Otbasy 1171 ylymkhaly


Чтобы посмотреть этот PDF файл с форматированием и разметкой, скачайте его и откройте на своем компьютере.
Күлпара Жұмағали
Отбасы ғылымхалы
Отбасы ғылымхалы
28
28
28
29
30
30
Отбасы ғылымхалы
туыстарынан туған
ң
Отбасы ғылымхалы
кісі заңсыздық жасап. қалыңдыққа
Қалыңдыққа күйеу жігіттің жаман сипаттарын
Қажылық кезінде ихрамдағы адамның некелесуіне
Отбасы ғылымхалы
Ер кісінің әйел адамға массаж жасауының да үкімі
..
2. Рәжмді жүзеге асыруда алдымен куәлардың
Отбасы ғылымхалы
7
7
8
0
8
0
8
1
8
8
9
1
9
1
10
10
Құрметті қонаққа және марқұмға арнап мал союға
Отбасы ғылымхалы
. Мәбәһис фи Улумил-Қуран.
. Әбул Хусәйн ибн Хажжаж. Сахих.
Станбул.
Мустафа Сайдул-
Мухиддин диб-мусту. Әл-
ақидатул-Исламия. Дарул-Кәлимут-таййб. Дару ибни
Мухаммед әл-
әс-Суннәтун-нәбәуия бәйнә
Мухаммед ибн Омар ибн Хусәйн Фахрәддин.
Аллаһ. Дәрус-Сәлам. Египет. 199: ж.
айрәддин Караман.
Халаллер мен харамлар.
алифа Алтай.
Құран Кәрім қазақша және түсінігі.
амди Дөндүрен.
Делиллериле аиле ілмихалы.
Нурәддин Али ибн Әбу Бәкир. Мәжмәуз-
Зәуәид. Египет.
Отбасы ғылымхалы
Әбу Абдиррахман ибн Шуайб. әс-Сунән.
. әл-Мәбсут. I-XXX Бәйрут.
. Мухаммәд ибн Иса. әс-Сунән. Египет.
Муғнил-Мухтаж. Египет.
. Асылбеков.
Қымыз шипалы сусын. 12-13 беттер.
Әбу Абдиллаһ Мухаммәд ибн Исмайл. әл-
Хамди Языр. Хақ дини Куран дили. I-X
Жәләуддин әс-Сиуити.
әл-Итқан фи Улумил-Қуран.
Ибн Абидин.
Мухаммәд Әмин. Рәддул-Мухтар алад-
Дуррил-Мухтар. I-V. Египет.
Ибн Әби Дауд.
Әбу Бәкир Абдуллаһ. Китабул-
Ибн Мәжә.
Әбу Абдиллаһ Мухаммәд ибн Язид. әс-
Ибн Рушд.
Бидәятул-Мужтәһид уә Ниһәятул-
ажар әл-Әсқалани.
Фәтхул-Бәри би Сахихил
Қайрат Жолдыбайұлы.
Дін мен Діл. 90-93 беттер.
Абдул Мәжид Азизул-зандани.
Китабу Тәухидул-
Абдул-Фаттах Әбу ғудда.
Әр-Расулул-Муаллим уа
Әсалибуһу фит-талим. Дарул-Башаирул-Исламия. Байрут.
1997 ж.
Алауддин әс-Сәмәрқанди.
Тухфәтул-Фуқаһә. I-III.
Бәйрут.
Афиф Әбдул-Фаттаһ
. Рухуд-динил-
әл-Муснәд. Египет.
Әбу Исқақ әш-Шатиби.
әл-Муафақат. I-IV.
Бәйрут.
әд-Дәрими.
Әбу Мухаммәд ибн Абдуррахмән. әс-
әйхақи.
Әбу Бәкир Ахмәд ибн әл-Хусәйн. әс-
Ихая улумуд-дин.
әл-Фиқһ алал-Мәзһабил-Арбаа. I-V.
әл-Кәсәни
. Бәдәиус-Сәнәий фи Тәртибис-Шәрәий.
әл-Мәусили.
Мәждуддин Абдуллаһ. әл-Ихтияр ли
Тахлилил-Мухтар. I-V.
аким ан-Нисабури.
Әл-Мустадрак ғала ас-Са
Отбасы ғылымхалы
Құран мен сүннеттен белгілі бір ережелерге
ад жазасы:
Исламда қатаң тиым салған істерді
Жасының кіші яки жарым ес сияқты себептер
мен тікелей өз істерін жасай алмаған баланы қамқорлыққа
алу.
айыз:
Әр айдың белгілі күндерінде әйелде пайда
Жасалуы мен пайдалануы Исламдық тұрғыдан
қатаң тиым салынған нәрселер.
Отбасы ғылымхалы
Мәкрүһ:
Жағымсыз. ұнамсыз жаман іс-әрекет. Дәрет
мен ғұсылда суды ысырап ету. т.б.
Үйлену кезінде ер кісінің әйелге осы атпен
берілетін. яки кейіннен берілуі көзделген дүние яки
Жасалуы мен жасалмауында діни жағынан
ешқандай тосқауыл болмаған. яғни жауапкердің еркіндегі
іс-әрекеттер. Мәселен. тамақ ішу. ұйықтау. т.б.
Мұта:
Аз ғана мерзім үшін қиылған харам некенің
бір түрі.
Діни мәтіндер. Құран мен сүннет.
Әйел адам босанған кезде жатырынан келген
Анық және бұлтартпас дәлелдермен әмір етіл
ген діни іс-әрекеттер мен міндеттер.
Рәжм:
Тасборан:Зина жасаған үйленген ер кісі
мен әйелге яки жесір мен әйелінен айырылған ер кісіге
Рижиғ талақ:
Әйеліне қайта қосылу мүмкіндігі бар
талақ түрі. Яки бір ер кісі әйелін бір яки екі мәрте талақ
ететін болса. «ғиддат» күту мерзімі аяқталғанға дейін
жаңа неке қимай-ақ. һәм жаңа «мәһір» бермей-ақ райынан
Негіз.
Парыз бен уәжіптен бөлек Аллаһ елшісі
жасаған. «жасаңдар» деп әрі жасалуына ризалығын біл
дірген іс-әрекеттер.
Әйелдің орамал тартуы. ақжаулық.
Орындалуы дәл парыз секілді талап етілме
ген. қуатты дәлелдермен анықталған іс-әрекет пен уази
палар.
Қарауы харам. жабылуы парыз мүшелер. Ер
кісілер үшін кіндік пен тізенің арасы. әйелдер үшін бет-
жүзі. білекке дейінгі екі қолы және тобыққа дейінгі екі
аяғынан басқа барлық жерлері.
айын талақ:
Некелері аяқталып. жаңа бір неке
болмайынша ерлі-зайыптылық өмірді жалғастыруға
мүмкіндігі жоқ талақ түрі.
Ажырасқан яки күйеуі өлген әйелдің некелік
тұрмыстың әсерінен түгелдей арылуы үшін өлшемі бел
гіленген мезгіл.
Зиммәт әһлі:
Ислам мемлекетінде тұратын мұсылман
Ойнастық. Ислам дініндегі үлкен күнәлардың
бірі.
Ислам ғұламаларының белгілі бір мәселенің
үкімінде ортақ көзқарас.
Қажылық яки умра немесе екеуін бірге жасау
ниетімен. басқа уақыттағы халал кейбір істерді. қажылық
пен умра уақытында кісінің өзіне харам қылуы.
Жасаған күнәсінің орнын жақсылықпен
толтыру.
Әйелдің тұрмысқа шығуы харам жақын
Отбасы ғылымхалы
са да бұл жағдайды түсіндіре алмайды. Атам қазақтың
«үйлену оңай. үй болу қиын» деген қанатты сөзінде терең
сыр жатыр.
Біздің мәзһабта ата-ананың рұқсаты некенің шарты
емес. Қыз бен жігіт өзара келісіп куәлар арқылы некелерін
қиса жарамды болады. Бірақ Исламда қыз бен жігіттің ата-
аналарының батасы мен ризалығын алуы ، парыз. Егер қыз
бен жігіттің ата-аналары олардың қосылуларына ризалық
танытпаса үйленбегендері абзал. Ата-аналарының теріс
батасын алған қыз бен жігіттің некелері дұрыс болса да.
өмірлері баянды болмауы мүмкін. Өйткені. мұсылманның
мақсаты ، Аллаһтың ризалығы. Ал сол ризалық ата-анаға
қатысты. Яғни Аллаһтың ризалығы ، ата-ананың ақ ба
тасында. Сондықтан қыз бен жігіт бір-біріне деген ма
хаббат пен Аллаһ пен ата-анаға деген махаббаттың бірін
Ал. неке қиятын молда яки мешіт имамына келсек.
олар әсте қыз бен жігіттің ата-ана яки заңды өкілдерінің
рұқсатынсыз некелерін қиюына болмайды.
Әр түрлі мәселелер
ша оны жасырсын. Аллаһқа тәуба етсін. Аллаһ оның
Сондай-ақ күйеуі әйелінің өткен өмірін қазбалап.
қандай болғанын айтып беруін талап етуі дұрыс емес.
Әйелдің де күйеуінен зина жасағаны. жасамағаны тура
лы айтуын талап етуі дұрыс емес. Тіпті ерлі-зайыптылардың
бірі қазының алдында зина жасағанын мойындаған күннің
өзінде қазы: «Сен ұмытып. қателесіп. шатасып тұрсың»-
дегені сияқты сөздермен райынан қайтаруға әрекет етуге
тырысуы керек. Бұған Пайғамбарымызға
(аләйһис-саләту уәс-
бір кісі келіп зина жасағандығын айтқан кезде оған:
«Мүмкін сен оны сүйген боларсың. мүмкін қолың тиген
Қалыңдық жігіттің үйіне келін болып түсерден бір-
екі апта бұрын ғана некелерін қиюларына болады. Әрі
бұл екі жақтың ата-аналарының рұқсатымен болуы керек.
Көптеген мұсылман елдерінде қыз бен жігіт тойға әзірлікті
бірге жасайтындықтан некелерін тойдан бұрын қиып
қояды. Алайда тойдан бір яки бірнеше ай бұрын неке
лерін қиюларына болмайды. Ал ата-аналарының батасын
алмай мүлде қиюға болмайды. Өйткені. некелері қиылған
қыз бен жігіт «ерлі-зайыптымыз» деп күндердің бір күні
жақындасып қоюлары мүмкін. Содан соң көп ұзамай бір-
бірімен жараса алмай ажырасып кетулері мүмкін. Олардың
некелерінен бейхабар құдалар кейіннен есітіп білсе арты
дауға ұласары анық. Той болмағандықтан бұл ел-жұртқа
«азаматтық неке» болып қана көрінбек. Әсіресе. тойдан
Отбасы ғылымхалы
Талақ етілген немесе күйеуі қайтыс болған әйел бір
ден ғиддат мерзімін санайды. Егер күйеуі әйелін талақ
етсе әрі оны әйелі ғиддат уақыты өтіп кеткеннен кейін
білсе. сол ғиддат уақыты деп саналады. жаңадан ғиддат
Егер ер кісі әйелін рижиғ талақ жасаса немесе екі
рет талақ етіп. кейін әйелін қайта алғысы келсе. әйелінің
ғиддат мерзімі аяқталмаса. онда: «сені қайтардым».-
деген сияқты сөзбен қайтарып ала алады. Немесе оны
сүю сияқты жағымды қылықтар арқылы қайтарып алуына
болады. Бұндай жағдайда куәлердің болуы - мұстахап.
Әйелдің ризашылығының шарт болмағаны сияқты
Ал егер ер адам әйеліне бір немесе екі рет талақ бер
геннен кейін ғиддат уақытын аяқтаған кезде оны қайтарып
алғысы келсе. онда ол жаңадан некесін қиып. маһрін төлеуі
Ислам діні шариғат бойынша адамның айыбын ашуды
қаламайды. керісінше оны жасыруға тырысады. Жасалған
күнәны және оны жасаған адамды шариғатта да жасырады.
