, што княствы Старажытнарускай дзяржавы былі эканамічна і палітычна разбураны, страцілі незалежнасць і бяспеку. Знакаміты гандлевы шлях «з вараг у грэкі», які праходзі праз Полацкае княства, пераста існаваць. Эканамічныя стасункі Полацка, арыентаваныя на Усход, таксама былі разбураны. Па гэтых прычынах Полацк страці сваю эканамічную магутнасць, палітычны уплы, дзяржава жо не магла бараніць свае інтарэсы, развівацца і абараняць грамадзян.
У такіх умовах гандлевыя шляхі краін Паночна-Заходняй і Цэнтральнай Еропы былі пракладзены праз тэрыторыю Заходняй Беларусі, праз Гародню, Наваградак, Вакавыск. У гэты рэгіён пачалася масавая міграцыя насельніцтва, што ратавалася ад мангольскай навалы і шукала бяспечнае жыццё на Захадзе. У выніку се насельніцтва рэгіёна - гараджане, феадальная эліта, купецтва, сялянства - было зацікалена ва тварэнні моцнай палітычнай улады, якая змагла б забяспечыць сацыяльную стабільнасць, стварыць добрыя мовы для эканамічнага развіцця і змагацца са знешнімі ворагамі. Насельніцтва рэгіёна падтрымлівала палітычную ладу фінансамі, зброяй, войскам. Дзякуючы гэтай падтрымцы працэс утварэння ВКЛ набы магутнасць і завяршыся  даволі сціслыя гістарычныя тэрміны.
Працэс утварэння ВКЛ узначалілі палітычныя колы Наваградка. Узвышэнне Наваградка было заканамернай з'явай. Гэты горад з X ст. бы сталіцай невялікага княства, якім валадары Кіе. Потым горад трапі у залежнасць ад галіцка-валынскіх князе, якія мелі моцную ваенную сілу. У 40-х гадах XІІІ ст. наваградцы пачалі змагацца за самастойнасць, таму што валынскія князі ужо не мелі такой сілы.
Наваградцы запрасілі значаліць уладу  горадзе князя Міндога. Сярод даследчыка няма адзінай думкі наконт паходжання гэтай гістарычнай асобы. Большасць даследчыка лічыць, што Міндог бы варажскім князем, які жы у Прыбалтыцы. У 1246г. Міндог прыня праваслае і пача княжыць у Наваградку.
Зразумела, княжэнне Міндога не адпавядала інтарэсам галіцка-валынскага княства і крыжако, бо гэтыя суседзі самі імкнуліся завалодаць Наваградкам. Таму Міндогу трэба было весці цяжкую барацьбу з гэтымі дзяржавамі. У гэтай барацьбе Міндог выкарыстова усе магчымыя палітычныя сродкі: вайну, дыпламатыю, рэлігію, хітрасць і жорсткасць. Напрыклад, каб спыніць крыжако і атрымаць падтрымку на Захадзе, Міндог у 1252г. прыня каталіцтва і каралескую карону ад папы Рымскага. Але праз некаторы час Міндог вярнуся  язычніцтва. Каб прымірыцца з галіцка-валынскімі князямі Міндог адда валы-нянам свойго сына Войшалка, які бы адзіным нашчадкам Міндога. Праз некаторы час Войшалк прыня манаства.
Усе гэта і шмат што іншае дазволіла захаваць новую дзяржаву  барацьбе з ворагамі. У 1263г. Міндог бы забіты змошчыкамі, якіх узначальва жрэц Транята. Транята толькі адзін год кірава дзяржавай- «зямлей Міндога». У 1264г. дзяржаву узначалі сын Міндога Войшалк, які вярнуся да грамадскага жыцця. Войшалк здоле узмацніць дзяржаву. У перыяд яго княжэння /1264-1267 гг./ дзяржава атрымала афіцыйную назву - Вялікае княства Літоскае.
Узрастанне палітычнага плыву ВКЛ адбылося пад час пралення князя Тройдзеня /1270-1280 гг./. У гэты перыяд пачалося фарміраванне беларускага рыцарства. Тройдзень разграмі крыжако і мангола-татара, яго армія не ведала паражэння. У перыяд княжэння Віценя /1295-1316гг./ адбылося пашырэнне тэрыторыі ВКЛ. У 1307г. было падпісана пагадненне паміж Наваградкам і Полацкам. Згодна з гэтым дагаворам Полацкае княства вайшло  склад ВКЛ, захавашы некаторую атаномію  галіне кіравання. 3 гэтага часу княства пачало называцца Літоскім і Рускім. У перыяд княжэння Гедыміна /1316-1344 гг./ у склад ВКЛ былі ключаны амаль усе беларускія землі, у тым ліку Берасцейшчына, Міншчына, Турава-Пінскае княства.
Такім чынам, працэс утварэння ВКЛ завяршыся  пачатку ХIV ст. Па свайму сацыяльнаму і нацыянальнаму складу гэта была феадальная беларуска-літоская дзяржава.
7. Внешняя политика ВКЛ. Знешняя палітка ВКЛ у ХIV- ХVI ст. вызначалася некаторымі асабліваcцямі. Гэтыя асаблівасці былі звязаны з тым, што нутранае становішча дзяржавы было вельмі цяжкім.Феадальная палітычная эліта ВКЛ была падзелена на дзве часткі, якія вялі жорсткую барацьбу за ладу і ласнасць на зямлю і прыгонных сялян. Другім фактарам была грамадзянская вайна, якая працягвалася фактычна да канца ХV ст. У гэтых умовах дзяржаная лада была слабой, грамадства вызначалася нестабільнасцю, дзяржава не магла бараніць свае інтарэсы ва заемаадносінах з сузедзямі, ды і суседзі імкнуліся выкарыстаць унутраныя цяжкасці ВКЛ на сваю карысць.
Заходні напрамак знешняй палітыкі ВКЛ бы звязаны з Крэскай ніяй і паспяховай барацьбой з крыжакамі. Перамога  бітве над Грунвальдам заставіла Захад лічыцца з геапалітычнымі інтарэсамі ВКЛ. Да ВКЛ паважліва ставіліся і імператары Свяшчэннай Рымскай імперыі, і папы Рымскія.
Усходні напрамак палітыкі ВКЛ бы абумолены узаемаадносінамі з Вялікім княствам Маскоскім. Правасланыя феадалы ВКЛ з ліку буйных удзельных князе і магната у перыяд грамадзянскай вайны знаходзілі падтрымку на Усходзе. Каб захаваць сваю маёмасць і ладу яны пераходзілі пад пратэктарат Масквы.
Вялікае княства Маскоскае, карыстаючыся падтрымкай Залатой Арды, у XIV ст. абвясціла сябе правапераемнікам Старажатнай Русі. Пасля гэтага маскоскія князі пачалі «збіраць» тыя землі, якія некалі ваходізілі  склад Кіескай Русі. «Збіранне», як правіла, праходзіла шляхам вайны і далучэння новых тэрыторый да Масквы. У сярэдзіне ХV ст. Іван ІІІ ажаніся на апошняй візантыйскай принцессе Сафіі, узя сабе візантыйскі дзяржаны герб-двухгаловага арла, а затым абвясці Маскву абаронцай усяго правасланага свету. Тым больш, што  1453 г. Візантыйская імперыя перастала існаваць.
Такім чынам, знешнепалітычная напружанасць паміж ВКЛ і ВКМ была абумолена тэрытарыяльнымі і рэлігійнымі супярэчнасцямі, барацьбой за лідэрства у рэгіёне. Гэтыя супярэчнасці вырашаліся на шляху вайны. Спачатку знешне се ішло добра. У 1449г. Казімір I і Іван ІІ заключылі дагавор аб дружбе і мяжы. Іван ІІ абяца не ваяваць за Смаленск і Украіну, а Казімір 1 - не змагацца за Ногарад і Пско. Але  1500 годзе Іван ІІІ пача вайну з ВКЛ. 14 ліпеня 1500г. у бітве на рацэ Вёдрыш войска ВКЛ пацярпела паражэнне. У выніку ВКЛ страціла 9 гарадо 700 вёсак.
Сын Івана ІІІ, Васіль ІІІ, вырашы канчаткова перамагчы Вільню. У 1514 г. ён пача новую вайну. Але 8 верасня 1514 г. у бітве каля Оршы войска ВКЛ атрымала перамогу. Пасля гэтага  1522 г. бы падпісаны мір, які цягнуся 25 гадо. За гэты час Маскоскае княства стварыла моцную армію, захапіла Казанскае і Астраханскае ханствы, пачало каланізаваць Сібір.
У 1558 г. Іван IV, які ста першым маскоскім царом, распача так званую Лівонскую вайну. Урад Івана IV разгляда гэтую вайну як важны крок на шляху да ператварэння Маскоскага царства  новы ІІІ Рым - новую магутную імперыю, якая зможа паспяхова змагацца з Захадам.
У гэты час Лівонскі ордэн бы слабы і цярпе паражэнне. У 1559 г. кіраніцтва ордэна звярнулася па дапамогу да ВКЛ. Затым бы падпісаны дагавор, згодна з якім тэрыторыя Лівоніі пераходзіла пад пратэктарат ВКЛ. Расія дога разважала, а затым Іван IV пача вайну з ВКЛ. Вялікае княства Літоскае да вайны было не падрыхтавана, і  кароткі тэрмін армія Маскоскага царства захапіла значную тэрыторыю ВКЛ. Сродка на вайну  ВКЛ не хапала. У гэты час падаткі  гарадах узраслі на 1000%. Агульнадзяржаны падатак серабшчызны зрос у 5 разо. Вялікі князь закла большасць сваіх маёнтка, але сродка і часу се рона не хапала.
У такіх умовах ВКЛ звярнулася па дапамогу да Польшчы. Перагаворы пачаліся  1566 годзе і завяршыліся  1569г. падпісаннем Люблінскай уніі. Умовы і сутнасць уніі былі наступнымі:
Абедзве дзяржавы зліваліся  адзінае і непадзельнае цэлае і новая дзяржава атрымала назву Рэчы Паспалітай.
Кіранік дзяржавы - кароль, выбірася толькі  Польшчы. Сталіцай дзяржавы бы толькі Крака.
Адзіным заканадачым органам дзяржавы станавіся агульны Сойм, паседжанне якога праходзілі па чарзе і  Польшчы, і  ВКЛ.
ВКЛ захавала некаторыя атаномныя правы у межах Рэчы Паспалітай.
Княства мела права на свой асобны бюджэт, сваё войска і сваё заканадаства, якое не павінна было супярэчыць інтарэсам агульнай дзяржавы.
Умовы ніі былі несправядлівымі  адносінах да ВКЛ. Княства страціла тэрыторыю Украіны, якую кароль перада Польшчы. Палітычныя супярэчнасці закладзенныя Люблінскай уніяй, неранапрае народа, страта ВКЛ свайго суверэнітэта не мацовалі агульную дзяржаву, наадварот, гэта спрыяла нараджэнню агульнага крызісу Рэчы Паспалітай.
Такім чынам, знешняя палітыка ВКЛ у ХУІ ст. прывяла да тварэння Рэчы Паспалітай.