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Егер кімде-кім осы
дүниенің күнәларының бірін жасаса. Аллаһ оны ашпайын
Әр түрлі мәселелер
жыл санауы бойынша үш ай. жүкті әйелдер
баласы дүниеге
Егер күйеуі қайтыс болған әйел екіқабат болмаса.
Егер әйелдің жағдайы өзгеретін болса. онда оның
Егер де әйел етеккірі келмей тұрып мерзімін есептей
бастаса. кейін етеккірі келіп қан көретін болса. онда ол
әйелдің ғиддат мерзімі жаңадан басталады. Өткені есепке
Егер әйелдің етеккірі келіп жүріп. ғиддат мерзімін
есептей бастаса. бірақ екі етеккір өткеннен кейін қан
тоқтап қалатын болса. онда ол әйел ғиддат мерзімін
Жоғарыда айтылған жағдайларда ғиддаттің уәжіп бо
луына Аллаһ тағаланың Құран Кәрімдегі:
Талақ болған
әйелдер. үш етеккір мерзімі күтеді
;- «
Сендерден
қайтыс болып
қалдырған әйелдердің өздері;
төрт ай он күн
(ғиддат уақытын)
күтеді.
Әрқашан
олардың белгілі ғиддаты бітсе. олардың өздеріңе бай
ланысты істеген істерің
(үйлену үшін киініп. түзелуінің)
сендерге жауапкерлігі жоқ. Аллаһ не істегендеріңнен
толық хабар алушы
555
; - «
Етеккірден қалған
әйелдеріңнен күмәндансаңдар. олардың «ғиддаті» мер
зімі үш ай. Және ғиддат көрмеген әйелдердің мерзімдері
де сондай. Ал және жүкті әйелдердің мерзімдері олар
босанғанға дейін. Кім Аллаһтан қорықса. оның ісіне
Бақара сүресі. 22:-аят.
Бақара сүресі. 234-аят.
Талақ сүресі. 4-аят.
Отбасы ғылымхалы
өтуіне байланысты жұмысын тоқтатса. өмір сүруі үшін
553
Егер әйел ражиғи талағымен талақ етілсе. онда ол
әйелге боянуға. иіс су себу сияқты әрекеттерді жасауға
болады. Бірақ ертелі-кеш үйінен шықпайды. Ерлі-
зайыптылық қарым-қатынасты жақсартуға қам жасайды.
Ғиддат уақыты біткенше тамағы ерінің мойнында бола
ды.
Ер кісі әйелге өзінің үйленгісі келетінін айтуына да.
іштей жасыруына да болады.
Қызға сөз салғанда даналықпен белгі беріп: «Мен
үйленгім келеді». «Маған салихалы әйел кезіксе» . «Аллаһ
саған қайырлы отағасын бергелі тұр» деп немесе «Сен
өте әдемі. салихалы қызсың» деп айтқаны абзал. Бірақ
«Мен сенімен некелескім келеді» немесе «Саған үйленгім
Әйелге өзіне тиісті ғиддат уақыты біткенінше
Етеккірі келіп жүрген әйелдің ғиддат мерзімі талақ
етілгеннен кейін келетін үш етеккір кезеңі. Ал талақ
етілген кезінде келіп жүрген етеккірі есепке алынбайды.
Егер талақ берілген кезде әйел етеккірден таза болса. онда
алдағы келер етеккірінен бастап есептеледі.
Ал балиғатқа толмауына немесе керісінше жасының
ұлғаюына байланысты етеккірі келмейтін әйелдер һижра
Әр түрлі мәселелер
діни көзқарасына. пікіріне кері іс-әрекет жасап. оның
пайғамбарына. кітабына. дініне тіл тигізіп балағаттауы
мүмкін. Ер кісі қандай жағдайда әйелден жоғары тұратыны
белгілі.
Болған оқиғалардан мысал келтірер болсақ.
әлемде бұқаралық ақпарат құралдарында Мұхаммед
пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) бейнесін
салып мазақ етіп. тіл тигізіп Ислам және мұсылмандар
үшін келеңсіз әрекеттерге жол беруде.
Ислам діні әйелдің өз дінінде еркін амал етуіне
рұқсат етеді. Ал отбасындағы тіршілік екеуіне ортақ
яғни отбасының бұзылуына. ұрыс-керіс шығуына ешбір
негіз жоқ. Ал мұсылман емес кісінің мұсылман әйелге
үйленуі әйелдің діни құқықтарын шектеп. тіл тигізеді.
көптеген зардаптар келтіреді. Қалай дегенмен де ер кісінің
отбасындағы сөзі. беделі басым екені белгілі. Жанынан
артық болған пайғамбарына. дініне тіл тигізуіне әйелдің
де шыдап тұруы мүмкін емес. Осыдан кейін ұрыс-керіс
туып. арты отбасының бұзылуына алып барады.
Егер ол әйел мұсылман және балиғат жасына жеткен
болса. зинадан сақтанып. әтір пайдаланбай ғиддат уақытын
күтеді. Күйеуінің өмірден озғанына өзінің қайғылы екенін
танытады. Күйеуі қайтыс бола сала басқа ер кісімен не
келесуі дұрыс емес. Бірақ өзіне қажетті нәрселерді табу
үшін үйінен шығуына рұқсат етіледі. Егер жұмыс істейтін
болса. жұмысын жалғастыра береді. Күйеуінің дүниеден
Отбасы ғылымхалы
дерді қызықтырса да. Мүшрік азат ерден мүмін құл
Ислам діні не үшін мұсылман ерге мұсылман емес
әйелдерге үйленуге рұқсат береді де. керісінше мұсылман
әйелдің мұсылман емес ерге тұрмысқа шығуына тыйым
Бұған жоғарыда айтылғанындай Ислам дінінің
мұсылман ер адамға христиан не яһуди дініндегі қызға
үйленуге рұқсат беріп. ал христиан не яһуди дінін
ұстанатын ер кісінің мұсылман қызға үйленуге рұқсат
Себебі мұсылманның мұсылман болуының
шарттарының бірі Мұса мен Исаға. сондай-ақ
пайғамбарымыз Мұхаммедке (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
және оларға түсірілген кітаптарға сенуі шарт. Сондықтан
христиан не яһуди дінін ұстанатын әйелдің сеніміне.
пайғамбарына және кітабына тіл тигізуіне болмайды. Егер
де кітабына. пайғамбарына тіл тигізетін болса. исламнан
шыққан болып саналады. Ондай болса. мұсылман ер адам
өз әйеліне азап шектірмейді. дініне және оның сеніміне
әрі ойлау бостандығына бөгет болмайды. Осылайша оның
үйінің босағасы берік. отбасылық өмірінде тыныштық пен
ынтымақ және өзара түсіністік орнайды. Айрандай ұйыған
отбасы қоғамға жақсылық жағымен әсер етеді.
Ал христиан не яһуди дініндегі ер кісінің мәселесі
керісінше келген. Олар біздің пайғамбарымыз Мұхаммедке
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) оған түскен кітапқа және
дініне де иман келтірмейді. Онымен қоймай мұсылман
әйелге үйленген жағдайда оның сенім-нанымына.
Бақара сүресі. 221-аят.
. Әйеліңді талақ жасағаннан кейін тыйым салынған
Талақ болған әйелінің ғиддат уақыты аяқталғаннан
кейін әйелдің сіңілісіне немесе әпкесіне немесе нағашы
әпкесіне немесе т.б. тыйым салынған туысқандарына
үйленуіне рұқсат беріледі. Ғиддат уақыты аяқталмай
Иә. егер ол қыз кітап иелерінен болса ғана. Яғни ол
қыз илаһи (христиан және яһуди) діндерге сенетін бол
са. Одан басқаларға үйленуге болмайды. Бұған Аллаһ
Тағаланың:
...Әрі сендерден бұрын Кітап берілген
тиан. яһуди)
дерден де мухсанәт
әйелдермен
маһрлерін беріп. бой суытушы. астыртын көңілдес бол
Бұл аяттағы «мухсанәт» деген сөздің мағынасы сали
Сол сияқты мажусиліктерге де үйленуге болмайды.
Бұл туралы Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«мажуси
әйелдеріне үйленбеңдер. олардың сойғанын (малдарын)
Сондай-ақ пұтқа табынушыларға да үйленуге
рұқсат жоқ. Аллаһ тағала Құран Кәрімде:
...Мүшрік
қатындармен олар иман келтіргенге дейін үйленбеңдер.
Азат мүшрік қатыннан мүмін күң артық. Егер сендерді
қызықтырса да. Және иман келтіргенге дейін. мүшрік
ерге мүмін әйелдерді де үйлендірмеңдер. Егер олар сен
Мәйда сүресі. 5-аят.
Отбасы ғылымхалы
ген қылығына қатты өкініп. басын төмен салып. сахараға
жүгіре жөнеледі.
Аздан соң Хазіреті Мұсаға: «Құлымды Бізден ажыраттың.
Біз пенденің сөзіне емес. жүрегіне. көңіліне қараймыз» де
ген Аллаһ Тағаладан уахи-хабар келеді. Хазіреті Мұса де
реу сахараны шарлап. әлгі шопанды тауып алып. айтылған
Отбасы ғылымхалы
Ал мәлики мен ханбалилер бойынша жоғалған
адамның тірі екендігінен үмітін үзген сәттен бастап
төрт жыл күтеді. Осыдан кейін әйелі қазыға арызда
нып жоғалғандығының анық-қанығын және ажырасу
шешімінің берілуін талап ете алады. Қазы ерлі-зайып
тыларды ажырататын болса әйел төрт ай он күн ғиддат
мезгілін күтеді. Хазіреті Омардың да осындай көзқараста
болып. осыны іске асырған
549
. Бірақ жоғалған адамның
жасы жетпіске жетпейінше мал-мүлкіне мирасқор бола
алмайды. Османлы мемлекеті де әйелдің жағдайына қарай
Негізінде көбінесе жоғалу соғыс кезінде болады.
Соғысқа қатысқан сарбаздар мен тұтқындар оралып одан
кейін бір жыл өтіп күйеуі бұл кезде де бейхабар кететін
болса онда әйелі қазыға арызданып ажырасады. Әйел өлім
ғиддатын күтіп одан соң тұрмысқа шыға алады. Осыдан
кейін бір күні аяқ астынан күйеуі келе қалса ол жаңа не
кені бұза алмайды.
Хазіреті Мұса бір күні жолда кетіп бара жатып. бір
шопанға жолығады. Шопан: «Ей. жомарт Иесі Аллаһым! Сен
қайдасың? Мен саған құл. жолыңа құрбан болғым келеді.
Аяқкиіміңді тігіп. шаштарыңды тарайын. Киімдеріңді жуып.
биттеріңді сығайын. Ей. Ұлы Раббым Аллаһ! Саған сүт бе
рейін. Барлық ешкілерім саған құрбан болсын! деп тұрған
еді. Хазіреті Мұса (а.с): «Сен кіммен сөйлесіп тұрсың?» деп
сұрайды. Сонда шопан: «Жер мен көкті жаратқан Аллаһ
Тағаламмен тілдесіп тұрмын» деп жауап қатады. Хазіреті
Мұса осыны естіп оған қатты ашуланып. Аллаһ Тағалаға
бұлай айтуға болмайтындығын бетіне басады. Шопан істе
Отбасы ғылымхалы
ғиддат бітпейді. Мұндай кезде ол өлім ғиддатын яки үш
өртінші:
алиғатқа жетпеген не болмаса кәрі
әйелдердің ғиддаты:
Жасы балиғатқа жетпеген немесе
елу бес жасынан асқандықтан хайызы тоқтаған не болмаса
тумысынан хайыз көрмеген әйелдің ғиддат уақыты үш
«Етеккірден қалған әйелдеріңнен күмәндансаңдар.
олардың ғиддат мерзімі үш ай. Және хайыз көрмеген
، деп айтылады.
Ал егер ажырасқан әйел хайыз күндері бұзылып үнемі
қан ағып үзірлік халге келетін болса онда ол әйелдің ғиддат
мезгілі ханафилер бойынша жеті айдан тұрады. Бірақ әйел
өзінің хайыз күндерінің уақытын білетін болса соған қарай
амал етіп ғиддатын аяқтай алады.
Күйеуі жоғалған әйелдің ғиддаты
. Ері
үйінен шығып қайта оралмаған. шет елге кетіп бейхабар
кеткен. соғысқа қатысып соғыс аяқталып елге сарбаздар
оралған кезде оралмау осы «жоғалған» топқа жатады.
Ханафилер бойынша жай күндері жоғалып ешкім өлгенін
айқын білмейінше ол адам тірі болып есептеледі де әйелі
ғиддат мерзімін күтпейді. Әйелі ерін сол ерінің құрдастары
қайтыс болғанға дейін күтеді. Бірақ әйел күйеуінің өлгенін
немесе өзін талақ еткенін сенімді біреуден немесе бір
құжаттан оқып білетін болса. сол сәттен бастап ғиддат
күтіп біткен соң тұрмысқа шыға алады.
«Талақ» сүресі. 65/4.
«Сендерден қайтыс болып артында қалдырған
әйелдердің өздері; төрт ай он күн ғиддат күтеді»
деп
. Мұның мұнша уақыт күту себебінің сыры
، жоғарыда айтқанымыздай тұрмыс құру нығметінен
мақұрым қалып күйеуінен айырылған соң оңаша қалып
аза тұтуы. Бұл жерде әйел хайыз көрсе де немесе хайыз
көрмейтін кәрі жаста болса да бір-біріне жақындамаса да
нәтиже өзгермейді. Өйткені бұл туралы айқын аят тұр.
Үшінші
:
Жүкті әйелдің ғиддаты:
Ерінің қайтыс
болуы яки күйеуінен ажырасқан кезде жүкті болған
әйелдің ғиддаты босанған кезге дейін жалғасады. Бұл ту
ралы ғалымдар арасында ауызбірлік бар. Аллаһ Тағала
Құранда:
«Жүкті әйелдердің ғиддаттарының ақыры ،
сәбилерін дүниеге әкелулері».
، дейді. Өйткені жүкті
болған әйелдің құрсағы тек босанған кезде ғана тазарады.
Пайғамбар заманында Харис қызы Субәйға жүкті болған
кезінде күйеуі қайтыс болып он күннен соң босанады. Сол
кезде Хақ пайғамбар оған ғиддатының аяқталғанын айтып
Ал егер жүкті болған әйел түсік тастайтын болса
түсіктің түр-түсі белгілі болса ғиддат аяқталады. Болмаса
түсік арқылы ғиддат аяқталмайды. Өйткені күмәнмен
«Бақара» сүресі. 2/234.
«Талақ» сүресі. 65 аят.
Отбасы ғылымхалы
аралық уақытында күйеуінің қайтадан әйеліне оралуына
мүмкіндік беруі. Осы хикметтің бірі ретінде егер әйел
ажыраса салып басқа біреуге тұрмысқа шығатын болса.
туған баланың кімге тиесілі екені беймәлім немесе екі ор
алақ етілген әйелдің ғиддаты:
Ажырасқан
әйел жүкті емес және хайыз болатын жаста болатын бол
са онда ол үш хайыз және тазару мезгіліне дейін ғиддат
күтеді. Құранда:
«Талақ болған әйелдер үш етеккір мер
зімі күтеді»
деп айтылады
. Ханафилер мен ханбалилер
бойынша Құрандағы «қуру» сөзі үш хайыз мезгілі деген
мағынаға келеді. Ендеше әйел хайыз болмай тұрып таза
күйінде күйеуінен ажырасатын болса үшінші хайыздан
тазарған кезде ғиддат мезгілін аяқтайды. Ал әйел хайыз
кезінде талақ етілген болса онда оның сол хайыз кезі бірін
ші хайыз мезгіліне жатпайды. Одан бөлек үш хайыз мез
гілін күтуі тиіс. Бірақ бұл әйелге ауыр тиетін болғандықтан
күйеуінің мұндай хайыз кезінде талақ етуі дінде «бидғат»
Сөз соңында. әйел шамамен айда бір рет хайыз көретін
болса талақ ғиддат мезгілі үш ай уақытында жүзеге аса
Ері қайтыс болған әйелдің ғиддаты:
Егер
әйелдің күйеуі қайтыс болып. ал әйел жүкті болып қалатын
болса онда оның ғиддат мерзімі сәбиді дүниеге әкелісімен
аяқталады. Ал егер әйел жүкті болмаса онда оның ғиддат
«Бақара» сүресі. 2/22:.
Касани. 3/191; Ибнул Хуммам; Ибн Қудамә. әл-Муғни. 7/449.
Ғиддат ، (сөздікте) белгілі сан. талақ етілген. яки
ері қайтыс болған әйелдің қайтадан тұрмыс құруы үшін
күтуі қажет мезгіл деген мағынаға саяды. Шариғат тер
минінде ханафилар бойынша. некелік тұрмыстың әсерінен
түгелдей арылуы үшін өлшемі белгіленген мезгіл деген
сөз. Ал көпшілік ғұламалар бойынша ғиддат ، әйелдің
жүкті болып. яки болмағандығының білінуі үшін яки ері
қайтыс болғандықтан әйелінің арнайы бір мезгіл күтуі
деген сөз. Басқа бір сөзбен айтқанда ажырасқан әйелдің
басқа біреуге тұрмысқа шығу мүмкіндігіне ие болуы үшін
белгілі бір уақыт күтуге мәжбүр мезгілі.
Алайда ерлі-зайыптылар некелерін қиып бірақ бір-
біріне жақындамай тұрып қайта дереу ажырасатын болса
«Мұсылман әйелдерді некеленіп оларға қосылмай
тұрып талақ ететін болсаңдар онда оларға сендер са
деп айтылады.
Қысқаша айтқанда. Ислам дініндегі «ғиддаттың»
хикметі әйелдің ажырасқан күйеуінен жүкті болып не
месе болмағандының айқындалуы немесе Аллаһтың
қойған заңына бағынып. сауап мақсатымен күтуі я бол
маса күйеуінен бөлек қалғанына қайғыру не болмаса осы
«Ахзаб» сүресі. 33/49.
«Талақ болған әйелдер үш етеккір мерзімін
күтеді»
«Жүкті әйелдердің ғиддаттарының ақыры ،
Отбасы ғылымхалы
жұбай «ғиддат» мерзімі ішінде қайта Исламға оралатын
болса. неке бұзылмай жалғасын табады.
Егер әйел Ислам дінін қабылдап ері кәпір болып өмір
сүрсе. Ислам қазысы оған да мұсылман болуға ұсыныс
жасайды. Егер ол да Ислам дінін қабылдаса әйелі оның
жұбайы болып қала береді. Ал егер дінді қабылдамайтын
болса. қазы оларды ажыратады. Өйткені мұсылман әйелдің
кәпір бір еркекпен бірге тұруына болмайды.
Отқа табынған немесе дінсіз бір әйелмен бір ер кісі
мұсылман болса. әйелін де Исламға кіруге насихаттайды.
Қабыл етсе бірге өмір сүреді. Болмаса қазы оларды ажы
ратады. Өйткені мұсылман ердің отқа табынушы немесе
атеист бір әйелмен некелесуі жарамсыз.
Ал егер әһлі кітаптан бір әйелдің ері мұсылман болса.
некелері бұзылмайды. Өйткені мұсылман ер әһлі кітаптан
Талақтың түрлері
одан да көп бөлек қалса әйелінің қазыға шағымдануына
құқығы бар.
: Бір-бірімен қатты тіл табыса алмау және
қиыншылық көрсету. Ерінің әйеліне қатты тіл тигізіп
балағаттауы. оны ұрып соғып денесіне із қалдыру не
месе жарақаттауы және Аллаһтың харам еткен бір істі
жасауға зорлауы немесе себепсіз оған қырын қарауы
қысым көрсетуге жатады.
Ханафи. Шафиғи. Мәликилер бойынша бір-бірлері
мен түсінсе алмау және қиыншылық көрсету жағдайлары
ажырасудың себебі бола алмайды. Мұндай жағдайда кінә
әйелде болса ері Құрандағы тәсіл бойынша амал етіп сонда
да әйелі түзелмейтін болса өзі талақ ете алады. Ал әйел
ерінен таяқ жеп. сөз еститін болса қазыға арызданып ерін
түзете алады. Бұл жерде дереу ажыраса қоюдың ешбір
қисыны жоқ.
Мәликилер бойынша мұндай жағдайда әйел қазыға
арызданып ажыраса алады. Дәлел: «Исламда зиян және
Османлы құқығы Мәликилер бойынша заң қабыл-
даған.
Әбу Ханифа. Әбу Жүсіп және Имам Мәлик бойынша
ерлі-зайыптылардың бірі Ислам дінінен шығатын болса
неке өздігінен бұзылады. Бұл жерде сотқа шағымдану
қажет емес.
Шафиғи және Ханбалилер бойынша некенің бұзылуы
«ғиддат» біткенде жүзеге асады. Сондықтан діннен безген
Отбасы ғылымхалы
құқықын тудырмайды. Мұндай кезде қазыға арызданып
ерін таптырып нәпақасын алуы тиіс.
Ал егер ері үйден кетіп өлі-тірі екені белгісіз бол
са. онда «жоғалған» үкім іске асады. Мұндай жағдайда
Әбу Ханифа және Шафиғи бойынша әйелі ерінің
құрдастарының өміріндей уақыт күтуі қажет. Ал Имам
Мәлик бойынша жоғалған ердің әйелі төрт жыл күтеді.
Мәлики және Ханбалилер бойынша ері үйін ұзақ уақыт
тастап кетіп әйелі осыдан қиындық көретін болса. ері
осы уақыт аралығына жететін мал-мүлік тастап кетсе де
әйелінің қазыға ажырасу туралы арыздану құқықы туады.
«Исламда зиян және зиянға зиянмен қайтару да
Мұнымен қатар хазіреті Омар халифа болып тұрған
кезінде әйелдерінен бөлек кеткен еркектер туралы хат
жазып не нәпақа берсін не оларды талақ етсін деп әмір
еткені бар.
Имам Мәлик бойынша үйден ұзақ уақыт кетудің мер
зімі бір жыл яки одан көп мезгіл болып мұндай кезде
ерінің қайда екені табылатын болса. қазы оған үйіңе қайт
немесе талақ ет яки нәпақа бер деп ескертеді.
Ханбалилер бойынша бұл мезгіл алты ай немесе одан
да көп. Дәлел хазіреті Омардың берген әмірі. Әйел қазыға
өртінші:
Мәликилерден тыс көпшіліктің көзқарасы
бойынша ерінің абақтыға қамалуы немесе тұтқындалуы
яки дұшпанның қолына түсуі талақтың себебіне жатпай
ды. Өйткені бұл туралы ешқандай аят пен хадис жоқ.
Мәликилер бойынша ері себепсіз әйелінен бір жыл немесе
Ибн Қудамә. әл-Муғни; Зуһайыл.
Талақтың түрлері
Екінші:
Ерінің нәпақа таба алмауы. Әйелдің нәпақасы
еріне тиесілі. Ханафилер бойынша ерінің кедейлігі үшін
қазы некелерін бұзып ерлі-зайыптыларды ажырата ал
майды. Мұндай кезде әйелдің сабырлық танытуы тіпті
қаласа ерінен рұқсат алып жұмыс істеуі. яки ерінің біре
уден қарыз алып нәпақа табуы қажет.
Шафиғи. Мәлики. Ханбали бойынша ері нәпақа
таба алмайтын болса әйелдің қазыға шағымданып талақ
ету мәселесін қозғауына болады. Аятта:
«Талақ еткен
әйелдеріңе зұлымдық жасау үшін ұстаушы болмаңдар».