8. Общественно-политическое устройство и социально-экономическое развитие Литовского княжества. Уладаром дзяржавы быу вялики князь. Улада вяликага князя у межах дзяржавы спачатку ничым не абмяжоувалася, и ен з’яуляуся адзинай крыницай права. Але ужо у 15 ст. Яна абмяжоуваецца шляхецкими прывилеями, а потым и магнацка-шляхецкими палитычными органами. У вынику унии з Польским Каралеуствам сцвярдзиуся прынцып выбарнасци манаха, што таксама было своеасабливым инструментам абмежавання яго улады. Да 14 ст. урадавую дзейнасць ажыццяуляу Тольки сам князь, але трэба было арганизоуваць дваровую гаспадарку, з’явилися праблемы у унутранай и знешняй палитыке, таму з’явилися спецыяльныя урады и органы цэнтральнага киравання. У руках адной асобы магли спалучацца многия урадавыя фунцкцыи, але да Люблинскай унии гэтыя инстытуты не были самастойными. А тольки выконвали даручэнни князя. Сапраудными дзяржауными органами Яны стали. Кали пачали выконваць пастановы вальнага сейма. У землях-абласцях цэнтральную уладу увасабляли спачатку намесники, потым ваяводы и старасты.
Паны-рада. Першым рэальным крокам па абмежаванни улады вяликага князя стала княжацкая рада. З дакументау вядома, што князи раилися са сваими баярами. Да сяр. 15 ст. Склад и кмпетэнцыя рады не вызначалися, але актам Гарадзельскай унии буйная зямельная арыстакратыя атрымала шырокия палитычныя правы, и князь быу пастаулены у залежнаць ад яе. Потым яны атрымали права выбираць новага князя пасля смерци цяперашняга. У другой палове 15 ст. найбольш выразна акрэслиуся склад рады. У яе ваходзили духоуныя и свецкия вельможы, вяликакнажацкия намесники, удзельныя князи. Шлях у раду адкрывауся для кожнага, хто належай да вольнага шляхецкага саслоуя и быу падданым ВКЛ. Рэальна у ей пасаянна засядали прадстауники вышэйшай элиты, найбольш магутныя и заможныя людзи. И нават праваслауныя прадстауники заможных родау займали месца у радзе, хаця па Гарадзельскай унии уваходзиць магли тольки каталицкага веравызначэння, але праваслауныя духоуники у раду не дапускалися. У пачатку 16 ст. вызначылися и паунамоцтвы рады. Яна ведала дыпламатычными пытаннями, абаронай и финансавыми пытаннями, кантралявала справы шляхецтва и раздачу зямель, выконвала шэраг судовых функцый. Палитычная вага паноу-рады пачала змяншацца, кали утварыуся новы дзяржауны органшляхецки сейм.
Вялики сейм. Спачатку удзел у их брали прадстауники самых розных сацыяльных групбраяр, шляхты и мяшчан. Были таксама и абласныя сеймы, якия ведали справами вобласци. Памиж баярами-шляхтай и мяшчанами вялася барацьба за свае интарэсы, якая скончылася пабедай першых. Таму абласны сейм ператварыуся у орган шляхецкага стану. Пад кан. 15 ст. на аснове абланых сеймау утварыуся агульны сейм усих зямель ВКЛ. Зараз манарх кликау на сход не тольки элиту (раду), але и прадстауникоу баярства-шляхты.
Сацыяльна-эканамичнае развицце. У 13-16 ст працягвауся працэс фармиравання феадальных адносин. Галоуная каштоунасцьзямля. Галоуны занятакземляробства, жывелагадоуля. Вярхоуным землеуладальникам личыуся князь. У валасцях зямля знаходзилася ва уладанни грамады и у асабистым карыстанни сялян, акрамя лугоу, сенажаци. Вадаемау, якими карысталися калектыуна. У 15-16 ст феадалам и царкве были пажалаваны значныя угоддзи. Адбывауся рост феадальнага землеуладання таким чынам: зямлю даравау князь, буйныя феадалы даравали зямлю царкве, надзяляли ей сваих феадалау, купля-продаж зямли, залог з наступным адчужэннем. Дробных землеуладальникау, атрымаушых зямлю за службу у войску называли баярами, пазнейшляхтай. Сярод буйных землеуладальникау были князи, магнаты, паны. У 16 ст усе землеуладальники ураунаваны у правах. Усе называюцца шляхтай. Статус сялян таксама змяняуся. Яны страцили права распараджацца зямлей, стали землекарыстальниками у феадалау. Иснуюць наступныя этапы запрыгоньвання сялян:
1. Прывилей 1447 канчаткова замацавау права феадалау на вотчынны суд
2. 1 Статут ВКЛ 1529 адмаулялу сялянам у парве уласначци на зямлю.
3. “Устава на валоки” 1557 замацоувала сялян за их зямельными надзеламивалоками.
4. 2 Статут ВКЛ 1566 увеу 10-гадовы пошук беглых сялян.
5. 3 Статут ВКЛ 1588 павяличыу пошук да 20 гадоу. Перавод сялян, якия пражыли боьш за 10 гадоу назямли феадала у разрад непахожыхсялян. Якия не магли пераходзиць ад аднаго феадала да другога.
У 15 ст з’яуляюцца фальварки, феадалы памяншаюць надзелы сялян. Ствараюць сабе добрыя земли. Сяляни становяцца землекарыстальниками, за права карыстацца зямлей павинны працаваць на зямли феадала.
Развиваюцца гарады, звязана гэта з развиццем рамяства и гандлю. Гарадское насельництва атрымала назву мяшчане. Для абароны сваих интарэсау рамесники аб’ядноувалися у цэхи, купцы у гильдыи. З 14 ст гарады пачынаюць атрымоуваць Магдэбургскае права. Яно давала гарадм самакираванне, судовы имунитэт, падаткавыя льготы, права валодання гарадской зямлей, права мець уласны герб, вызваляла ад службы у войску. У канцы 16 ст гэта права атрымали амаль усе больш-менш крупныя гарады.
9. Культура Беларуси во второй половине XIII-первой половине XVI в. Влияние идей Возрождения на ее развитие. Беларусь у складзе ВКЛ уяуляла сабой рэгиен, адкрыты для знешняга культурнага уздзеяння. Беларусы личыли, што культура Заходняй Еуропы выдатны прыклад для пераймання. Найбольш яскравами прыкладами культурных кантактау стала абавязковая адпраука дзяцей на вучобу у Еуропу. Менавита гэта спрыяла хуткаму распасюджванню магдэбургскага права, цэхавай систэмы, мястэчкау, фальваркау. Заходния майстры аднавили мураванае дойлидства. З уликам раманскага и гатычнага стыляу были узведзены магутныя замки и Гродне, Навагрудку, Лидзе, Миры и г.д. Усе большую папулярнасць стали атрымливаць гуманистычныя идэи итальянскага Рэнесансу. Першай праявай гэтага стала книгадрукаванне на роднай мове. У Беларуси гэтую справу распачау Ф. Скарына (1490-1551), яки атрымау адукацыю у Кракауским и Падуанским универсицетах. Ен выдавау книги и Празе, Вильне. На гэты ж час выпадае дзейнасць и миколы Гусоускага (1470-1533) яки з’яуляецца пачынальникам свецкай литаратуры у ВКЛ. У Кракаве выдау паэму «Песня пра зубра». У гэты час набывае силу пратэстански рух, кальвинизм. Будуюцца цэрквы, храмы. Пратэстанты актывизавали книгадрукаванне на Беларуси. Была выдадзена Библия на беларускай мове. Вядомым рэфарматарским дзеячам з’яуляецца С. Будны («Катэхизис»), В. Цяпински («Евангелле»)
Свецкая литаратура. Радзивил Сиротка пиша мемуары, у яких расказвае аб сваих вандраваннях у замежныя краины, створана «Прамова Мялешки», дзе расказваецца пра шляхту, Яна крытыкуецца, асуджаецца знишчэнне народных традыцый.
Адукацыя. Хутка развивалася адукацыйная справа на Беларуси. Найбольш высоки узровень мели калвинисцкия школы, адна з их была заснавана князем Радзивилам и карысталася значнай папулярнасцю. Другия канфесии таксама спрабавали не адставаць, адчынялися праваслауныя брацкия школы, пачали працаваць унияцкия семинарыи.
Архитэктура. Згодна з канцэпцыяй «идэальнага горада» усе будынки у горадзе павинны уяуляць цэльны ансамбль. Побач са старыми кварталами пачали узникаць «новыя гарады». У минску у гэты час з’явилися Ракаускае и троицкае прадмесце, пачау будавацца Верхни горад. Амаль поунасцю итальянскими майстрами быу перабудаваны Нясвиж. Магнацкия рэзидэнцыи, пабудаваны я у гэты час мели рэпрэзентыуны характар,: шырокия вокны, вытанчаныя вжы, арыгинальна дэкарыраваныя унутраныя интэр’еры. Так были перабудаваны Гродзенски и Мирски замки.
Мастацтва. Значныя змены з’явилися и у мастацтве. З’явилася имкненне рпазнаць чалавека, раскрыць яго унутраны свет. Мужчыны малявалися у рыцарских даспехах (партрэт Радзивила), жанчыны у багатых адзеннях (партрэты Слуцкай, Алелька-Радзивил)
10. Консолидация белорусской народности (XIV-XV вв.). Працэс фармиравання беларускай народнасци заняу дастаткова працяглы перыяд и адбывауся пад уплывам геаграфична-климатычных, сацыяльна-эканамичных, палитычных, царкоуна-рэлигийных фактарау, а таксама агульнаейрапейских тэндэнцый.
Беларуская мова. З моманту утварэння ВКЛ Яна меля статус дзяржаунай, хутка пашыралася и распаусюджвалася. У беларускай мове есць пэуныя асабливасци, напрыклад цвердае «р», «дзеканне», «цеканне», фрыкатыуны гук «г». У гэты час беларуская литаратурная мова пачынае выцясняць з афицыйнага ужытку царкоунаславянскую мову. Дзяржауны статус падцверджваецца тым, што менавита на ей были написаны Статуты ВКЛ, а таксама большая частка дакументау. Развивалася беларуская литаратура свецкага и рэлигйнага характару, аднак войны 17-18 ст прывяли культуру у поуны заняпад. Адной з праяу гэтага працэса стала звужэнне ужывання беларускай мовы, хутка быу зацверджаны перавод справаводства на беларускую мову. Але гэта не азначала поунага адмоулення ад беларускай мовы, новы этап складвання беларускай литаратурнай мовы пачауся у 19 ст.
Рэлигия. Да сярэдзины 16 ст пераважная частка усходнеславянскага насельництва ВКЛ была праваслаунай. Усе спробы вяликих князеуутварыць у дзяржаве аутакефальную царкву скончылася няудачай, вядучая роля засталася за Маскоуским патрыярхам, таму праваслауная вера паступова стала асацыиравацца з «рускай». Аднак пасля Крэускай унии (1385) значна узрос уплыу каталицтва, якая пашыралася сярод шляхты и магнатау. У эпоху рэфармацыи з’явиуся кальвинизм. Мэтайякого было пераадоленне мижканфесиянальных размежаванасцей. Аднак у Польшчы и итве была трывалая пазицыя у каталицтва и хутка пашырылася Контррэфармацыя и пратэстанцки рух страциу падтрымку вядучых магнацких родау. Беларусы таксама рабили спробу аб”яднаць супрацьстауленыя хрысциянския канфесии. И у 1596 г была заключана Брэсцкая царкоуная уния. Нягледзячы на тое, што у 18 ст ужо палова беларусау была униятами, каталицкая царква прэтэндавала на вядучыя пазицыя, акрамя гэтага, праваслауная царква не была выцеснена з Беларуси, бо у яе была падтрымка з боку Расии. А кали яшчэ дадаць наяунасць буйных яурэйских и мусульманских абшчын, то становицца видавочнай уся стракатасць и супярэчливасць рэлигийнага жыцця таго часу.