533
، дейді.
Сайд ибн әл-Мусәййәбке (ө. 93/711): «Әйеліне қажетті
нәпақасын таба алмаған кісі сол әйелімен ажыратыла ала
ма?» деп сұрағанда. «Сүннетке қарай» деп жауап берген.
Бұл сөзімен Пайғамбардың сүннетіне қарай ажырасты
ра алады» дегенді меңзеген
534
. Сондай-ақ хазіреті Омар
әйелдерінен бөлек өмір сүрген еркектер туралы әскер
қолбасшыларына хат жазып: «Оларды терге! Не напақасын
берсін. не болмаса талақ етсін. Талақ ететін болса оларға
тиесілі бұрынғы жиналып қалған нәпақаларын да берсін»
Ерінің үйін тастап кетіп қалуы: Ерінің үйін
тастап кетіп қалуынан әйелінің қиыншылыққа тап болып
фитнәға түсу қаупі туындаса. қазыға шағымданып неке
лерін бұздыру мәселесі туындайды.
Ханафилер мен Шафиғи бойынша ер кісінің үйін
қысқа мерзімге немесе ұзақ мерзімге тастап өз бетімен
кетіп қалуы. әйелінің қазыға шағымданып талақ ету
«Бақара» сүресі. 231.
Отбасы ғылымхалы
бірдей. Әйелдің жаратылысы қашан да нәзік және сезім
тал. Ол кейде ашуланған шақта өз-өзіне ие бола алмай
артық сөздер айтуы мүмкін. Тіпті мұндай жағдай хайыз.
нифас кездерінде көп кездесуі мүмкін. Сондықтан кейбір
сезімтал әйелдер күніне бір емес бірнеше мәрте талақ етуі
ықтимал. Ислам дінінің әйелге де талақ құқығын беру
ге мүмкіндік беруі дінде ер мен әйелдің тепе-теңдігінің
көрсеткіші.
Ислам дінінде сондай-ақ әйел қазыға шағымдану
арқылы да ерінен ажырасуына болады. Бірақ мұндай
жағдайда ажырасуына қатысты айқын дәлелдер болуы
қажет. Қазы да ерлі-зайыптылардың себептерін зерттеп
соған қарай шешім шығарады. Бұларға төмендегі себеп
Науқас. яки себеп. Ханафилардан бөлек
көпшіліктің көзқарасы бойынша ерлі-зайыптылардың
әрбірінің себебі болу арқылы қазыға шағымдануына бо
лады. Өйткені науқас арқылы бір-бірлерінен зиян көруі
мүмкін. Әбу Ханифа мен Әбу Жүсіпке қарай әйелдің
қазыға шағымданып некелерін бұздыру үшін ерінің белі
жоқ. күш-қуаты жоқ және сиқырланып қалуы сондай-ақ
ерінің жынысының беймәлім болуы секілді шарттар болуы
қажет. Имам Мұхаммед бойынша. әйел ерінен қандай да
бір өзіне зиян тиетін кемшілік пен науқас көретін болса
қазыға шағымдана алады.
Имам Шафиғи мен Мәлики бойынша ерлі-
зайыптылардың әрбірінде жыныстық қатынасқа қатысты
кемшілік. яки жарыместілік. алапес сияқты жиіркенішті
Талақтың түрлері
Ислам дінінде талақ ету құқығы ерге берілген. Бірақ
сонымен қатар кейбір зәру жағдайларда әйелдің де қазыға
шағым жасап ажырасуларына болады. Һәм ер де талақ
ету құқығын әйеліне де беруіне болады. Егер ері әйеліне
мұндай құқықты беретін болса кейіннен қайтып ала ал
майды. Яғни мұндай жағдайда қалаған уақытта әйелі
де талақ құқығын пайдаланып некелерін бұза алады.
Бұған дәлел Құран мен сүннет. Құранда Аллаһ Тағала:
«Пайғамбар! Жұбайларыңа: «Дүние тіршілігін оның
сәнін көксесеңдер. дереу келіңдер. сендерге бір нәрселер
беріп. көркем түрде ажыратайын» де. Егер Аллаһты.
Елшісін және ақырет жұртын қаласаңдар. әрине. Аллаһ
сендерден жақсылық істегендерге зор сыйлық дайын
- деп айтылады
. Бұл аят Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
жарлары «біздің де төрт құбыламыз
түгел болып. мал-мүлкіміз болса» дегендеріне қатысты
түскен. Осы аят бойынша Аллаһ елшісі оларды өз ерік
теріне қалдырды. Қаласа ажырасып көп дүние алып бөлек
өмір сүре алатын еді. Хазіреті Айша: «Аллаһ елшісі бізді
өз еркімізге қалдырды. Ал біз Аллаһ пен Оның елшісін
таңдадық» дейді.
Ер кісі әйеліне талақ ету құқығын неке қиярда бере
алады. Әйел еріне: «бір талақ ету құқығын алу арқылы
саған тұрмысқа шықтым». ، дейтін болса. ер кісі де «иә.
қабыл еттім» дейтін болса ұсыныс жүзеге асады. Шаңырақ
Бірақ мұндай оқиға тарихта аз кездеседі. Өйткені
әйелге талақ құқығын беру отбасын қауіп тудырумен
«Ахзаб» сүресі. 33/2:.
Отбасы ғылымхалы
ауыздылық бар
. Оның үстіне Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту
) бір адам әйелін бірден үш талақпен талақ еткенін
естіген кезде қатты ашуланып орнынан тұрып кетіп:
«Мен
әлі араларыңда тұрып әлдекімдер Аллаһтың кітабымен
، деген.
Ендеше Ислам дінінде ерлі-зайыптыларға зәру
жағдайларда ғана ажырасуға рұқсат берген. Онда да ері
бірден үш рет талақ етпей бір рет қана талақ етуі тиіс.
Өйткені ашуланып сүннетке ұймай бірден үш талақ
ететін болса. артынан ашуы басылған соң қатты өкініп.
саусақтарын шайнап қалуы мүмкін. Үш рет талақ еткен
адам қайта сол әйеліне үйлене алмайды. Ол үшін әйелі өзге
біреуге тұрмысқа шығып онымен бірге болып одан кейін
ажырасып. одан соң ғиддат күтіп содан соң ғана қосылу
мүмкіндігі турады. Ал ері бір ғана талақпен талақ ететін
болса өзіне келіп ес жиып. бала-шағасының ертеңгі күнін
ойлағанда қалған екі талақ ету мүмкіндігі болғандықтан
«ғиддат» күту мерзімінде отырған әйеліне қайта қосыла
алады.
Егер ері әйелін «рижиғ» яғни бір талақпен талақ ететін
болса. одан кейін әйелі «ғиддат» мерзімін күтеді. Осы
«ғиддат» мерзімі бітпей жатып ері қайта ойланып әйеліне
қайта қосылғысы келсе онымен ешқандай қайтадан неке
қимай қосыла алады. Өйткені ханафилер бойынша «ғиддат»
мерзімі кезінде некелік үкімдер бұзылмай жалғаса бе
реді. Тіпті бұл кезде әйелдің ризалығы да қажет емес.
Бірақ ханафилер бойынша ерінің әйеліне оралғанын біл
діруі мұстахап амалға жатады. Ерінің оралғанын қатысты
ешқандай өзге куәларда қажет емес.
Нәсәи. Талақ.
Талақтың түрлері
бір сахаба орнынан қарғып тұрып: «Пайғамбарым! Оны
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
басқа бір хадисінде
де:
«Қандай да бір әйел ешқандай себепсіз еріне өзін талақ
етуді сұрайтын болса онда оған жаннаттың иісі харам
Алайда Ислам дінінде ерлі-зайыптылар бірге өмір
сүре алмайтындай шекке жететін болса мұндай кезде
оларға ажырасуға рұқсат береді. Осындай кезде ері әйелін
хайыздан тазарған соң онымен жыныстық қатынас жаса
май бір рет талақ ететін болса бұл дінде «ең жақсы талақ
ету түрі» болып саналады. Өйткені әйелін оның нифас
яки хайыз кезінде яки хайыздан соң жыныстық қатынас
жасап талақ ететін болса бұл талағы жарамды болса да
бұл талақ «бидғат» талақ болып саналады. Бұндай талақ
ханафилер бойынша тахримән мәкрүһ ал көпшіліктің
көзқарасы бойынша харам болып табылады
. Мұның
сыры әйелдің «ғиддат» мерзімінің ұзамауы. Өйткені
хайыз кезінде талақ етілген әйелдің хайыз кезеңі «ғиддат»
кезеңіне жатпайды. Оның үстіне хайыз кезеңі әйелдің ері
не деген тартымдылығының аз кезеңі. Ал оның хайыздан
таза күндері ерін өзіне тартып тұратын күндер. Егер ері
осындай күндерде де әйеліне көңіл аудармайтын болса
онда олардың арасында жарастықтың жоғала бастағаны
Һәм Ислам дінінде сүннетке лайық талақ ету үш
талақты бірден бір уақытта айтпай әйелдің үш бөлек таза
күндерінде айтуы. Бұл туралы ғалымдар арасында бір
Нәсәи. Талақ. 6.
Отбасы ғылымхалы
еткен. Тектен-текке ажырасу отбасы мүшелерін өмір бақи
айықпас дертке. орны толмас өкінішке алып баруы мүмкін.
Сондықтан ибн Абидин көпшілік ғұламалардың пікірін
негізге алып «Талақтың негізі ، харам. Бірақ оны мүбаһ
ететін жағдайлар мен шарттар туындайтын болса ғана адал
бола алады. Сол себепті некелік нығметтен орынсыз бас
тартудың ешбір негізі жоқ. Жайдан-жай ажырасу нағыз
ақымақтық. Хақ Тағаланың берген ырыс-несібесін аяқ
асты ету деген сөз. Сондай-ақ отбасы мен бала-шағасына
Оның үстіне талақ Ислам дінінде Аллаһ Тағала және
Оның елшісінің ризалық шеңберіндегі іс-әрекет емес.
Әсіресе әйел салихалы кісі болса оны талақ еткеннен
не пайда? Құранда
«Егер әйелдерің түзеліп сендерге
бағынатын болса онда оларға қарсы бір жол іздеуші
дейді. Яғни «жо-жоқ тақуа әйел болса да.
тәубе етіп түзелсе де соңғы кезде менің жүрегім қаламай
жүр. Бұрынғыдай сүйе алмаймын. Оған деген көңілімде ма
хаббатым сөніп қалды» деп шиттей бала-шағасымен бірге
талақ етіп әйелді бақытсыздыққа итермелеуші болмаңдар.
Хақ пайғамбар да бір хадисінде
«Аллаһтың ең көп ашуын
шақырған адал іс ، талақ»
дейді. Яғни «Менің дінде талақ
етуге құқым бар» деп орынсыз әйелін талақ еткен адам Хақ
Тағаланың қаһарына ұшырайды. Қазіргі таңда да елімізде
төрт мәзһабқа жатпайтын жат ағымдар бар. Олар қалаған
кезде әйел алып. көңілі ұнатпаған кезде талақ етіп басқа
әйелге үйленіп жатады. Бұлар «талақ ، мүбаһ іс» деп дін
мен ойнап жатқандарын білмейді. Бірде Пайғамбарымыз
бір адам әйелін үш рет бірден талақ еткенін естіген кезде
«Мен әлі араларыңда тұрсам да Аллаһтың кі
табымен ойнағандары ма?»
деп қатты ашуланады. Сонда
Талақтың түрлері
дін осындай келеңсіз мәселелерді алдымен бейбіт жолмен
шешуді. ерлі-зайыптылардың сабырлық танытып қажет
болса өз жақындарынан төреші тағайындап мәселені
шешіп ерлі-зайыптыларды қайта жарастыру тәсілдердерін
қарастырған. Әйтсе де кейде ерлі-зайыптылар бір-бір
лерін мүлде түсіне алмай бірге өмір сүре алудан қалуы
мүмкін. Міне осындай шақта ғана Ислам діні оларға ажы
расу мүмкіндігін берген.