Менталитеэт и этничная самасвядомасць. З часой старажытнасци у беларусау, як и у других народау, выпрацоувалися пэуныя адметнасци у спосабе мыслення и складу Розуму. Так, у беларусау засталося уяуленне аб рэальнасци иснавання злыхи добрых духау, вера у цудадзейную силу слоу. У делейшым тыповыми рысами нацыянальнага менталитэту стала талерантнасць (верацярпимасць), высоки узровень рэлигийнасци, патрыятызм, працавитасць.
Паходжанне назвы «Белая Русь»:
1. Белы колер адзення, таксама цэнтральнае размяшчэнне у славянским свеце.
2. Воблик беларусау: бландзины з галубыми ци светла-шэрыми вачыма
3. Горад Бельск на тэрыторыи Польшчы мог даць назву усей падкантрольнай тэрыторыи
4. «Белы»--незалежны ад мангола-татарау.
5. У Еуропе: поуначчорны, захадбелы.
11. Европа Нового времени. Реформация и абсолютизм. У другой палове XVI ст. у эканоміцы Заходняй Еропы панавала мануфактурная вытворчасць. Падзел працы  мануфактуры садзейніча росту прадукцыйнасці працы, аднак тэхналагічны працэс бы прымітыны. Машыны  мануфактурах не выкарыстоваліся, таму галонай вытворчай сілы з’яляся чалавек. Тэхнічных і тэхналагічных адкрыцця у гэты час было мала. Тэхналагічныя змены  вытворчасці адбыліся  XVII ст. У гэты час у Заходняй Еропе пачалі выкарыстоваць сілу вады з дапамогай млына. Вадзяны млын ме усе элементы машыны: механічную рухальную сілу, першасны рухавік, крывашыпную перадачу і рабочую машыну. У другой палове XVII ст. у Францыі былі вынайдзены паравыя насосы, у якіх выкарыстовалася энергія пара.
Павелічэнне вытворчасці тавара садзейнічала развіццю гандлю. Амаль ва сіх ерапейскіх краінах, якія мелі калоніі, склаліся гандлёвыя кампаніі. Накапленне капіталу  гандлі ішло вельмі хутка. Таму сярод купцо пачала фарміравацца фінансавая алігархія, якая стварала банкі, фінансавыя кампаніі, манапалізіравала фінансавы рынак і гандаль.
Развіццё рынкавых адносін закранула і ерапейскую вёску. У XVII ст. 80% насельніцтва краін Заходняй Еропы сё яшчэ займалася сельскай гаспадаркай. Генезіс капіталізму ствара умовы і для аграрнага перавароту, які атрыма назву “аграрнай рэвалюцыі”. Сутнасць гэтай рэвалюцыі заключаецца  тым, што зямля стала таварам, а вядзенне сельскай гаспадаркі стала справай прыбытковай. Таму землеладальнікі здавалі вялікія часткі зямлі  арэнду. У выніку сяляне страчвалі зямлю, ішлі  горад шукаць працу і стваралі рынак таннай рабочай сілы. Адначасова  вёсцы адбыся падзел сялянства на беднату, серадняко і фермера.
Развіццё рынкавых адносін знішчала сацыяльныя абмежаванні і стварала спрыяльныя мовы для аб’яднання грамадства. Таму на базе існавашых этнаса/народа/, якія мелі ласныя дзяржавы, уласную мову і ласную культуру адбылося станаленне ерапейскіх нацый. Прадстанікі трэцяга саслоя, абвясцілі сябе абаронцамі “нацыянальных інтарэса”. Гэтае насельніцтва склала новую палітычную эліту, якая імкнулася атрымаць дзяржаную ладу.
Станаленне індустрыяльнай цывілізацыі надало магутны штуршок развіццю навукі. У XVII ст. адбылася навуковая рэвалюцыя. Яе сутнасць заключаецца  тым, што  аснову навуковых даследавання была пакладзена новая метадалогія. Гэтая метадалогія была заснавана на эксперыментальных методыках і назапашванні практычнага вопыту. Асновы новай метадалогіі былі замацаваны  працах такіх філосава, як Ф.Бэкан, Р.Дэкарт, Б.Спіноза. У XVII ст. чалавек навукі бы не антычным мудрацом, не “ чорнакняжным “ магам сярэднявечча, а менавіта эксперыментатарам, які паспяхова спасціга раней невядомае. Навуковыя веды знялі свядомасць грамадства на новую ступень. “Новы час” – гэта перыяд сусветнай гісторыі, які ахоплівае другую палову XVI-XIX стст. – час станалення і развіцця індустрыяльнага грамадства. У гэты гістарычны перыяд адбыліся істотныя змены і  палітычным жыцці грамадства. Палітычнымі сімваламі новага часу сталі англійская буржуазная рэвалюцыя 1640-1649 гг. і Вялікая французская рэвалюцыя канца XVIII ст. Перамога гэтых рэвалюцый адкрыла дарогу да палітычнай перамогі індустрыяльнай цывілізацыі і  іншых краінах. Важнай палітычнай падзеяй новага часу была вайна за незалежнасць англійскіх калоній у Паночнай Амерыцы, якая закончылася тварэннем ЗША. У 1776 г. была прынята “Дэкларацыя незалежнасці” гэтай дзяржавы. З гэтага моманту індустрыяльная цывілізацыя выйшла за межы Еропы і набыла сусветны характар.
12. Образование Речи Посполитой и статус ВКЛ в ее составе. Утварэнне глядзи у 7 пытанни. (Люблинская уния). Утварэнне Рэчы Паспалітай не скасавала Вялікага княства Літоскага, але палітычнае і эканамічная становішча мясцовага насельніцтва значна пагоршылася. Выбары  агульны сойм паказалі, што рашаючая роля  ім належыла польскай шляхце. Так, усяго  сойме налічвалася 180 дэпутата, але толькі 46 дэпутата прадсталялі ВКЛ. Многія беларускія магнаты не трапілі  склад пано - радных. Палітычныя пытанні, якія беларуская шляхта “прасіла” вырашыць у польскага караля шляхам прыняцця адпаведных закона, не траплялі  агульны Сойм.
Таму вельмі хутка дэпутаты сойма ад ВКЛ дамагліся выдання асобных заканадачых акта для дзеяння  межах ВКЛ, што не было прадугледжана Люблінскай уніяй. Цалкам верагодна, што гэтыя законы прымаліся на асобных паседжаннях дэпутата Сойма ад ВКЛ. Выданне Статута 1588 г. адбылося такім жа шляхам. Улічваючы дыскрымінацыю з боку Польшчы, Статут ВКЛ 1588 г. у многіх выпадках адыходзі ад умо Люблінскай уніі. Так, артыкул 12 Статута забараня палякам набываць зямельную ласнасць у межах ВКЛ. Статут захова права ВКЛ на асобнае заканадаства, уласны дзяржаны апарат і войска. Польскія паны не мелі права займаць дзяржаныя пасады  межах ВКЛ. Адметным было і тое, што статут 1588 г. замацава у якасці дзяржанай старабеларускую мову.
Аднак у целым гэтыя прававыя нормы не маглі спыніць галонага- заняпаду дзяржанасці, страту беларусамі нацыянальнай Айчыны, наступу паланізацыі. Справа  тым, што  Рэчы Паспалітай з цягам часу се галіны лады – заканадачую, выканачую, судовую – прыбрала  свае рукі шляхта. Гэты працэс ішо пад дэвізам: “ не рушыць старыны, не вадзіць навіны”.
Кароль Рэчы Паспалітай выбірася на сойме і понасцю залежы ад яго рашэння. У 1573 г. была прынята пастанова згода з якой 16 сенатара засёды знаходзіліся пры каралі і з’яляліся яго дарадцамі  любой справе. Гэта азначала, што палітычная лада набыла выразны алігархічны характар. Толькі шляхта мела права распараджацца дзяржанымі падаткамі, яна склікала паспалітае рушэнне, з 1632 г. шляхта пачала кантраляваць чаканку манеты, з 1775 г. - раздачу каралём дзяржаных зямель. Палітычная абмежаванасць каралескай улады прывяла да таго, што рэальных фінанса, маёмасці і лады кароль не ме.
Акрамя таго, у пачатку XVII ст. шляхта атрымала права на канфедырацыю і рокаш. Канфедырацыя – гэта саюз шляхты, выкліканы якой-небудзь прычынай. Як правіла, тая ці іншая частка шляхты ставіла сабе на мэце абарону сваіх право альбо барацьбу за палітычную ідэю, напрыклад, абарону каталіцтва. Рокаш – гэта выключнае права шляхты на барацьбу супраць караля, калі апошні паруша якое-небудзь яе права замацаванае Соймам.
Такім чынам, агульная палітычная сістэма Рэчы Паспалітай была па форме рэспубліканскай, а па зместу і сутнасці – алігархічнай. Гэта садзейнічала развіццю сеагульнага крызісу Рэчы Паспалітай.
Выключныя правы, якімі валодала польская шляхта, вабілі палітычную эліту ВКЛ. Таму на працягу XVII ст. амаль уся беларуска-літоская шляхта прыняла каталіцтва і была асімілявана палякамі. Гэты працэс ахапі і дзяржаную ідэалогію, якой з’ялялася хрысціянства. У Рэчы Паспалітай галоная роля належыла каталіцкаму касцёлу, а  ВКЛ – правасланай царкве.
Палітычныя супярэчнасці, войны паміж Вільняй і Масквой, а потым паміж Рэччу Паспалітай і Маскоскім царствам спрыялі таму, што  ВКЛ узмацніся ніяцкі рух, які ставі на мэце аб’яднанне правасланай царквы, але не з касцёлам увогуле, а толькі з Ватыканам. Пасля таго, як у Маскве  1589 г. бы створаны патырярхат, які атрыма права на кіраванне правасланай царквой і  ВКЛ, уніяцкі рух у ВКЛ рэзка змацніся.
У 1595 г. папа Рымскі падпіса акт уніі для правасланай царквы  межах ВКЛ, а  1596 г. правасланыя епіскапы ВКЛ са свайго боку падпісалі царконую унію з Рымам у Брэсце. Згодна з умовамі ніі правасланая царква трапіла  палітычныю і кананічную залежнасць ад Рыма, але кампрамісам было тое, што яна захавала традыцыйную правасланую абраднасць.
Такім чынам, палітычнае, прававое і ідэалагічнае становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай вызначалася стратай асно дзяржанасці і нацыянальнай самабытнасці ва сіх сферах жыцця народа.
13. Войны и социально-политические конфликты на территории Беларуси (вторая половина XVII-первая половина XVII
·I). Знешняя палітыка Рэчы Паспалітай у пачатку XVII ст. Узаемаадносіны з Расіяй. Пасля Люблінскай ніі каралем Рэчы Паспалітай бы абраны Стэфан Баторый. С.Баторый бы здольным палітыкам і ваеннаначальнікам. Негледзячы на адсутнасць сродка у дзяржавы, ён здоле стварыць моцную армію, у кароткі тэрмін разграмі войскі Івана ІV і вызвалі тэрыторыю ВКЛ. У 1583 г. Рэч Паспалітая і Маскоскае царства падпісалі мірную дамову, згодна з якой урад Івана IV страці тэрыторыю Прыбалтыкі.