Жалпы ханафи мәзһабында талақ мәселесі мүбаһ
әрекетке жатады. Өйткені төмендегі аяттардың жалпы
мағынасы осыған саяды.
«Әйелдеріңді некелескеннен
кейін олармен жыныстық қатынас жасамай тұрып
яки олармен мәһір жайында келіспей тұрып талақ
ететін болсаңдар мұнда тұрған ешқандай ағаттық
«Ей. Пайғамбар! Әйелдерді талақ еткілерің
келсе оларды «ғиддаттары» ішінде талақ етіңдер»
Бұдан бөлек Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
да
Хафса деген әйелін талақ еткені сондай-ақ көптеген
сахабалардың да әйелдерін талақ еткені бар. Егер талақ
ету харам болғанда Пайғамбар да сахабалар да талақ ет
пейтін еді.
Бірақ бұның бәрі кез-келген уақытта ер кісі әйелін
яки ерлі-зайыптылар бір-бірін қалаған уақытта талақ ете
береді деген сөз емес. Тіпті аталмыш бірінші аятта талақ
етудің ерлі-зайыптылар бір-бірімен жақындаспай тұрғанда
мүбаһтығын ал екінші аят талақтың уақытын айтып тұр.
Яғни талақ мүбаһ болғанмен адал ас ішу секілді мүбаһ
емес. Атам қазақтың «үйлену оңай үй болу қиын» дегенін
де осы мән жатыр. Сондай-ақ Пайғамбар да сахабалар да
талақ еткен болса зәру жағдайларға байланысты талақ
«Бақара» сүресі. 236.
«Талақ» сүресі. 1.
Отбасы ғылымхалы
4.
Қайтыс болу яки ажырасқанға дейін кешіктірген
мәһір нақты қолма-қолға айналып оны сол кезде
Ері әйелін бір сөзбен үш талақ яки үш уақытта үш
талақ айтатын болса «байын» үлкен талақ іске асады.
Екінші:
Неке сол сәттен аяқталады. Қайта қосылу
үшін әйелі басқа біреумен тұрмыс құрып ажырасуы ке
рек.
Әйел «ғиддат» біткенге дейін ерінің үйінің
бір бөлмесінде тұруына болады. Ерінің оған деген
нәпақасы жалғасады.
өртінші:
Ерлі-зайыптылар арасында мирас
жалғаспайды.
Мұндай кезде олардың арасындағы неке біткен соң
«ғиддат» уақытында әйел ерінің алдына орамалсыз жүре
алмайды. Кешегі ерлі-зайыптылар бұдан былай бір-біріне
Ислам дінінде отбасы мәселесінде «өмірлік»
ұстанымын негізге алған. Сондықтан дінде уақытша яки
«мута» некелеріне ешқандай рұқсат бермеген. Бірақ ерлі-
зайыптылардың бәрі әрқашан бір-бірін түсініп бақытты
өмір сүре бермейді. Бес саусақ бірдей емес. Отбасы
болған соң ыдыс-аяқ сылдырамай тұра алмайды. Міне.
Талақтың түрлері
ғана іске асады. Яғни олар қайта қосылатын болса әйелінің
де рұқсаты қажет болмақ.
Әсірелеп қатты сөзбен батырып талақ ету
немесе астарлы сөздер арқылы талақ ету түрі. Мысалы.
«Сен «байын» бір талақпен боссың. қатаң бір талақпен
боссың. бұдан кейін саған оралуы мүмкіндігі жоқ бір
талақпен боссың. сен талақтың ең қатаңымен боссың.
сен таудай бір талақпен талақ болдың. сені ең жиіркенш
ті бір талақпен талақ еттім» сияқты сөздермен талақ ету
«байын» айқын талақты іске асырады.
Сондай-ақ астарлы сөздермен талақ етуде егер ни
еті болса «байын» талақ іске асады. Мысалы «шық. ата-
анаңның үйіне бар да қайта оралушы болма. енді боссың.
төркініңе орал» сияқты сөздер осы түрге жатады. Бірақ
басым көпшілік мүштеһидтердің көзқарастарында осы
талақ түрі «байын» талаққа жатпайды. Бұл тек ханафи
Кіші ажырасу жағдайында. Бір немесе екі «байын»
талақ арқылы кіші ажырасу іске асады. Олардың нәтижесі
1.
Талақ болу арқылы неке аяқталады. Бірақ қайтадан
үйленуіне болады.
2.
Талақтың саны азаяды.
3.
Әйел «ғиддат» біткенге дейін ерінің үйінің бір
бөлмесінде тұра алады. Ерінің оған деген нәпақасы
Отбасы ғылымхалы
бұрынғы еріне қайта тұрмысқа шығуына мүмкіндік туа
Бірінші: Күйеудің әйелімен үйленген соң төсек
қатынасын жасамай тұрып қандай да бір себеппен сол
әйелін талақ ететін болса бұл талақ ، «байын талаққа»
яғни «кіші ажырасуға» жатады. Ерлі-зайыптылар төсек
қатынасын жасамаған соң әйелінің «ғиддат» мерзімін күтіп
отыруының қажеті жоқ. Өйткені «ғиддат» мерзімі әйелінің
жүкті болуының анықталуы үшін жасалатын нәрсе. Әрі
бұған Құранда дәлел бар:
«Ей. иман келтіргендер! Егер
әйелдерді некелеп алған соң оларға қосылмай тұрып
талақ ететін болсаңдар. онда оларға «ғиддат» мерзімі
Мұндай кезде ері ажырасқан әйелімен «тағы да
құқым» бар деп әйеліне бір жақты өзінің еркімен қайта
қосыла алмайды. Сондықтан бұл «рижиғ» (қайта оралу)
түріне емес «байын» (айқын) талаққа жатады. Яғни қайта
қосылу үшін әйелдің де еркі қажет.
Әйелдің арнайы ақы беру арқылы жасалған
«байын» талақ. Құранда:
«Ей. мұсылмандар! Екеуінің
Аллаһтың шегін орындай алмауынан қауіптенсеңдер
онда әйелдің еріне бодау беруінде екеуіне де күнә жоқ».
519
، дейді.
Әйелдің ақы төлеу арқылы талақ етуінің мақсаты
әйелге некенің аяқталуына мүмкіндік беру және ерінің
өз қалауымен ғана қайтадан әйеліне қосылуына кедергі
жасау. Мұндай мақсат тек «байын» (айқын) талақ арқылы
Ибн Қудәмә. әл-Муғни. :/470.
«Ахзаб» сүресі. 49.
«Бақара» сүресі. 229.
311
Талақтың түрлері
Талақ кезінде некеліктері аяқталған және жаңа бір
неке болмайынша ерлі-зайыптылық өмірді жалғастыруға
мүмкіндігі жоқ талақты «байын» (айқын) талақ» деп атай
ды. Бірақ ерлі-зайыптылардың осы ажырасулары «кіші
ажырасу» және «үлкен ажырасу» болып екіге бөлінеді.
Кіші ажырасу. Бұл ердің талақ еткен әйеліне
«ғиддат» күту мезгілі ішінде немесе одан кейін жаңа
бір неке мен жаңа мәһірмен қайта қосылу мүмкіндігі
бар талақ. «Ғиддат» ішінде оралатын болса оған неке
қажеті жоқтығын жоғарыда айтып өткенбіз. Ал мынадай
төменгі жағдайларда жаңа неке мен мәһір керек. Олар
атап айтқанда ерлі-зайыптылар алғашқы төсек қатынасын
жасамай тұрып ажырасуы. арнайы ақы беру арқылы талақ.
әсірелеп қатты сөзбен талақ етуі немесе ерінің нәпақаны
тауып бере алмауы. яки қазыға әйелдің арыз беруі арқылы
ажырасу түрлері осыған жатады. Осы түрлерді төменде
Үлкен ажырасу. Басқа біреуге тұрмысқа
шықпайынша үйлену мүмкіндігі жоқ талақ түрі. Бұл тура
лы да жоғарыда бірнеше мәрте айтып өткенбіз. Ері әйелін
бір рет яки әр түрлі уақыттарда үш рет талақ ететін болса
берілген үш талақ ету құқын бітіріп. араларында айқын
және үлкен ажырасу пайда болады. Мұндай кезде әйел
өзінің «ғиддат» мезгілін аяқтап. басқа бір ерге тұрмысқа
шығып онымен бірге төсек қатынаста болып одан кейін
өлім. талақ т.б секілді әр түрлі себептермен сол ерінен
ажырасып одан кейін «ғиддат» мезгілін бітірген соң ғана
Отбасы ғылымхалы
«Талақ болған әйелдер. үш етеккір мерзімін күтеді...
Осы аяттар бойынша ер кісі «ғиддат» күтіп отырған
әйеліне өз қалауымен ғана орала алады.
Хадисте де бірде Пайғамбарымыз жары Хафсаны
талақ етеді. Сол кезде Жебірейіл келіп оған:
«Хафсаға
қайта орал. өйткені ол көп ауыз бекіткен. көп намаз
، дейді.
1.
Талақ саны азаяды. Ері әйелін бір талақпен талақ
2.
Талақ еткен әйел разы болса да. болмаса да ері
«ғиддат» ішінде отырған әйелімен жаңа неке
қимай. жаңадан мәһір де бермей соған қайта орала
алады. Егер ері әйеліне «ғиддат» мерзімі біткен соң
баратын болса. онда бұл «айқын талаққа» айнала
ды. Бұдан кейін неке қимайынша ерлі-зайыптылар
3.
Некелік байланыс «ғиддат» біткенге дейін
жалғасады. Яғни «ғиддат» аяқталғанша ерлі-зайып
тылар бір-біріне харам болмайды. Осы кезеңде
ері әйелімен төсек қатынасын жасай алады. Бірақ
төсек қатынасын жасаған кезден бастап бұл ерінің
4.
«Ғиддат» мезгілі кезінде ерлі-зайыптылардың
біреуі көз жұматын болса онда олар бір-бірлеріне
«Бақара» сүресі. 22:.
Ер кісі әйелін бір мәрте талақ ететін болса. «ғиддат»
күту мерзімі аяқталғанға дейін жаңа неке қимай-ақ һәм
жаңа «мәһір» бермей-ақ райынан қайтып. әйеліне қайта
қосылуына болады. Яғни әйелі «ғиддат» мерзімінің бітуін
күтіп отырған кезде күйеуі оған барып некені ары қарай
жалғастыруды білдіруі жетіп жатыр. Бұдан кейін олар ары
қарай бұрынғыша ерлі-зайыпты болып өмір сүре береді.
«талақ екі мәрте»
деген аят бойынша талақ
етудегі үш құқының бірінен айырылады. Әрі қарай тағы
бір рет талақ ететін болса. әйелі «ғиддат» күту мерзімі
кезінде ердің өз ойынан қайтып әйеліне оралуына бола
ды. Алайда. ер кісі осы екі талақ ішінде әйеліне «ғиддат»
мерзімі аяқталғаннан кейін ойынан бас тартатын болса.
онда мақсатына жете алмайды. Өйткені осы екі талақтың
«ғиддат» мерзімі аяқталған кезде бұл талақ айқын талаққа
айналып кетеді. Егер ерлі зайыптылардың қиған неке
лері күту «ғиддат» мерзімімен бірге аяқталған соң қайта
қосылғылары келсе. жаңадан неке қиюларына тура келеді.
Үйленген соң ер кісінің талақ құқығы жұмсағанына қарай
азаяды.
Осы неке қимай-ақ қайтуына болатын мәселеге
қатысты Құранда екі аят бар. Әуелгісі:
«Талақ екі мәрте. Сонда не туралықпен ұстау не
«Бақара» сүресі. 229.