У 1584 г. маскоскі цар Іван IV памер і  Расіі пачася перыяд барацьбы за ладу, перыяд сялянскіх і казацкіх хвалявання, якія ахапілі цэлыя рэгіёны. Пашырэнню народнага руху  Расіі спрыяла і тое, што  1597 г. Барыс Гадуно забарані сялянам пераходзіць ад аднаго гаспадара да другога і вызначы тэрмін пошуку тых сялян, якія кінуліся ва цекі. Узмацненне прыгоннага права падштурхнула сялян Расіі да пошуку “справядлівага цара”.
У 1604 г. такі цар з’явіся. Гэты бы былы манах Грыгорый Атрэп’е, родам з ВКЛ. Гэты малады манах, які займа пасаду памочніка маскоскага патрыярха, абвясці сябе сынам цара Івана IV – царэвічам Дзмітрыем. Сапрадны царэвіч Дзмітрый трагічна загіну, калі яму было чатыры гады. Таямнічая смерць царэвіча і народныя чуткі, а таксама незадавол расіян уладай былі спрытна выкарастаны Атрэп’евым, які сцвярджа, што ён і ёсць сапрадны “царэвіч Дзмітрый”. Ілжэдзмітрый І збег  Рэч Паспалітую, дзе яго прыня кароль Жыгімонт Ваза. Яны заключылі дамову, згодна з якой Ілжэдзмітрый І атрыма войска, ажаніся на палячцы і абяца пасля маскоскай каранацыі прыняць каталіцтва. Пасля гэтага Ілжэдзмітрый І абяца заключыць з Рэччу Паспалітай нію па зору Люблінскай.
Такім чынам, палітыка Рэчы Паспалітай, накіраваная на сталяванне панавання  Расіі, пацярпела крах. Больш таго, з гэтага моманту новая царская дынастыя Расіі пачала праводзіць палітыку, накіраваную на ліквідацыю Рэчы Паспалітай.
Казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг. Значную ролю  тым, што была падпісана Люблінская нія адыграла краінская шляхта. У 1569 г. яна аднадушна падтрымала нію. Больш таго, украінская шляхта папрасіла караля Жыгімонта Агуста прыняць Украіну  склад Польшчы. Нашчадкі дзеячо Украіны, якія  1569 г. здрадзілі ВКЛ, ужо вельмі хутка зразумелі, якую памылку зрабілі іх бацькі. За кароткі перыяд польская шляхта захапіла се землі Украіны, багатыя чарназёмам і хлебам.
Усе цэрквы ѕкраіны былі перададзены пад адміністрацыю ярэям. Хаваць памерлых і граць вяселлі дазвалялася толькі  начны час. За самы нязначны чынак супраць волі пана краінца чакала толькі смерць. Такім чынам, цяжкі сацыяльны і нацыянальны прыгнёт ста аснонай прычынай казацка-сялянскай вайны, якую значалі Б.Хмяльніцкі.
Б.Хмяльніцкі змагася за стварэнне самастойнай Украіны, але весці барацьбу з дзяржавай яму было вельмі цяжка. У пасташых не хапала зброі, грошай, падтрымкі з боку іншых дзяржа. Акрамя таго пасташыя змагаліся супраць шляхецкага панавання, але не супраць адмены прыгону. Таму сацыяльная база пастання была абмежаванай, яно не абапіралася на весь народ.
Пастанне пачалося  1648 г. У шэрагу бітва пасташыя атрымалі перамогу над войскамі Рэчы Паспалітай.
У 1649 г. у ВКЛ было створана шляхецкае войска  складзе 10 тысяч чалавек. Войска значалі Януш Радзівіл, які ме добра ваяваць. Рашаючая бітва паміж пастанцамі і арміяй Я.Радзівіла адбылася пад Лоевым у 1649 г. У гэтай бітве 30 тысяч казака і сялян былі разбіты харугвамі Радзівіла.
У 1651 г. войскі Хмяльніцкага пацярпелі жорсткае паражэнне  бітве пад Берасцечкам. Пасля гэтага была падпісана мірная дамова, згодна з якой казакі больш не мелі права знаходзіцца  Беларусі. Гэта спыніла ваенныя дзеянні  Беларусі, пастанне працягвалі маленькія атрады, якія хаваліся  лясах і балотах.
Такім чынам, казацка-сялянская вайна 1648-1651 гг. аказала значны плы на сацыяльнае жыццё Беларусі, яна садзейнічала фарміраванню беларускага казацтва.
Трынаццацігадовая вайна і яе вынікі (1654-1667 гг). Казацка-сялянская вайна, якая пачалася  Рэчы Паспалітай  1648 г. закранала інтарэсы Расіі. Б.Хмяльніцкі неаданаразова прасі Расію аб дапамозе зброяй і грашыма. Масква асцярожна дапамагала пасташым, пачашы праводзіць палітыку зброенага нейтралітэта. Усе войскі Расіі знаходзіліся на мяжы з Рэччу Паспалітай, пагражаючы вайной, але урад цара Аляксея Міхайлавіча цярпліва чака – ці зможа Рэч Паспалітая атрымаць рашаючую перамогу, умацаваць сваю армію і дзяржаную ладу.
У 1652 г. Б.Хмяльніцкі атрыма новую перамогу над войскам Рэчы Паспалітай. Расія пераканалася, што Рэч Паспалітая страціла сваю моц і не мае магчымасці весці новую вайну. Таму  1654 г. урад Расіі прыня прапанову Пераясласкай Рады ѕкраіны аб далучэнні ѕкраіны да Расіі. Анэксія ѕкраіны зрабіла вайну паміж Рэччу Паспалітай і Расіяй непазбежнай.
У 1654 г. 100 тыс.войска рускага цара вайшло на тэрыторыю Беларусі. За кароткі перыяд яно заняло амаль усе беларускія гарады, таму што 10 тыс.войска Я.Радзівіла было не  стане атрымаць перамогу  адкрытай бітве. Вясной 1655г. рускія арміі занялі Мінск і рушылі на Вільню, якая была захоплена і спалена.
Новая расійская адміністрацыя праводзіла  Беларусі недальнабачную палітыку. Мясцовае насельніцтва моцна цярпела ад новай улады. Таму на занятай тэрыторыі пачалі стварацца партызанскія атрады. У 1656-1661 гг. партызанскі рух ахапі амаль усю Беларусь. Вясной 1660 г. Рэч Паспалітая заключыла са Швецыяй мірную дамову і накіравала свае войска на ѕсход. Пасля вызвалення Вільні рускія войскі пачалі адыход і замацаваліся на новых пазіцыях. Пазіцыйная вайна цягнулася з пераменным поспехам. Ваенныя дзяенні скончыліся  1667 г. калі бы падпісаны Андрусаскі мірны дагавор. Згодна з ім Левабярэжная ѕкраіна і г.Кіе адышлі да Расіі. Адзін з артыкула дагавору дава Расіі права на заступніцтва за правасланае насельніцтва Рэчы Паспалітай.
У 1686 г. кароль Рэчы Паспалітай Ян Сабескі падпіса з Расіяй новую дамову, згодна з якой Расія брала пад свой патранат правасланых Рэчы Паспалітай. Гэта давала Расіі права мешвацца ва нутраныя справы суседняй дзяржавы.
Такім чынам, трынаццацігадовая вайна скончалася перамогай Расіі. Пасля гэтай вайны Рэч Паспалітая трапіла  частковую палітычную залежнасць ад Расіі, таму што дзяржава страціла суверэнітэт над часткай свайго насельніцтва. У эканамічных адносінах вынікі 13-ці гадовай вайны былі спусташальнымі. Насельніцтва Беларусі страціла 1,5 млн. чалавек, большасць беларускіх гарадо былі спалены. Для таго, каб узнавіць гаспадарку спатрэбілася каля 25 гадо.
14. Экономический упадок Беларуси (вторая половина XVII-XVIII вв). Не было стабiльнасцi  сацыяльна-эканамiчным развiццi Беларусi  XVIXVIII ст. Адсутнацсь нацыянальнага адзiнства, сацыяльныя этнiчныя, рэлiгiйныя процiстаяннi, феадальные мiжусобiцы вялi да эканамiчнага зянападу. Шматлiкiя войны вялi да разбурэння гарадо i весак, фiзiчнага знiшчэння насельнiцтва. У другой палове XVIпершай палове XVII ст. на тэрыторыi Беларусi была праведзена аграрная рэформа (устава на валокi. Жыгiмонт II Агуст. Валока – 30 морга – 21.37 га. Пад фальварак адводзiлася 815 валок). Усталявалася фальварачная сiстыма гаспадарання. Адбываеца канчатковае запрыгоньванне сялян, значна павялiчваецца прыгонны цiск, растуць даходы шляхты. У вынiку рэформы  Цэнтральнай i Заходняй Беларусi разбураецца сялянская абшчына, укараняецца падворнае землекарыстанне, змянiлiся катэгорыi сялян (цяглыя, асадныя, агароднiкi, слугi), iх эканамiчнае i правовае становiшча. Iдзе рост землеладання свецкiх магната, адначасова назiраецца залог iх маентка. Гэта нараджае  другой палове XVIII ст. тэндэнцыю да ператварэння феадальнай формы ласнасцi на зямлю  буржуазную. Побоч з залогам зямлi знiкаюць такiе з`явы, як арэнда зямлi, мануфактуры i iнш., што сведчыць аб зараджэннi капiталiстычнай формы гаспадарання, дэферэнцыяцыi вескi.
15. Разделы Речи Посполитой. Изменения в положении Беларуси после присоединения к России. У 1763 г. памёр Агуст ІІІ і магнацкія групокі пачалі барацьбу за ладу. У гэты час дзяржанай улады  Рэчы Паспалітай фактычна не было і яе суседзі: Расія, Астрыя і Прусія вырашылі выкарастаць зручны момант. Расія вырашала правесці на каралескі трон свайго прыхільніка, які б дапамог вырашыць пытанне аб далучэнне да Расіі тых тэрыторый, дзе жыло правасланае насельніцтва. Такім прэтэндэнтам ста Станісла Панятоскі, які бы блізкім сябрам Кацярыны ІІ. Вясной 1764 г., калі чакалася скліканне выбарчага Сойму, прыхільнікі Панятоскага стварылі канфедэрацыю ВКЛ і звярнуліся з дапамогай да Расіі. Кацярына ІІ накіравала  ВКЛ войска. Аднак супраць расіян выступілі Радзівілы. У рашаючай бітве Радзівілы былі разбіты і пасля гэтага Панятоскі бы абраны каралем Рэчы Паспалітай.
Але замест таго, каб дагадзіць Кацярыне ІІ, Панятоскі пача праводзіць некаторыя рэформы. Гэтыя рэформы былі накіраваны на мацаванне лады і дзяржавы. Кацярына ІІ была абурана каварствам Панятоскага. Яна вырашала дзейнічаць больш рашуча, не маскіруючы свае сапрадныя намеры. Тым больш, што Панятоскі запатрабава, каб Расія вывела свае войскі з тэрыторыі Рэчы Паспалітай.
У адказ Расія, Астрыя і Прусія накіравалі  Сойм патрабаванне адмяніць пастанову 1733 г. і ранаваць правы католіка і некатоліка г.з. дысідэнта. У 1766 г. Сойм адмовіся гэта зрабіць. Тады пры дапамозе Расіі і Прусіі былі створаны дзве канфедэрацыі – у Слуцку і Торуні. Пад уздзеяннем расійскай арміі, размешчанай пад Варшавай, Сойм у 1767 г. прыня пастанову аб уранаванні право католіка і дысідэнта. У адказ каталіцкя шляхта  1768 г. стварыла сваю канфедэрацыю  Бары. Але  1771 г. барскія канфедэраты былі разбіты арміяй маладога Суворава  мястэчку непадалеку ад Кобрына. Пасля гэтага Расія, Астрыя і Прусія падпісалі дагавор аб першым падзеле Рэчы Паспалітай. Згодна з дагаворам да Расіі адыходзіла Полаччына, Віцебшчына, Магілёшчына і частка Паднёвай Беларусі. Дзяржаная мяжа прайшла па Заходняй Дзвіне і Дняпру.
Пасля першага падзелу Кацярына ІІ абяцала, што  Расіі больш няма тэрытарыяльных і палітычных прэтэнзій да Рэчы Паспалітай. Але на самой справе саюзнікі пачалі весці тайныя перагаворы аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Аднак вайна Расіі з Турцыяй і пастанне Пугачова перашкодзілі Расіі на некаторы час.
Пасля перамогі Расіі над Турцыяй сітуацыя змянілася і для Расіі і для Рэчы Паспалітай. У Рэчы Паспалітай былі створаны перадумовы для пераадолення палітычнага крызіса і ператварэння краіны  моцную дзяржаву. Гэтаму спрыялі рашучыя рэформы і работа Чатырохгадовага Сойма.
Сойм працава з 1788 г. па 1791 г. 3 мая 1791 года была прынята Канстытуцыя Рэчы Паспалітай. Гэта бы крок рэвалюцыйнага тыпу. Канстытуцыйны лад жыцця ствары рэальныя мовы для хуткага развіцця дзяржавы, умацавання лады на сапрады дэмакратычных пачатках.
Расія і яе саюзнікі бачылі  гэтай канстытуцыі палітычную пагрозы для сябе. Яны пачалі падштурховаваць шляхту да рокаша. З гэтай мэтай у 1792 г. у Санкт-Пецярбургу была створана канфэдэрацыя шляхты, якая выступіла супраць Канстытуцыі 1791 г. Конфедэраты-здраднікі звярнуліся па дапамогу да Расіі.
У ліпені 1792 г. да гэтых канфедэрата, якія дзейнічалі  мястэчку Тарговіца, далучыся кароль. Па загаду караля Канстытуцыя 1791 г. была адменена. У гэты момант Расія, Астрыя і Прусія накіравалі Сойму новы ультыматум. Яны запатрабавалі зацвердзіць другі падзел дзяржавы. Ультыматум саюзнікі падмацавалі дагаворам, які бы падпісаны  Санкт-Пецярбургу.
У чэрвені 1793 г. на Сойме, скліканым  Гродне, было зачытана патрабаванне аб другім падзеле Рэчы Паспалітай. Дэпутаты мочкі заслухалі яго. Тады пасол Расіі сказа, што мачанне – знак згоды і дагавор бы зацверджаны, а тарговіцкая канфэдэрацыя распушчана.
Па мовах дагавору да Расіі адышла Цэнтральная Беларусь і Правабярэжная Украіна.
Другі падзел РП, здрада значнай часткі шляхты выклікалі пратэст у патрыёта Айчыны. Патрыятычнай шляхта пачала рыхтавацца да пастання. Цэнтр падрыхтокі знаходзіся  Варшаве. Пастанне пачалося  1794 г., яго значалі Т.Касцюшка. Ён разлічва на дапамогу Францыі, падтрымку Астрыі і Прусіі. Сацыяльная база пастання была вельмі вузкай. Т.Касцюшка разлічва у асноным на шляхту. Сярод пасташых не было адзінства. Т.Касцюшка не змог стварыць моцнай і баяздольнай арміі. Надзеі пасташых на дапамогу Францыі не спрадзіліся, а Астрыя і Прусія выступілі супраць пасташых. У выніку пастанцы былі разгромлены арміяй фельдмаршала Суворава. Рашаючыя бітвы адбыліся  кастрычніку – лістападзе 1794 г. 6 лістапада Варшава здалася, а Касцюшка трапі у палон.
Паражэнне пастання прывяло да трэцяга падзелу Рэчы Паспалітай, які адбыся  1795 г. Да Расіі адышла Заходняя Беларусь.
Такім чынам, у выніку трох падзела Рэчы Паспалітай землі Беларусі былі далучаны да Расіі.
16. Экономическая и политическая модернизация в Западной Европе и США в первой половине XIX в. Прамысловая рэвалюцыя, яе змест і сутнасць. У апошнія трэці ХVIII ст. магчымасці мануфактуры былі вычарпаны. Каб забяспечыць далейшае развіццё эканомікі патрэбны былі новыя тэхналогіі. Развіццё тэхналагічнага працэсу было звязана з вынаходніцтвам і каранэннем у вытворчасць новага абсталявання. Творцамі новай тэхнікі сталі звычайныя прадпрымальныя майстры з ліку ткачо, механіка і металурга.
Удасканаленне тэхналагічнага працэсу пачалося  лёгкай прамысловсці. Лідэрам гэтай прамысловай галіны была Англія, якая паклала пачатак прамысловаму перавароту. У 1733 г. англійскі майстар Джон Кей, які працава ткачом і механікам, вынайшо імклівы лятучы бегунок. Дзякуючы вынаходніцтву, прадукцыйнасць працы і вытворчасць тканіны выраслі  два разы. У выніку прамысловасць пачала адчуваць недахоп пражы. У 1765 г. англійскі ткач і плотнік Джэймс Харгрывс вынайшо механічную пралку, якую ён назва «Джэнні». Гэтая пралка забяспечыла рост прадукцыйнасці працы  18-20 разо. Затым у 1784 г. англійскія майстры стварылі механічны ткацкі станок, які забяспечы рост прадукцыйнасці працы і вытворчасць тканіны  40 разо. У гэтым жа годзе механік і вынаходнік Джэймс Уатт вынайшо паравую машыну. Гэтае вынаходніцтва дазволіла стварыць прынцыповы новы рухавік не толькі для фабрык і завода, але і для транспарту.
Вельмі хутка  Англіі, Францыі, іншых краінах пачалася вытворчасць паравых рухавіко, якія стваралі аснову новага тэхналагічнага працэсу. У 1800 г. у краінах Заходняй Еропы працавала 1000 паравых машын, на базе якіх ствараліся фабрыкі і заводы.
Тэхналагічны пераварот ахапі і цяжкую прамысловасць. У 1784 г. Генры Корт ствары пудынгавую печ, якая дасканаліла вытворчасць сталі. Доменныя печы, якія працавалі на коксе, паклалі пачатак рэвалюцыі  металургіі.
Для мадэрнізацыі эканомікі бы неабходны сучасны транспарт. Рэвалюцыйныя перамены адбыліся і  гэтай галіне. У 1807 г. Роберт Фултан пабудава у ЗША першы параход, а  1814 г. Д.Стэфенсон пабудава першы паравоз. У 1825 г. англічане пабудавалі першую чыгунку, у Германіі чыгункі пачалі будавацца  1835 г., а  Расіі – у 1837 г.
Такім чынам, у канцы XVIII – першай палове XIX стст. у краінах Заходняй Еропы адбылася прамысловая рэвалюцыя. Сутнасць гэтай рэвалюцыі была  наступным:
1.У тэхналагічных адносінах адбыся пераход ад мануфактурнай да фабрычна-завадской вытворчасці, заснаванай на машынах і механізмах новага тыпу;
2.Калі ва мовах мануфактуры галоную ролю адыгрыва чалавек, то ва мовах фабрыкі чалавек ста прыдаткам рабочай машыны;
3.Прадукцыйнасць працы цяпер залежыла ад ступені эксплуатацыі рабочай сілы;
4.У грамадстве сфарміраваліся асноныя сацыяльныя групы насельніцтва індустрыяльнай цывілізацыі: вышэйшы, сярэдні і рабочы клас.
Палітычная мадэрнізацыя краін Заходней Еропы. Асноныя напрамкі мадэрнізацыі і яе змест. Палітычная мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы была звязана з ліквідацыяй абсалютызму і переходам лады да новых сацыяльных груп насельніцтва. Гэтыя групы валодалі сродкамі індустрыяльнай вытворчасці. Гэты пераход адбывася двума шляхамі. Першы шлях бы звязаны з палітычнымі рэформамі  галіне дзяржанага кіравання і лады. Другі шлях бы абумолены сацыяльнымі рэвалюцэямі, дзякуючы якім палітычная лада пераходзіла ад пануючыхфеадальных груп да палітычных эліт новага тыпу. Галонай рухальнай сілай палітычнай мадэрнізацыі былі палітычныя эліты з ліку фінансавай, гандлева–прамысловай алігархіі і “новага дваранства”. У Англіі на працягу ХVIII ст. рэальныя палітычная лада пераходзіла ад караля да парламента. У выніку  Англіі сталявалася парламентская манархія. Аднак выбарчае права было абмежавана маёмастным цэнзам і прывілегіямі старой арыстакратыі. Парламентская рэформа была праведзена  1832г. Выбарчае права атрымалі тыя ласнікі, якія мелі гадавы даход у 10 ф.ст. Гарады атрымалі выбарчыя акругі. У выніку гэтай рэформы палітычная лада  Англіі перайшла да новай палітычнай эліты.
Палітычная мадэрнізацыя  Францыі, Германіі, Італіі, Паночнай Амерыцы праходзіла шляхам рэвалюцый, якімі кіравалі новыя палітычныя эліты. У 1775-1783 г.г. англійскія калоніі  Паночнай Амерыцы атрымалі перамогу  вызваленчай вайне, якая была формай дэмакратычнай рэвалюцыі. У 1787г. ЗША прынялі канстытуцыю, а  1791 г. «Біль аб правах». Гэты закон замацава за грамадзянамі права на свабоду схода, друку, слова, недатыкальнасць асобы, права на валоданне зброяй і г.д.
Рэвалюцыі, якія адбыліся  1848 – 1849гг. у Францыі, Астра– Венгрыі, Германіі і Італіі садзейнічалі палітычнай мадэрнізацыі гэтых краін. У 1848 г. у Францыі была прынята канстытуцыя Другой рэспублікі. Яна абвяшчала краіну дэмакратычнай, адзінай і непадзельнай.. У сакавіку 1849 г. была прынята імператарская канстытуцыя  Германіі, якая адносілася да 36 германскіх зямель. У снежні 1849г. прускі кароль зацвердзі канстытуцыю гэтай краіны. Грамадзяне Германіі атрымалі выбарчае права, іншыя дэмакратычныя правы і свабоды.
Палітычная мадэрнізацыя краін Заходней Езропы ахапіла і грамадскую ідэалогію. Змены  ідэалогіі былі звязаны з фарміраваннем палітычных арганізацый і руха. У ХІХ ст. узніклі ліберальныя партыі, якія паклалі лібералізм у аснову сваей дзейнасці. У палітыцы лібералізм абпірася на прынцыпы падзелу лад, выбарнасць усіх дзяржауных структур і правы чалавека. Палітычныя мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы завяршылася пераходам да палітычнай сістэмы, заснаванай на выбарах.