«Талақ екі мәрте. Сонда не туралықпен
ұстау немесе жақсылықпен ажырасу
Талақ
орынан тұрады да: «Мен әлі араларыңда тұрып. әлде біре
Әбу Хафс әл-Махзуми әйелі Фатима бинти Қайсты бір
кезде үш рет талақ етеді. Хақ пайғамбардан Фатима үшін
«ғиддат» нәпақасы туралы сұрағанда ол: «нәпақа қажет
емес. тек «ғиддат» қажет» дейді. Егер Хақ пайғамбар үш
талақты бір санағанда «ғиддат» нәпақасының берілуін ай
татын еді. Шафиғилар осы хадиске сүйеніп әйелге нәпақа
Хазіреті Әли шейіт болған соң орнына хазіреті Хасан
халифа болады. Сол кезде оның әйелі Айша бинтул-Фадл
оны халифа болуымен құтықтайды. Сонда хазіреті Хасан
қатты ашуланып: «Мұсылмандардың әмірі ، Әлидің
өлтірілгені үшін қуанып. сол қуанышыңды білдіріп
тұрсың ба? Сен үш мәрте талақсың». ، дейді де әйелін
талақ етеді. Кейіннен «егер мен мына хадисті атамнан
естімегенімде сенімен қайта үйленетін едім».- деп
кім әйелін «ғиддат» ішінде үш рет яки бір сөзбен үш рет
талақ ететін болса. бұдан кейін сол әйел басқа біреуге
тұрмысқа шықпайынша оған адал болмайды».
، деген
хадисті айтады.
Нәсәи. Талақ.
Отбасы ғылымхалы
етудің үш талаққа жататыны туралы басым көпшілік
ғалымдардың көзқарастарын берейік.
Ханафи. Шафиғи. Ханбали. Мәлики мәзһабтары бір
сөзбен яки әр түрлі сөздермен бір жерде үш талақ етуді «үш
Құраннан дәлел.
«Талақ екі рет. Сонда
не туралықпен ұстау немесе жақсылықпен ажырасу
керек»
. Бұл аятта екі талақтың жеке-жеке жасалуына
ишарат бар. бірақ бір мәртеде жасалуына тыйым салған
сөз жоқ.
Екінші:
Сүннеттен дәлел. Ибн Омардың хадисі.
Хазіреті Омардың ұлы Абдуллаһ әйелін хайыз кезінде бір
талақпен талақ етеді. Бұл хабарды Пайғамбарымыз естіген
шақта Абдуллаһтың әйеліне оралуына болатындығын һәм
бұдан кейін талақ еткісі келсе. хайыздан тазарған күндерде
жасауын айтады. Абдуллаһ «Егер әйелімді үш рет талақ
еткенімде оған қайта оралу мүмкіндігім болатын ба еді?»
деп сұрайды. Сонда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
әйелің айқын талақпен талақ етілетін еді де сен күнәкар
болатын едің»-
деп. жауап береді. Бухаридің хадисіндегі
хабар былайша берілген. Абдуллаһ ибн Омардан осыған
ұқсас мәселе сұралғанда ол: «Әйеліңді үш рет талақ
еткеніңде басқа біреуге тұрмысқа шыққанша ол саған
Басқа бір хадисте ер адам әйелін үш талақ айтып талақ
еткен кезде мұны Аллаһ елшісі есітіп қатты ашуланып
«Бақара» сүресі. 229.
Талақ
бұл кісінің екінші. үшінші мәрте айтқан сөздері алғашқы
айтқан сөзін қуаттау. растау ниетімен айтатын болса онда
бір ғана талақ іске асады. Егер қайталау ниетімен айтқан
болса. онда үш талақ бірдей іске асады. Міне. Пайғамбар
және Әбу Бәкір кезінде айтылған осындай сөздер қуаттау.
растау мақсатымен айтылатын. Ол кезде адамдар тақуа.
салихалы. сенімді болатын. Кейіннен хазіреті Омар кезін
де жағдай өзгеріп. бір сөзбен үш талақ ету елде кең жайы
лып бара жатқан соң халифа Омар екінші. үшінші сөздерді
қуаттау емес. қайталау ниеті деп санайтын үкім шығарды.
Онсыз да Омардың аталмыш сөзі осыны көрсетеді.
Екінші:
Ибн Аббастың жеткізген бұл үкімі ерлі-
зайыптылардың неке қиылған соң бір-бірімен төсек
қатынасы болмай тұрған кезде ғана жарамды болады.
Басқа бір хабарда ибн Аббас Хақ пайғамбар және Әбу Бәкір
заманында ерлі-зайыптылар алғашқы төсек қатынасын
жасамай тұрып. ері әйелін үш рет талақ ететін болса. бұл
талағы бір мәртеге саналғанын айтады.
Кейбір деректе былай деп те айтылған:
Хазіреті Омар осы мәселе туралы сахабалармен
ақылдасады. Ақырында бір уақытта үш рет талақ етудің
бір талаққа жатады деген үкім Аллаһ елшісінің кезінде
алынып тасталғаны білініп. халифа соған қарай пәтуа бе
Сондай-ақ. бұдан басқа да көптеген деректер айтылған.
Ендеше. осыларды саралап қарайтын болсақ бір уақытта
үш рет талақ етудің бір талаққа жатады деген айқын аят
жоқ. Дәлел ретінде айтылған хадистің де үкімінің басым
көпшілік ғалымдар жоғарыда айтылғандай анығын айтып
өткен. Оның үстіне келесі кезекте бір жерде үш талақ
Отбасы ғылымхалы
Басқа бір хадисте Руқанәнің үш рет талақ етпегенін
айтып. ант ішкен соң Хақ пайғамбар оған әйеліне оралуға
Сондай-ақ. осы хадисті жеткізген ибн Аббастың
бір жерде жасалған үш талақтың «үш талақ» болып
саналатындығы жөнінде пәтуасы туралы хабар да бар. Бір
адам ибн Аббасқа келіп «мен әйелімді жүз талақпен талақ
еттім. Енді не істейін?» деп сұрайды. Сонда ибн Аббас:
«әйелің сенен үш рет талақ болыпты. Қалған тоқсан жеті
талақ арқылы Аллаһ Тағаланың аятын келеке етіпсің» деп
Һәм ибн Аббастың басқа бір жеткізген хабарында
былай айтылған «Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм).
Әбу Бәкір
кезеңін және Омардың халифалық шағының алғашқы екі
жылында бірден үш талақ айту бір мәрте болып санала
тын. Кейіннен Омар: «Сөзсіз адамдар өздеріне берілген
осы мезгіл туралы мәселеде асығыстық танытты. Осыны
оларға жарамды деп тапсақ» деді де. осыны өздеріне заңды
деп есептеді»
. Яғни осы хабар бір сөзбен жасалған үш
талақтың бір саналғаны Пайғамбар және Әбу Бәкір зама
ны және хазіреті Омардың алғашқы екі жылында жарам
ды болғаны көрсетілген. Әрі хазіреті Омардың кейіннен
бір кезде үш талақты «үш талақ» болсын деп санауы сол
кездің саяси мәселесіне қатысты болғанын көрсетеді.
Әйтсе де ибн Аббастың осы хабарын көптеген
ірінші:
Бұл хабар ، бір кісінің әйеліне бір жерде
үш рет «сен талақсың. сен талақсың. сен талақсың» де
ген сөздерімен талақ етуіне қатысты мәселе. Өйткені
Муслим. Иман. Әбу Дәууд. Әдәб; Тирмизи. Бирр; Ханбәл.
Талақ
Зәйдия ағымы және ибн Тәймия мен Ибнул Қаюм
әл-Жәузия сияқты ғалымдар «бір сөзбен үш рет талақ
ету ، бір талақ ету болып саналады» деген көзқарасты
ұстанады. Олар бұған мынадай дәлел келтіреді.
Құранда «
Талақ екі мәрте... Егер ері үшінші
мәрте талақ ететін болса әйелі басқа біреуге тұрмысқа
шықпайынша адал болмайды».
، дейді. Ендеше осыған
қарай талақ бөлек-бөлек айтылған сөздермен іске асуы
керек. Өйткені Аллаһ Тағала «талақ екі» деп айтпаған
«талақ ، екі мәрте»-
деп айтқан. Ендеше осы жағдай
бір мәрте үш талақ етудің заңды еместігін көрсетеді. Ері
әйеліне: «Сені үш талақпен талақ еттім» - дейтін болса
бұл тек бір талақ қана болып есептеледі. Өйткені ері талақ
етудегі үш мәрте құқығының біреуін ғана пайдаланып тұр.
Ол бір мәрте кезінде талақ деп. қанша айтса да бір мәрте
болып саналып. қалған құқығы сақталады.
Сондай-ақ. осы ғалымдар сүннеттен де дәлел
келтіреді. Ибн Аббастың бізге жеткізген бір хадисінде
Руқанә ибн Абди Язид деген сахаба бір жерде әйелін бір
сөзбен үш рет талақ етеді де артынан осы айтқанына қатты
мұңайып Пайғамбарға жеткізеді. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту
оған қалай талақ еткенін сұраған кезде ол: «үш рет
талақ еттім» дейді. Хақ пайғамбар
«бір жерде ме?»
деп
сұрағанда «иә» деп жауап береді. Сонда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Бұл бір ғана талақ болады. Сол се
бепті қаласаң қайтадан әйеліңе оралуыңа болады» дейді.
«Бақара» сүресі. 229-230.
Ханбәл. Муснәд. 1 том. 265; Асқалани. Фәтхул-бәри. 9. 346; әш-
Отбасы ғылымхалы
Саңырау мен мылқаудың үйленуі арнайы белгілермен
болғаны секілді ажырасулары да осыны білдіретін бел
гілермен іске асады. Хат танитын саңырау мен мылқаудың
талақ етуі туралы түрлі көзқарас бар. Кейбірі мылқаудың
жазу арқылы талақ етуді жөн көрсе. кейбір ғалымдар бел
гімен талақ ете алатынын айтады.
Көптеген ғалымдар бойынша сөйлей алатын саңырау
адамның белгімен жасаған некесі де талағы да дұрыс бол
Төрт мәзһаб имамына және Ислам фақиһ ғалымдары-
ның көпшілігі бойынша ері әйелін бір сөзбен үш рет талақ
ететін болса. үш талақ ету де іске асады. Осыдан кейін
«айқын талақ» болып ері үш рет талақ ету құқығынан
айырылады. Яғни осыдан кейін сол ажырасқан әйелі басқа
біреуге тұрмысқа шығып сонымен бірге болып. одан
кейін онымен ажырасып содан соң арнайы күту мезгілі
«ғиддатты» бітіргеннен кейін ғана бұрынғы ерімен қайта
қосылу мүмкіндіне ие бола алады. Осындай көзқарастар
хазіреті Омар. хазіреті Әли. Ибн Омар. Ибн Аббас және
Ибн Мәсғұд тәрізді сахабалардан бізге жеткен.
Ибн Аббас. ибн Мәсғұд және Абдархман ибн Ауф
сияқты сахабалардан басқаша бізге жеткен көзқарас та
Талақ
дірумен қатар «астарлы сөзбен талақ ету» түріне санала
ды. Сондықтан бұл жерде ерінің талақ туралы ниетінің
қандай екендігі зерттеледі. Өйткені ері бұндай жазуды
басқа бір ниетпен де жазуы мүмкін.
Хаттағы жазу әсілінде сол хаттың жазылған күнінде
жүзеге асады. Бірақ хатқа «осы хат жеткен кезде» яки «осы
хатты алған сәттен бастап сені талақ еттім» деген сияқты
сөздер болса. сол хат жетпейінше талақ іске аспайды.
Көптеген мүштаһидтердің көзқарасы бойынша ері әйелін
талақ еткенін бір қағазға талақ ниетімен жазатын болса.
талақ іске асады. Егер жазуды басқа бір ниетпен жазатын
болса онда талақ іске аспайды. Яғни талақ ниетімен жазған
адам оны аузымен айтқанмен бірдей болмақ
500
. Бұған
дәлел ، Пайғамбарымыздың Исламды жаюда қолданған
әдістеме. Ол көптеген патшаларға хат жазып оларды дінге
шақырған.