Аднак лібералізм адлюстрова інтарэсы толькі 20% насельніцтва індустрыяльнага грамадства. У першай палове ХІХ ст. гэтае грамадства  большасці зразумела, што сталявання «царства свабоды»  жыццевай рэчнасці не адбылося. Сацыяльныя супярэчнасці, звязанныя з панаваннем фабрычнай вытворчасці і эксплуатацыі рабочых, рэзка абвастрыліся. Гэта спрыяла фарміраванню грамадскіх арганізацый і руха, у склад якіх уваходзілі рабочыя. Пралетарскі рух набы масавасць і магутнасць. Але выступленні рабочых  1831 і 1834 г. у французскім Ліоне, чартысцкі рух 1836 – 1848 г.  Англіі, пастанне ткачо  1844 г. у германскай Сілезіі былі неарганізаванымі. Палітычнае жыццё паказала, што рабочаму руху не хапае ідэалагічнага падмурка і арганізаванасці. Ідэалагічнае і арганізацыйнае афармленне рабочага руху было звязана з дзейнасцю К.Маркса і Ф.Энгельса. у 1847 г. яны стварылі першую камуністычную арганізацыю – «Саюз камуніста», а  1848г. выдалі «Маніфест Камуністычнай партыі». У «Маніфесце» камуністы адмаляліся ад ліберальных каштонасцей і паставілі сваёй мэтай захоп палітычнай улады праз арганізацыю камуністычных рэвалюцый.
Такім чынам, палітычная мадэрнізацыя краін Заходняй Еропы была вельмі супярэчлівай. Яна праходзіла  розных формах і напрамках, яна спрыяла расколу грамадства на дзве супрацьлеглыя сацыяльна – палітычныя плыні: ліберальна – дэмакратычную і радыкальна – камуністычную. З гэтага часу камуністычны прывід пача блукаць па Еропе.
17. Общественно-политическое движение в Беларуси против царизма. Пасля пазделу Рэчы Паспалітай, паражэння пастання пад кіраніцтвам Т.Кацюшкі значная колькасць беларускай шляхты, што не прынесла прысягі вернасці Расіі, апынулася  Францыі. Характэрнай з’явай палітычнага жыцця Францыі канца ХVIII – пачатку ХІХ ст. была рэвалюцыйнасть грамадства. Гэтая рэвалюцыйнасць падтрымлівалася вялікай колькасцю палітычных арганізацый: розных клуба, таварыств і аб’яднання. Гэтыя палітычныя суполкі  Францыі, як правіла, былі масонскага тыпу. Яны дзейнічалі легальна, але сапрадныя свае палітычныя мэты хавалі за іншай, напрыклад, дабрачыннай, асветніцкай дзейнасцю. Такія арганізацыі адрозніваліся дысцыплінай, імкненнем да барацьбы, самаахвярнасцю сваіх прыхільніка, моцнай цэнтралізаванай падпарадкаванасцю. Менавіта гэтым арганізацыям належылі ідэі барацьбы за свабоду, ронасць і братэрства. Кіранікамі такіх суполак  розны час былі Вальтэр, Дзідро, Гюго, Гётэ, і шмат хто з іншых палітычных і грамадскіх дзеячо.
Вельмі шмат суполак такога тыпу дзейнічала  ЗША. Напрыклад, усе тагачасныя амерыканскія прэзідэнты належылі да іх.
Пасля вайны 1812 года беларуская шляхта, што змагалася на баку Францыі, атрымала амністыю і вярнулася на Радзіму. У гэты перыяд  Беларусі пачалі стварацца першыя тайныя таварыства. У 1818-1821 гг. у Беларусі афіцыйна дзейнічалі пяць масонскіх ложа: дзве  Нясвіжы, дзве  Слуцку і адна  Мінску. У гэты ж час былі створаны і такія арганізацыі як таварыства “філамата” і таварыства “філарэта”, якія дзейнічалі  Віленскім універсітэте. Асветніцкія таварыствы распачалі сваю працу  Полацку і Віцебску, Свіслачы – там дзе былі навучальныя становы. Афіцыйна студэнты вывучалі родную мову, гісторыю і культуру Беларусі, але  сапраднасці яны рыхтаваліся да палітычнай барацьбы за адраджэнне Айчыны.
Таварыствы такого тыпу былі створаны і  Расіі, але палітычны накірунак у іх бы больш выразны, яны дзейнічалі больш рашуча. Гэта прывяло да знакамітага пастання дзекабрыста, што адбылося 14 снежня 1825 г. Але ліквідаваць самадзяржае дзекабрыстам не далося.
Паспрабавалі падтрымаць сваіх расійскіх сябро і іх беларускія аднадумцы. У 1823 г. бы распрацаваны план бабруйскага пастання, з арыштам цара  час агляду бабруйскай крэпасці. Але план не бы выкананы. 24 снежня 1825 г. была сарвана прысяга Мікалаю І. У лютым дзекабрысты Палтаскага палка паспрабавалі авалодаць бабруйскай крэпасцю. Усе гэтыя выступленні дзекабрыста  Беларусі скончыліся паражэннем. У 1826 г. урад Расіі афіцыйна забарані дзейнасць любых таварыств і  любой форме, для барацьбы з імі была створана тайная паліцыя – жандармерыя.
Пасля забароны члены тайных таварыств, якіх  Беларусі налічвалася каля 800 чалавек, разам з польскімі сябрамі пачалі рыхтаваць пастанне. Падрыхтока пастання вялася  Варшаве. Гэтае пастанне пачалося  канцы лістапада 1830 г. У пастанні вызначылася дзве плыні: арыстакратычная і дэмакратычная. Дэмакраты абяцалі сялянам землю і заклікалі змагацца “за вашу і нашу свабоду”. Арыстакраты спадзяваліся на падтрымку Францыі, яны не бачылі у беларусах змагаро і ставілі на мэце адрадзіць Рэч Паспалітая  межах 1772 г.
Узначальвалі пастанне  Беларусі такія асобы як Ян Ходзька – удзельнік пахода на Маскву, магістр масона, Канстанцін і Дамінік Радзівілы – кіранікі нясвіжскіх тайных таварыств, Міхаіл Ромер, Вінцэнт Валадковіч і іншыя сябры тайных таварыств. Пастанне ахапіла Понач Беларусі, Гродзенскую губерню, Рэчыцу, Мазыр і Пінск. У пастанні дзельнічала каля 10 тысяч шляхціча і 2 тысячы сялян.
З такой пастанскай арміяй перамагчы Расію было немагчыма, а Францыя і іншыя краіны Захаду пастанне не падтрымалі - ні дыпламатыяй, ні войскамі. Таму пастанне пацярпела паражэнне. Яно скончылася  верасні 1830 г.
Такім чынам, грамадска – палітычнае жыццё Беларусі  першай палове ХІХ ст. вызначалася адкрытай барацьбой палітычных арганізацый і руха Польшчы, Літвы і Беларусі супраць царызма, за свабоду і адраджэнне незалежнасці.
18. Кризис феодализма и его влияние на экономическое состояние белорусских земель. У канцы 18першай палове 19 ст у Беларуси, як на астатняй тэрыторыи Расийскай имперыи, праходзиу працэс разлажэння феадальна-прыгонницких адносин и фармиравання новага капиталистычнага укладу. Новыя формы гаспадарчага жыцця праяулялися у росце таварнасци сельскай гаспадарки, павеличэнни колькасци вольнарабочых, развицци унутранага и знешнягя рынку.
Сельская гаспадарка з’яулялася асноунай сферай народна-гаспадарчай дзейнасци у дарэформеннай Беларуси. Большая частка зямельных угоддзяу належала памешчыкам.
Развицце таварна-грашовых адносин вымушала памешчыкау исци на пашырэнне сваих зямель за кошт сялянских надзелау, распашки новых зямель, вырубки лясоу. У Минскай губерни буйнейшыми землеуладальниками были Радзивилы.
Асобныя памешчыки рабили спробы перабудовы сваих гаспадарак па заходнееурапейскаму тыпу. Яны выкарыстоували працу наемных рабочых, вырошчвали пародзистую жывелу, будавали прадпрыемствы па пераапрацоуцы сельскагаспадарчых прадуктау.
У першай палове 19 ст больш выразна вызначаецца спецыялизацыя вытворчасци па губернях. Пашыраюцца пасевы буракоу, вытворчасць цукру, распаусюджваецца мяса-малочная жывелагадоуля, авечкагадоуля, вырубка лесу на продаж.
Аднак большая частка памешчыкау имкнулася павяличыць даходы шляхам узмацнення эксплуатацыи сялян. Асноуными формами павиннасцей заставалися паншчына и аброк. Акрамя гэтага сяляне выконвали и другую работу, напрыклад, будауництва, вартауництва и г.д. Не менш цяжким было становишча и у дзяржауных сялян.
Нягледзячы на гэта, элементы капитализму праникали и у сялянскую гаспадарку. Яна усе больш звязвалася з рынкам. Расла колькасць базарау и кирмашоу. Паглыблялася маемаснае расслаенне. З аднаго боку, рос слой заможных сялян, купцоу. Гандляроу, з другогачастка збяднелых сялян.
Адной з праяу крызису прыгонницкай систэмы з’явиуся шыроки сялянски рух. Адбывалася шмат сялянских хваляванняу.
У 40-50 гг 19 ст праводзилася рэформа у дзяржаунай весцы. Яна прадугледжвала тры асноуныя моманты: 1) рэфармаванне систэмы киравання сялянами; 2) «люстрацыю дзяржауных маемасцец» (аписанне дзяржауных уладанняу); 3) палитыку «апякунства» у адносинах да сялян.
У 1839 быу падписаны закон аб новай систэме киравання. Паводле палажэння аб люстрацыи, сяляне пераводзилися з паншчыны на аброк, прадугледжвалася заснаванне бальниц, школ, хлебных магазинау, устанаудивауся сярэдни надзел. Арандатары казенных маенткау пазбаулялися права суда над сялянами. Гэтыя меры некальки палепшыли становишча сялн.
Яшчэ у больш цяжким стане знаходзилися памешчыцкия сяляне. Яны фактычна не мели правоу уласнасци на сваю нерухомую маемасць. Были уведзены абавязковыя инвентары (гаспадарчае аписанне памешчыцких маенткау). Пасля рэформы 1844 были рэгуляваны памеры надзелау и павиннасцей памешчыцких сялян.
Далучэнне Беларуси да Расии дало импульс развиццю гарадоу и мястэчак.
У 40-50 гг узмацниуся працэс перарастання дробных вытворчасцей у прадпрыемствы мануфактурнага тыпу. Мануфактура з’яуляецца прамежкавай ступенню памиж дробными прадпрыемствами и фабрыками. Першыя фабрыки на Беларуси, як и мануфактуры, были прыгонными. Сярэдняя прадукцвйнасць была вышэйшай на капиталистычных фабрыках, чым на прыгонных. Усе гэта сведчыць аб пераваге капиталистычных адносин у вытворчасци.
Иснуючы лад стрымливау укараненне у вытворчасць новай тэхники: паравых машын, паравых рухавикоу. У канцы 50 гг у Беларуси пачауся прамысловы переварот.
Важная роля у фармираванни унутранага рынку, развицци таварна-грашовых адносин належала транспарту. Будавалися шашы, дароги, пачала дзейничаць водная систэма. У сваю чаргутранспарт спрыяу развиццю унутранага и знешняга гандлю. Были кирмашы, лавачны гандаль, развивауся буйна знешни гандаль.
Зменя адбывалися и у сацыяльным складзе насельництва. У чатыры разы павяличылася удзельная вага вольных саслоуяу, удвая узрасла колькасць гандлева-прамыловага насельництва, значна больш стала дзяржауных сялян.
Таким чынам, у 18першай палове 19 ст у Беларуси, як и ва усей краине, ишли працэсы разлажэння феадальна-прыгонницкай систэмы, фармираванне новых капиталистычных адносин. З аднаго боку, расли гарадаы, у яких павяличвалася колькасць прамысловых прадпрыемствау, буйных мануфактур, пашырауся унутраны и знешни гандаль. З другога боку, марудна складвалися новыя адносины у сельскай гаспадарцы. Пераважная большасць памешчыкау прытрымливалася старых форм и метадау вядзення гаспадарки. Гэта вяло да знижэння даходау маенткау, пагалоуя жывелы, ураджайнасци. Гаспадарчыя рэформы на яле станоучых выникау у поунай меры не прынесли. Сацыяльныя супярэчливасци нарастали. Усе гэта сведчыла аб тым, што прыгонницки лад з Яго парадками выходзиу з ужытку.
19. Культура и просвещение в Беларуси (конец XVIIIпервая половина XIX в.) Зарождение новой белорусской культуры. Пасля далучэння беларуских зямель да Расийскай имперыи царския улады, имкнучыся интэграваць у сваю дзяржауную структуру новыя тэрыторыи, праводзили адапаведную палитыку. Да гэтага значны уплыу на развицце беларускай культуры аказвала польская, а пазнейруская культура. Культура беларуских зямель сутыкалася з жорстким прыгнетам з боку царскай улады, якая имкнулася даказаць, што насельництва Беларуси не мела сваей этничнай асабливасци.
Аднак менавита у гэты час беларуски этнас фармируецца як нацыя. Фармираванне беларускай нацыи ишло ва умовах развицця капиталистычных адносин, унутранага рынку, росту гарадоу и гарадскога насельництва. Але беларуски народ не меу сваей дзяржаунасци, нельга было ужываць беларускую мову, назва для БеларусиПауночна-Заходни край. Замацаванне назвы «Беларусь» замацоуваецца за тэрыторыяй Беларуси Тольки у другой палове XIX ст.
У пачатку 19 ст працягвалася фармираванне свецкай ситэмы адукацыи, якая уключала школы, вучылишчы, Виленски университэт, Полацкую езуицкую акадэмию. У 1828 уведзены дзве систэмы атрымання адукацыи. Першая для дваранскага саслоуя (дамашняе навучанне, гимназия, университэт). У 1827 царски указ абмежавау магчымасць атрымання вышэйшай и сярэдняй адукацыи для непрывилеяваных саслоуяу. Навучанне вялося Тольки на польскай и рускай мове. Пасля паустання 1830-31 пачалася актыуная русификацыя. Беларуская мова пад забаронай, Виленски университэт закрыты.
Нягледзячы на складаную палитычную ситуацыю, адукацыя усе ж развивалася. Дзейничали, школы, навучальныя установы усих тыпау.
У пачатку 19 ст пачынаецца навукрвае даследванне Беларуси. Калайдович, расийски ывучоны, выдае працу «Пра беларускую гаворку».
У беларускай литаратуры пераважаюць рамантызм, сентыментализм. Адным з выдатнейшых письменникау трэба вылучыць А. Мицкевича. У першай палове 19 ст дбольшасць творау писалася на прльскай мове. Па буларуску писали Легатович, Багрым, Чачот, Каратынски. У их творах гучыць любоу да роднага краю и постага люду. У гэты час написаны «Энеида навыварат», «Тарас на Парнасе»
Прасочваюцца новыя тэндэнцыи у беларуски тэатр. Пад Ракавам Дунин Марцинкевич у сваим маентку стварыу беларуски тэатр прафесийнага тыпу, яки стау асновай нацыянальнага прафесийнага тэатра.
У выяуленчым мастацтве першай паловы 19 ст больш ярка праступае свецки характар. Яно развиваецца пад уплывам рамантызму и класицызму. Адным з цэнтрау развицця беларускага жывапису, скульптуры и графики быу Виленски университэт.
Развиваецца скульптура. Першым прафесийным скульптарам личыцца К. Ельски. Ен стварыу цэлую галерэю (больш за 50) партрэтау знакамитых асоб Беларуси.
У беларускай архитэктуры пануе класицызм з яго кампактнасцю аб’емау, правильными планами, прастой дэкор фасадау. (палацава-паркавы ансамбль Румянцавых)
Таким чынам, беларуская культура зрабила значны крок наперад у сваим развицци. На яе вялики уплыу аказала культура Расии, Польшчы, усих еурапейских краин. Нягледзячы на складанае становишчаразлажэне феадальна прыгонницкай ситэмы, фармираванне капиталистычных адносин, нарастанне рэвалюцыйнага рухукультура Беларуси ключалася у агульнаеурапейския працэсы развицця и спрыяла фармираванню этнасу и самасвядомасци беларускага народа.
20. Особенности политического и соцального развития Западной Европы и США во второй половине XIX в. Дзяржауна-прававая систэма. У гэты перыяд працягваецца дэмакрацизацыя палитычных систэм и замацоуваюцца асноуныя формы бкржуазнай дзяржавы: канстуцыйная манария, прэзидэнцкая рэспублика, парламенцкая рэспублика.
У класичным выглядзе як кастуцыйная парламенцкая манархия выступала Великабрытания. Вышэйшым заканадаучым органам з’яуляуся парламент з дзвух палатпалаты абшчын и палаты лордау. У гэты час даминируючае становишча на английскай палитычнай арэне займали партыи кансерватарау и либералау.
Прэзидэнцкая рэспублика найбольш яскрава здзейснилася у ЗША. Вышэйшым заканадаучым органам быу двухпалатны кангрэс. Выканаучую уладу узначальвау прэзидэнт. Цэнтральными выканаучыми органами стали дэпартаменты, якия пазней были пераименаваны у министэрствы.
Парламенцкая рэспублика добра адлюстроуваецца на прыкладзе Францыи. Заканадаучая улада належала парламенту, яки складауся з дзвух палат: сената и палаты дэпутатау. Яны магли аб’ядноувацца и сумесна вырашаць нейкия пытанни, у гэтым выпадку Яны атрымойвали назву «Нацыянальны сход». Выканаучая улада належала прэзидэнту и министрам. Прэзидэнт киравау бягучай унутранай и знешняй палитыкай, прызначау министрау.
Свае развицце працягвала и партыйная систэма. Пачынаюць фармиравацца и набываць уплывовасць сацыялистычныя партыи, якия бачыли сваей мэтай барацьбу супраць капитализму и усталаяванне сацыялизму, а у будучым и камунизму. Працягвали свае иснаванне кансерватыуныя партыи. Новай силай у палитычным жыцци становяцца нацыяналистычныя партыи, якия набываюць моц у краинах, што не мели сэверэнитэту ци имкнулися да пераадолення раздробленасци.
Таким чынам, менавита у другой палове 19 ст адбываецца фармираванне дзяржауна-прававых инстытутау буржуазнага грамадства и станауленне прававой дзяржавы.
Усе больш актуальным становицца нацыянальнае пытанне. Патрабаванни правоу на нацыянальнае самавызначэнне, на фоне распаусюджвання адукацыи и як вынику цикавасци да гистарычнай спадчыны, выливаюцца у афармленне нацыяналистычных рухау и станауленне новых нацыянальных дзяржау.
Нацыянальнае аб’яднанне Италии. У руху за аб’яднанне краины выдзелилися дзве плыни: рэвалюцыйна-дэмакратычная на чале з Гарыбальдзи и памяркоуная на чале з прэм’ер министрам Сардзинии Кавурам. Для Сардзинии вельми удалым быу удзел у Крымскай вайне на баку антырасийскай каалицыи, бог эта дало знешнепалитычную падтрымку яе аб’яднаучым планам. У 1860 гарыбальдзийцы захапили Сицылию. У вынику кампрамису у 1861 было абвешчана Итальянскае Каралеуства. Для канчатковага аб’яднання не хапала Венецыянскай и папскай вобласцей. Удзел Италии у аустра-прускай вайне и паражэнне Аустрыи пазволили атрымаць Венецыю. Паражэнне Францыи у франка-прускай вайне адзывала гарантуючыя незалежнасць Папскай вобласци войски и Рым далучыли да Италии.
Абвяшчэнне Германскай имперыи. У Германии таксама было узнята пытанне аб нацыянальным аб’яднанни. Складанай заставалася праблема лидэра, бо на гэту роль прэтэндавали Пруссия и Аустрыя. Хутка стала видавочна, што ролю аб’яднальника замацоувае за сабой пруская дынастыя. На пасаду кирауника прускага урода быу прызначаны Ота фон Бисмарк у 1862, яки распачау аб’яднанне Германии «жалезам и крывей». 23 жниуня 1866 памид Прусияй и Аустрыяй падписаны Пражски мир, паводле якога Пруссия атрымала Ганновер, Фракфурт, Гессен, Нассау. З нямецких зямель на поунач ад раки Майн утварыуся Пауночнагермански саюз, да удзелу у яким Аустрыя не дапускалася, таким чынам быу разбураны Аустар-пруски дуализм. И у цэнтры еуропы усталявалася федэратыуная дзяржава. Гэта стварала сур”езную небяспеку для Францыи, боям и без таго напаткау палитычны крызис. У гэтых умовах Францыя пачынае вайну супраць Пруссии. Амаль сразу Яна набывае для Францыи трагичны характар. У 1870 у Парыжы абвешчана Рэспублика Францыя. У гэтым жа годзе пасля доугих перагаворау з паудневагерманскими урадами была дасягнута дамова ад злицци з пауночнагерманским саюзам. И у 1871 пруски кароль Вильгельм 1 быу абвешчаны германским императарам. З Францыяй быу падписаны вельми цяжки для яе мир. Германия атрымоувала Эльзас, Латарынгию и 5 млрд франкау кантрыбуцыи.
Грамадзянская вайна у ЗША. У сярэдзине 19 ст у ЗША суиснавали дзве розныя эканамичныя систэмы: Буржазная Поунач, у якой хутка развивалися капиталистычныя адносины и фармиравалася фермерства, и рабауладальницки Поудзень. Плантатары, якия валодали 4 млн неграу, вяли гаспадарку интэнсиуными метадами, што патрабавала новых зямель, таму яны имкнулися да распаусюджвання рабства на поунач, Але на гэтыя ж земли прэтэндавали таксама и пауночныя фермеры. Плантатары экспартавали и импартавали тавары у Еуропу. У вынику поунач страчвала рынак збыту и крыницу сыравины. Рух за адмену рабства абвастрыуся са стварэннем Рэспубликанскай партыи. У 1860 прадстауником Рэспубликанцау быу абраны Линкольн. У адказ на гэта паудневыя штаты абвясцили неабароненасць сваих интарэсау, выйшли з ЗША и утварыи Канфедэрацыю, у якую вайшли 13 з 34 штатау. Пачалася грамадзянская вайна (1861-1865). Спачатку урад Линкольна не ставиу радыкальных мэт, а дамагауся выкання закону, бо ен не дазваляе выхад штата уз ЗША, аднак ваенныя няудачы вымусили урад усе больш рэдакализаваць свае патрабаванни. У 1862 быу выдадзены закон, што кожны грамадзянин старэй за 21 год и яки не ваявау супраць феадальных войскау атрымоувау 65 га зямли пасля выплаты 10 далярау. У 1863 абвешчана воля усим рабам. У 1864 Войски поуначы варвалися на поудзень, што выкликала паустанни неграу. У 1865 была занята сталица Канфедэрацыи и галоунакамандучы армий Поудня генерал Ли вымушаны быу капитулираваць.
21. Отмена крепостного права. Буржуазные реформы 60-х гг XIX в и особоенности их проведения в Беларуси. Аграрная рэформа 1861 г. у Беларусі. У канцы 50–х гадо ХІХ ст. самадзяржае прыйшло да трывалай высновы – далейшае развіцце краіны немагчыма без правядзення шэрага рэформ. Галонай рэформай была аграрная ці сялянская рэформа 1861 г.