Ері әйелін бір өкіл арқылы талақ ете алады. Ол бір
адамға «әйелімді талақ етуге сені өкіл еттім» деп оған
талақ етуге өкілдік береді. Бұдан кейін әлгі өкіл әйелге
барып талақ еткеннен бастап әйел талақ етіледі. Сондай-
ақ. елші жіберуге де болады. Бірақ елші ерінің айтқан
сөзін айна қатесіз жеткізуі тиіс. Ері елшіге: «әйеліме бар
да оны бір «рижиғ» (қайту) талақпен талақ еткенімді айт»
десе. елшісінің осы хабарды айна қатесіз әйеліне жеткізуі
Отбасы ғылымхалы
са. ниеті болмағандықтан талақ іске аспайды. Ері
Шафиғи мен Маликилерде астарлы сөздерде ниеті
болмайынша талақ іске аспайды. Ері: «мен бұл сөзіммен
Сөз түйіні ері әйелін талақта айтылатын арнайы
сөздермен талақ етіп. артынша «мен бұл сөздермен талақты
меңземеген едім» немесе «талақ етуді ниет етпедім» дейтін
болса не болмаса «бұл сөзіммен басқа бір нәрсеге ниет ет
кен едім» деп ақталатын болса. Ислам сотында бұлардың
ешбірі назарға алынбай талақ іске асады. Ал. Аллаһ Тағала
мен өз арасында ерікті болып қалады. Яғни осы сөздерді
талақтан басқа бір мағынада пайдаланғандығына сенетін
болса. онда әйелімен бірге әрі қарай өмір сүруіне болады.
Алайда. өзіне сенімді емес болса әйелімен бірге өмір сүре
алмайды. Сондай-ақ. ерінің «мен әйелімді қорқыту үшін
ажырасуға қатысты сөздерді пайдаланған едім» деуін куә
Ислам дінінде ерлі-зайыптылар бір-бірлерінен ұзақ
тұрып-ақ ажырасуларына болады. Ханафилерде ері әйеліне
хат жазып сол хаттың сыртына әйелінің мекен-жайы мен
аты-жөнін жазып хатта: «Сені талақ еттім» яки «Сенімен
ажырастым» деген сияқты айқын талақ етуді білдіретін
сөздермен жазатын болса. ниеті талақ ету болмаса да талақ
іске асады. Бірақ ері әйелінің аты-жөні мен мекен-жайын
жазбай тек қана бір қағазға «әйелім пәленше сені талақ
еттім» деп. жазатын болса. бұл сөз айқын талақ етуді біл
Талақ
талақты білдіреді. Әйтсе де көбінесе қанша талақ еткені
Ханафилар бойынша. сөз астарлы ауыспалы мағынада
1.
Ерінің астарлы сөздерде талақ етуді ниет етуі.
Мысалы. ері әйеліне «сенімен әңгіме бітті. дереу
үйді тәрк ет» деп. талақ етуді меңзейтін болса.
2.
Талақ ету ниетінің халі арқылы білінуі. Бұл үш
жағдайда болады. Ашулы халі. талақ туралы ерлі-
зайыптылардың өзара сөйлесуі және ризалық
Ашулы халі:
Ерлі-зайыптылар кейде күн көріс
қамы қиындап өз-ара ұрысып ашу үстінде ері
әйеліне «ғиддат күт». «үйден кет» т.б. сөздер айта
тын болса талақ іске асады. Талақ етуде ниеттің бо
луы немесе болмауы нәтижеге әсер етпейді. Бірақ
күйеуі мұндай жағдайда «мен талақты меңзеген
жоқ едім» дейтін болса Аллаһ құзырында растала
Т
алақ туралы сөйлесу.
Ерлі-зайыптылар талақ
туралы сөз таластырып отырған кезде әйелі талақ
етуді қаласа. күйеуі «ғиддат күте баста». «сенімен
байланысым қалмады» т.б. сөздер айтатын болса.
ниетіне қарамай талақ іске асады. «Кет. шық. тұр
орныңнан» секілді сөздер айтатын болса. ерінің
ниеті зерттеледі.
Ризалық халі.
Егер жайшылық кезде ері әйеліне
талақ туралы ауыспалы мағынада сөз айтатын бол
Отбасы ғылымхалы
Иә. мұсылманға арақ-шарап мәңгілік харам. Оны іш
кен адам үлкен орны толмас күнәға батады. Арақ-шарап
ішкен адам өзіне де. отбасына да. тіпті қоғамға да көп
зиянын тигізеді. Сөйте тұра әзәзілдің құрығына ілініп.
шарап ішіп. мас болып. әйелін талақ ететін болса. онда
оның сол сөзді ақыл-есі орнында болып. әлде есін білмей
айтқандығын есепке алып соған қарап пәтуа беру абзал
болуы мүмкін. Әсіресе бұл жағдай дінге енді ғана бет
бұрып келе жатқан қазақ халқында жиі кездеседі. Осылай
болса иманы жаңа ғана толысып. дінін бірте-бірте үйреніп
келе жатқан халыққа екінші көзқарасты ұстану ең азбалы
болса керек.
Талаққа қатысты айтылған әртүрлі сөздер оны іске
асыра алады.
Мағынасы айқын сөздер. Талаққа қатысты
айтылатын айқын да. анық сөздер «айқын сөздер» деп
аталады. Мысалы «сені талақ еттім». «сенімен ажырас
астарлы. ауыспалы мағынада айтылған
сөздер. Мұндай сөздер арқылы талақ етуде не талақ
ниетінің болуы не болмаса сол сөздің ішінде талақты
меңзейтін мағына болуы тиіс. Мысалы. «ғиддатыңды күт».
«Аллаһ талақ етуді қалады». «сен менің әйелім емессің»
т.б. сөздер. Мұндай сөздер (рижиғ) «айну» талақты ғана
іске асырады. Яғни бір талақты білдіреді. Алайда «Сен
маған харамсың». «Сен менен құтылдың» «бар да басқа
біреуге тұрмысқа шық» деген сөздер үш талақты (байын)
Талақ
тіл тигізсе. заң алдында жауап береді. Оның мастығына
қарамайды. Ендеше. мас адамның әйелін талақ етуі де дәл
осылай жарамды болмақ. Мастың бұл іс-әрекетінен жау
апты болуы «қылмыс өзге қылмысты заңды ете алмайды»
ұстанымына сүйенеді. Мастық күнә саналғандықтан үзір
болып табылмайды.
Мас адамның күпір сөз айтуы оны діннен шығар-
Мастың талақ етуін жарамсыз санағандардың
дәлелі. Хазіреті Оспан. Омар ибн Абдулазиз. Ханафилерден
Зүфәр. Тахауи және Кәрхия. сондай-ақ Имам Шафиғи
мен Ахмед ибн Ханбалдан жеткен кейбір деректеріне көз
салатын болсақ. мас адамның талағы жарамсыз болып
табылады. Олар былайша дәлел келтіреді. Мастық ақыл
мен ерікті жоқ қылады. Сондықтан бұл ақыл-есі жарым
адамға ұқсайды. Ақыл-есі кем. кішкентай баланың және
адал жолмен мас болған адамның талағының жарамсыз
болуының сыры олардың ақыл-есі толық орнында болма
уынан туындайды. Ендеше. мастық да дәл осылай. Оның
үстіне мас адам күпір сөз айту арқылы діннен шықпайтын
Басқа бір дәлел Майыздың оқиғасы. Майыз
Пайғамбарымызға келіп өзінің зина жасағанын айтып
мойындағанда Аллаһ елшісі сахабаларға қарап: Майыздың
мастығын тексеріңдер деп бұйрық береді. Егер ол сөзін
мастықпен айтқан болса онда ол жауапты болмай. сөзі жа
рамсыз саналатын еді. Ендеше. осы хадис мастың жасаған
сөзі мен іс-әрекетіне жауапты еместігін көрсетеді
496
Османлы мемлекетінің де заңында осы көзқарасты негізге
алып: «Мастың талағы жарамсыз».- деп жазылған.
Отбасы ғылымхалы
мықты көзқарасына қарай мас адамның талақ етуі жарамды
болып саналады. Бірақ мастықтың мүбаһ адал жолмен бол
мауы керек. Дәлел: Аятта:
«Талақ ، екеу»
«Ері әйелін
(үшінші мәрте) талақ етсе. әйелі оған басқа бір ермен
үйленбейінше адал болмайды»
. Осы аяттарда мастық
туралы сөз болмаған. Хадисте:
«Кішкентай бала мен
Басқа бір аятта да:
«Мас болып тұрғандарыңда өздеріңнің не деп тұр-
ғандарыңды білгенге дейін намазға жақындамаңдар».
494
، дейді. Осы аятта мас адам сөз етіліп. олардың діни әмір
мен тыйымдарға мойынсұну міндетті екендіктері ишарат
етілген. Ендеше. мас адамның талағы жарамды.
1. Мүбаһ. адал бір тамақты жеуден. яки сусынды ішу
ден мас болып не болмаса мас қылатын нәрсені зорлықпен.
яки қорқытылып ішіп мас болып талақ ететін болса жарам
сыз болады. Бұл тұрғыда мәзһабтардың ауызбірлігі бар.
Мысалы. тым көп бал жеу яки кейбір жемістен жасалған
сусынды ішу арқылы мас болу осыған жатады.
2. Харам етілген бір сұйық затты ішіп мас болу. Шарап.
арақ. коньяк. сыра. т.б яки анаша тәрізді нәрселерді пайда
ланып мас болып. талақ ететін болса бұл жарамды болады.
Мысалы. мас адам біреудің малын ұрласа яки біреуге
«Бақара» сүресі. 229.
«Бақара» сүресі. 230.
«Ниса» сүресі. 43.
Талақ
рамсыз болып табылады. Олар былайша дәлел айтады.
Құранда:
«Теріске шығаруға зорланып. амалсыз осы
істі тілімен ғана жасаған. бірақ жүрегі иманға тұнып
тұрған адамнан басқа кімде-кім иман келтірген соң
Аллаһты теріске шығарып. көңілін күпірге ашатын
болса оған Аллаһтың ашуы және оларға зор азап бар
4:7
، дейді. Осыған орай зорлықпен күпір сөз айтқан адамның
сөзі жарамсыз болатын болса бұдан төмен деңгейдегі
талаққа қатысты сөздер әлдеқайда жарамсыз болуы ке
рек. Һәм хадисте:
«Сөзсіз Аллаһ үмбетімнен қателесу.
ұмыту және жасауға зорланған нәрсенің үкімін жойды»
4::
дейді. Ханафилер бұл хадистің жалпылама еместігін алға
тартады.
Көпшіліктің сүйенген тағы бір мынадай хадисі бар.
«Иғлақ» (зорлау. қорқыту. ашу-ыза) кезінде талақ және
құл азаты болмайды»
. Хадистегі
сөзі ، қатты
ашу яки қайғыру. не істерін білмей қатты сасу мағынасына
саяды. Адам қатты қорқып не болмаса қатты ашуланған
кезде өзіне ие бола алмайды. Ендеше. бұл жағдайда
оның талағы жарамды болмауы керек. Османлы мем
лекеті де ақырғы кездерінде көпшіліктің пікірін негізге
алып: «Зорлықпен жасалған талақ жарамсыз»- деп. заң
Бұл туралы да ғалымдар арасында екі көзқарас бар.
Ханафилар және Шафиғилардың жаңа көзқарасы
һәм Маликилердің кейбір көзқарасы және Ханбалилердің
Отбасы ғылымхалы
«Ері әйелін (үшінші мәрте) талақ етсе. әйелі оған
басқа бір ермен үйленбейінше адал болмайды».
، дей
ді. Бұл аятқа қарайтын болсақ ерікті мен еріксіз талақ ара
сында ешқандай айырмашылық жасамаған. Аллаһ елшісі
де:
«Кішкентай бала мен ақыл-есі жарымнан тыс барлық
талақ жарамды».