19 лютага 1861 г. Аляксандр ІІ падпіса «Маніфест» і «Агульнае палажэнне аб сялянах, выйшашых ад прыгонай залежнасці». Гэтымі актамі абвяшчалася, што «прыгоннае права на сялян ... адменена назасёды». Кожны селянін атрыма свабоду. Свабоднаму чалавеку была патрэбна ласнасць, таму сялян трэба было надзяліць зямлей.
Сутнасць аграрнай рэформы заключалася  тым, колькі зямлі і на якіх мовах атрымлівалі сяляне і колькі зямлі заставалася за памешчыкамі. Урад найперш клапаціся аб памешчыках, таму закон прадугледжва толькі абмежаванае надзяленне сялянства зямлей.
Зямлю давали на душу мужчынскага полу. Зямлю сяляне павінны былі набываць за грошы і  абавязковым парадку. Грошай у сялян не было. Таму яны павінны былі заплаціць памешчыку толькі 20% ад агульнага кошту зямлі, а 80% складала запазычаннасць, якую пакрывала дзяржава каштонымі паперамі; пасля гэтага сяляне павінны былі разлічавацца з дзяржавай на працягу 49 гадо.
Другая асаблівасць рэформы была  тым, што сяляне маглі набыць зямлю ва ласнасць толькі праз 9 гадо. Гэты перыяд атрыма назву «часоваабавязанага», калі сяляне яшчэ працавалі на памешчыка ад 30 да 40 дзён на год.
У Беларусі былі свае асаблівасці. Тут дзейнічалі свае мясцовые палажэнні – адно для ѕсходняй Беларусі, другое – для Заходняй. Ва ѕсходняй Беларусі сяляне атрымалі менш, чым на Захадзе. Вынікі і мовы «выкупной здзелкі» замацоваліся ва «станых» граматах, якія выдаваліся сялянам на рукі.
Вынікі рэформы 1861 г. былі наступнымі: сяляне атрымалі 33,4% воранай зямлі, а памешчыкі – 50,3%, астатняя зямля засталася за дзяржавай.
Земская, гарадская, судовая і іншыя рэформы 60-70 г.г. ХІХ ст. У 60-70 гг. у Расіі, акрамя аграрнай, былі праведзены і іншыя рэформы. Найбольш значнымі з іх былі земская, гарадская, судовая, адукацыйная і іншыя рэформы. Земская рэформа пачала праводзіцца  1864 г. На месцах ствараліся органы мясцовага самакіравання – земскія сходы. Сход дэпутата земства на зроні павета і губерні ствара выканачы орган - земскую праву. Управы займаліся буданіцтвам школ, бальніц, дарог, камунальнымі службамі, культурнай дзейнасцю. У Беларусі земствы пачалі дзейнічаць толькі з 1903 г., але іх склад вызначася губернатарам. У 1911 г. дэпутата земства пачало выбіраць насельніцтва і  Беларусі.
Гарадская рэформа пачала праводзіцца  1870 г. Насельніцтва гарадо, з ліку домаладальніка і налогаплацельшчыка, выбірала органы гарадского самакіравання – гарадскія думы і правы.
У 1864 г. была праведзена судовая рэформа. У Расіі былі створаны суды двух узроня. Да мясцовых належалі міравыя і валасныя суды. Яны разглядалі се справы, акрамя крымінальных. Крымінальнымі справамі займаліся акруговыя суды. Дзейнічалі і судовыя палаты, якія займаліся касацыяй. Суддзі набылі статус незалежных і нязменных. Працэс праходзі публічна з удзелам адваката і прысяжных заседацеля. Але  Беларусі суддзі прызначаліся губернатарам, не было тут і выбару прысяжных.
Адукацыйная рэформа была праведзена  1864 г. Было створана тры тыпа школ – пачатковая, сярэдняя і вышэйшая. Да пачатковай школы адносіліся народныя вучылішча і прыходскія школы, у якіх вучыліся дзеці сялян. Да сярэдняй школы адносіліся гімназіі і прагімназіі. Устано вышэйшай адукацыі  Беларусі не было.
У 1862-1872 гг. была праведзена ваенная рэформа. Рэкрутчына была ліквідавана, яе змяніла сеагульная ваенная павіннасць. Служба  войску цягнулася 6-7 гадо, але яе тэрмін залежы ад адукацыі. Асобы з вышэйшай адукацыяй служылі 6 месяца, з сярэдняй – 1 год, з пачатковай – 4 гады. Цэнзурная рэформа спрыяла развіццю сродка масавай інфармацыі. Аднак  Беларусі гэтыя рэформа не адчувалася.
22. Восстание 1863-1864 гг и его социальн-политические итоги. Политическая переориентация на Россию: народники и марксисты. Несправядлівасць аграрнай рэформы выклікала шырокі сялянскі незадавол. Сялянства хвалявалася, адмалялася падпісваць устаныя граматы, уздымалася на адкрытую барацьбу з памешчыкамі. Палітычнае становішча  Расіі рэзка складнілася. У гэтых умовах у Польшчы, Літве і Беларусі пача разгортвацца нацыянальна-вызваленчы рух, накіраваны супраць рэштка прыгону, супраць самадзяржая, за правы чалавека і грамадзяніна.
Традыцыйна вызваленчы рух у Польшчы, Літве і Беларусі падзяляся на дзве плыні. У 1861-1862 гг. гэта былі «белыя» і «чырвоныя». «Белыя» належылі да арыстакратыі, а «чырвоныя» - да дэмакратычных кола грамадства. Але мэта  іх была агульная – адрадзіць незалежнасць Бацькашчыны. «Белыя» разлічвалі гэтага шляхам перагавора з царом, з дапамогай Францыі, іншых краін Захаду, а «чырвоныя» абапіраліся на пастанне насельніцтва, на свае сілы. Пры гэтым «белыя» пад Бацькашчынай разумелі Рэч Паспалітую  межах 1772 года, а «чырвоныя», асабліва са складу рэвалюцыйнага крыла, прызнавалі права беларуса, літоца, укарінца на самавызначэнне.
Рэвалюцыйна-дэмакратычнае крыло «чырвоных» у Беларусі значальва К.Каліноскі, які рыхтава пастанне, выдава «Мужыцкую праду», змагася за свабоду народа.
Пастанне пачалося зімой 1863 г. Для кіраніцтва пастаннем былі створаны кіруючыя органы: Цэнтральны нацыянальны камітэт (ЦНК) у Варшаве і Літоскі правінцыяльны камітэт (ЛПК) у Вільні. Узначалі ЛПК К.Каліноскі. У кіраніцтве ЦНК галоная роля належыла «белым», якія  лютым 1863 г. адхілілі К.Каліноскага ад кіраніцтва ЛПК. К.Каліноскі значалі пастанне  Гродзенскай губерні.
Летам 1863 г. «белыя» зразумелі, што Францыя і Захад не будуць дапамагаць пастанню і яны пачалі адыходзіць ад барацьбы. У чэрвені 1863 г. ЛПК зно узначалі К.Каліноскі. Аднак час бы жо марна страчаны. Акрамя таго, ЦНК не разлічва на сялян, зямлю абяцалі толькі тым сялянам, якія змагаліся за перамогу, астатнія нічога не атрымлівалі. Таму пастанне падтрымала толькі невялікая частка сялянства. Атрады пасташых на 75% складаліся са шляхты і толькі на 18% з сялян. Значны поспех бы у К.Каліноскага  Гродзенскай губерні, дзе сяляне складалі каля 33% ад агульнай колькасці пастанца. Усяго  пастанні дзельнічала да 80 тысяч беларуса.
Баявыя дзеянні скончыліся  канцы жніня 1863 г., калі ЦНК загада К.Каліноскаму спыніць пастанне і перанесці барацьбу на вясну 1864 г.
Зімой 1864 г. К.Каліноскі бы арыштаваны. З турмы ён перада пісьмо – запавет беларускаму народу. У «Лісце з-пад шыбеніцы» К.Каліноскі закліка беларуса да барацьбы за нашу нацыянальную ідэю. «Ваюй, народзе, за свае чалавечае і народнае права, за свае веру, за зямлю сваю родную», - сказа у апошнюю хвіліну жыцця К.Каліноскі.
Выники: паустанне было накиравана супраць самадзяржау’я, нац. прыгнету, саслоунай няроунасци, рэшткау прыгоннага права и, хоць яно скончылася няудачай, яно прымусила Царски урад пайсци на больш выгадныя умовы праведзення сялянскай рэформы у Беларуси и Литве. Частка беззямельных сялян атрымала у уласнасць з лику тых зямель, якия были канфискаваны у шляхты. Садзейничала абуджэнню самасвядомасци. Шляхта пазбаулена займаць дзяжауныя пасады.
Адмойныя: удзельники были бязлитасна рэпрэсираваны, их маемасць канфискавана, сядзибы разбураны, За удзел у паустанни каталицких святароу касцелы закрывалися ци ператваралися у праваслауныя цэрквы. За падтрымку паустання студэнтами закрыли Гора-Горацки инстытут, скарацили колькасць сярэдних навучальных устаноу.
23. Завершение формирования белорусской нации (вторая половина XIX в.). У апошняй трэци 19 ст працягвауся працэс фармиравання беларускай нацыи. Иснаванне нацыи характарызавалася наяунасцю наступных прымет: супольнасць тэрыторыи и эканамичнага жыцця, культуры и литаратурнай мовы, агульнасцю рыс нацыянальнага характару.
Фармираванне беларускай нацыи стрымливалася русификатарскай палитыкай царызму: пашырэнне расийскага землеуладання, пераводам пачатковай школы цалкам на русскую мову навучання, адсутнасцю вышэйшых навучальных устаноу, беларускамоунага друку.
На абуджэнне нацыянальнай самасвядомасци вялики уплыу аказала дзейнасць шматликих збиральникау и даследчыкау фальклору, лингвистау, гисторыкау, этнографау. У апошния дзесяцигоддзи 19 ст за усей этничнай тэрыторыяй канчаткова замацавауся тэрмин «Беларусь».
З працэсами фармиравання беларускай нацыи неадрыуна звязана и развицце Беларускай культуры. У гэты час адбываецца фармираванне новай беларускай литаратурнай мовы, што найбольш яскрава праяуляецца у жанрах мастацкай литаратуры и публицыстыки. Развицце грамадскай думки садзейничала зяуленню беларускай литаратуры дэмакратычнага характару. Найбольш вядомыми были Калиноуски, Багушэвич, Дунин-Марцинкевич, Лучына, Гурынович. З’яуляюццабеларуския легальныя выданни («Наша доля», «Наша нива»).
Актывизавалася музычнае и тэтральнае жыцце Беларуси. Пэуныя кроки зроблены у мастацтве и архитэктуры.
З’яуляюцца беларуския арганизацыи у Маскве и Пецярбургу («Гоман»). Фармируецца першая беларуская палитычная партыяБеларуская сацыялистычная грамада. Пашыраюцца прафесийныя, грамадска-культурныя аб’яднанни и гуртки.
Наогул, нягледзячы на неспрыяльныя дзяржауна-палитычныя умовы, спецыфичную этнасацыяльную ситуацыю и дзякуючы рэформам 60-80 гг, якия паклали шлях да эканамичнай и палитычнай мадэрнизацыи краины, фармираванне беларускай нацыи у агульных рысах завяршылася.


15

Приложенные файлы

  • doc 19128372
    Размер файла: 225 kB Загрузок: 0

Добавить комментарий