، дейді. Осы хадисте «мәжбүрленген
адам» туралы сөз айтылмаған. Бұдан өзге мына хадис те
бар. Еріне ашуланған бір әйел ол ұйықтап жатқан кез
де көкірегіне отырып алып қанжарды тамағына таяп:
«Мені үш мәрте талақ ет. әйтпесе осы қанжармен осып
жіберемін» дейді. Осыдан кейін ері оны талақ етіп сосын
Аллаһ елшісіне барып үкімін сұрайды. Хақ пайғамбар:
«Талақта түс ұйқысының үкімі жоқ»
деп жауап беріп
Басқа тұрғыдан да ханафилар зорлықпен талақ етуді
әзілмен айтқан адамның талақ етуімен салыстырған.
Әзілдеген адам талақтың сөзін айтып. үкімін меңземейді.
Ендеше зорлықпен айтқан адам да осы тәрізді. Өйткені
ол нәтижеге разы емес. Бұл жерде талақта ниеттің қажет
Әйелін бір яки екі мәрте талақ еткен ерді әкесі әйеліне
Бірақ ханафилер зорлықпен жаздырылған талақтың
жарамсыз екендігін алға тартып. бұл тек сөз арқылы ғана
іске асады дейді.
Шафиғи. Мәлики және Ханбалилердің
көзқарастары бойынша зорлықпен жасалған талақ жа
«Бақара» сүресі. 230.
Талақ
айтылғандықтан талақ мәселесін де қамтиды. Иә. малики
Ал. ханафилер болса ниет адамның ішкі әлеміне
қатысты нәрсе. Ол амалдардың ақыреттегі жағдайын бел
гілеуде негізгі рөл ойнайды. Сондықтан сыртқы көрініске
қарай үкім берілетін тақырыптарда ниетке қарамайды
деген пікір айтады. Яғни неке мәселесі дүниеауи мәселе
секілді. Неке ، ерлі-зайыптылардың өз ара «ортақ өмір
сүрейік» деген келісім шарттары. Ал. дүниелік келісім
шарттарда ниетке қарамайды. Бір нәрсеге шынайы яки
әзілдеп қол қоятын болсаңыз ол расталады. Сіз ертеңгі
күні сот алдында «ойнап қол қойып едім» деп бас тар
та алмайсыз. Ендеше. неке де сол сияқты. Сондықтан
үйленуде де талақ етуде де рүкін мен шарттары болса ис
лами тұрғыдан жарамды болады. Егер бір ердің қателісіп
немесе тілі жаңылысып айтатын болса. онда іске аспай
ды. өйткені бұл жерде талақ мәселесі қозғалып тұрған
Бұл тақырыпқа қатысты екі көзқарас бар.
Әбу Ханифаның көзқарасы. Әбу Ханифа.
Нәхәи. Сәури және Омар ибн Абдилазиз тәрізді мүш-
тәһидтердің көзқарасына қарай біреудің қысымы мен
зорлығына шыдай алмай талақ жасаған адамның талағы
жарамды болып табылады. Өйткені зорлық негізінде ерікті
жоққа шығармайды. Қорыққан адам екі жаман іс-әрекеттің
бірін еркі арқылы таңдайды. Бұл жерде оның ризалығының
болмауы нәтижені өзгертпейді. Оның таңдауы жеткілікті.
Ғалымдар мынадай дәлелдерді алға тартады. Құранда:
Отбасы ғылымхалы
жүзеге асқаны)».-деп айтқан.
Ата: «Кім ойнап неке қиса
немесе талақ қылса. ол есептеледі (шынайы жүзеге асады)»
және «талақ пен некеде қалжың жоқ (жүрмейді)».-деген.
47:
Әбу Дарда
(р.а.)
: «Үш нәрседе: некеде. талақта және құл
азат етуде қалжыңдаушы рас айтушы (есептеледі)».-деп
479
Әбу Дәрдә
(р.а.)
: «Жаһилия заманында бір ер әйелін
талақ етіп. кейін «мен сені әзілдеп талақ еткен едім» дей
тін. Сондай-ақ құлды азат етіп немесе бір әйелге үйленіп
кейіннен «мен мұны әзілдеп жасадым» дейтін. Осыған
орай аталмыш аят түсті»
дейді. Әбу Һурайра жеткізген
мына хадисте де Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«جш
нәрсе бар. Бұлардың шыны да шын. әзілі де шын. جйлену.
талақ ету және (рижиғ) айну талақта әйеліне оралу»
4:1
дейді. Абдуллаһ ибн Аббасқа бірде бір адам келіп: «Мен
әйелімнен жүз талақпен ажырастым. Менің осы ісім дұрыс
па?» дейді. Сонда ол: «Әйелің үш талақтан кейін-ақ сені
мен ажырасқан. Тоқсан тоғыз талақ арқылы Аллаһтың
Имам Мәлик бойынша ниетсіз әзілдеп айтқан адам-
ның талағы жарамсыз саналады. Талақта ниет қажет.
Сөз жеке өзі ниетсіз жеткілікті болмайды. Аятта:
«Егер
олар талақ етуге шешім қабылдаса...»
деп айтылады.
Бұл аяттағы «азамә» етістігі ниет ету. шешім қабылдау
мағынасына саяды. Сонымен қатар Аллаһ елшісі «амалдар
ниеттерге қарай» дейді. Бұл хадистегі ниет жалпыға тән
Әл-Мусаннаф Абдурраззақ. 4-том.133-бет. әл-Әсәр- 10243
Талақ
аспайды. Бұған Әбу Һурайраның жеткізген мына хадисі
«Сөзсіз Аллаһ үмбетімнен жасамағандарын немесе
тілдерімен білдірмейінше. жүректеріндегі әзәзілдіктері
Кейде талақ етуді ниеттеніп емес. жай ғана талақ ету
сөздерін пайдаланып әзілдеп айтуы мүмкін. Мысалы. бір
ер әйеліне әзілдеп немесе мазақтап. «мен сені талақ еттім»
десе не болмаса әйелі оған әзілдеп «мені талақ етсейші»
десе оған күйеуі де ойнап «иә. талақ еттім» дейтін болса.
Әбу Ханифа мен Имам Шафиғи бойынша. талақ іске асып.
екеуі сол сәтте ажырасып кетеді. Өйткені әзілдеп айтса да
«Аллаһтың аяттарымен ойнамаңдар»
475
، аяты
дәлел. Имам Мұхаммед бізге Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту
«جш нәрсенің қалжыңы да. расы да жүзеге аса
ды (яғни шындық есептеледі): талақ. азат ету және
، дегені жеткен
дейді. Абдуллаһ ибн Масғуд
(р.а.)
жеткізген риуаятта пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Шын мәнінде. талақ етудің ойыны мен шындығы бірдей
болғанындай неке қиюдың да қалжыңы мен расы пара-
пар (есептеледі)».-
дейді. Әл-Хасан риуаят еткен хадис
те Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Кімде-кім ойнап. не
қалжыңдап талақ қылса немесе ойнап неке қылса. ол
оған рұқсат етіледі
(яғни жүзеге асады)».-дейді. Ибн
: «Кімде-кім ойнап талақ қылса. неке қиса не
месе (құлды) азат етсе. ол оған рұқсат етіледі (ол шынайы
«Бақара» сүресі. 231 аят.
Отбасы ғылымхалы
талақ етуі жарамсыз саналады. Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту
уәс-сәләм)
кішкентай бала және ақыл-есі жарым адамның
Исламда талақ ету билігі ер кісіге берілген.
бірақ неке қиылар кезінде немесе үйленген кезде ер әйеліне
талақ билігін беруіне болады. Ер кісі біреуге әйелін талақ
етуге өкілдік бере алады. Бірақ ер осы өкілдігін қайтып
алуына құқы бар. Алайда. әйеліне берген талақ құқықын
қайта ала алмайды
. Сондай-ақ. әйел кейбір себептермен
Талақ етілетін әйелдің шарттары. Талақ
әйелге қатысты болғандықтан дұрыс (сахих) некенің бо
луы яки әйелдің бір немесе екі талақтан соң «ғиддат» күту
мерзімінде болуы қажет. «Ғиддат» күтіп отырған әйелдің
әлі некесі бұзылмағандықтан. оны үшінші мәрте талақ
Талақ етуде сөз де. сөздің мағынасы да аса маңызды
рөл атқарады. Сондықтан сөз. жазу немесе ишаратсыз талақ
етуді жүрекпен. іштен айтып ниет етуі жарамсыз санала
ды. Басым көпшілік мүштәһидтерге қарай талақ етудің.
талақтың мәнін білдіретін сөздер арқылы жасауы қажет.
Сол себепті ері әйелін жүрегімен талақ етуді ниет етсе осы
ниетін тілі немесе жазу арқылы білдірмейінше. талақ іске
Талақ
Талақтың рүкіні мен шарттары: Рүкін ، бір нәрсенің
негізін құрайтын бөлшек. Талақтың рүкіні әйелін талақ
етердегі айтылатын арнайы сөзі мен тәсілі. Яғни тікелей
«сені талақ еттім». «біз ажырастық» деп ашық білдіргені
секілді ауыспалы мағынамен «үйден кет». «бұдан былай
көзіме көрінуші болма» деген сөздер. Сондай-ақ. талақтың
шарты да бар. Шарт ، негізгі бөлшектерден тыс бірақ сол
негіздердің құралуына арқау болған бөлшектер. Мысалы.
намаз оқудан бұрын оның дәрет алу деген шарты бар.
Ендеше. талақтың да іске асуы үшін оған мынадай шарт
тар қажет. Талақ ететін ердің ақыл-есі түзу және ояу бо
луы. Талақ етілетін әйелдің сол ерге некесі қиылған әйелі
Талақ ант секілді. Оның рүкіні мен шарттары толық
болса дереу іске асады. Әрі оны кері қайтарып ала ал
майды. Сондықтан ердің әйеліне қатысты үш талақ ету
құқықының әрбірі пайдалану арқылы азаяды. Үшіншіде
болса қайтадан үйлену үшін әйелдің біреуге тұрмысқа
шығып. онымен төсек қатынасын жасап. сонан соң ажы
расса ғана қайтадан қосылуына мүмкіндік туады. Енді
Талақ еткен адамның күйеуі немесе оның
талақ етуге өкілеттік берген адам болуы қажет. Одан өзге
ешкім әйелді талақ ете алмайды. Кейбір жағдайларда
қазының ажырасуға үкім беруі талақ бола алады.
Талақ еткен адамның ақыл-есі түзу. балиғатқа
жеткен болуы. Ақыл-есі жарым немесе жынданған
адамның. не болмаса балиғат жасына жетпеген баланың
Отбасы ғылымхалы
طلا او
ع
«Егер олар талақ етуге ниет етсе»
م
طلا
«Талақ екі мәрте»
. Сондай-ақ он шақты
аятта болса «татлиқ» түбірінен шыққан сөздер берілген.
Мысалы:
«Ей. пайғамбар! Әйелдерді талақ еткілерің келсе.
، дейді.
Ислам дінінде талақ ету тізгінін ер кісіге берген. Аят
пен хадистерде берілген тәсіл осыны айғақтайды. Мұның
екі негізгі себебі бар. Біріншіден. егер талақ ету мүмкіндігі
әйелге берілетін болса. онда ажырасулар көбейіп кетер еді.
Өйткені әйел өте сезімтал жан. Ол кейде ашуланған. яки
мазасыз немесе сол секілді әр түрлі жағдайларда сезімге
беріліп күйеуін талақ етуі мүмкін. Оның үстіне талақ үш
мәрте беріледі. Егер әйелге берілсе ол осы үш мүмкіндігін
бір сәтте орындап жіберуі ықтимал. Тіпті күйеуі нашар.
өзі аса сезімтал болса күнде талақ етуі мүмкін. Екіншіден.
отбасының дүниелік жүгі ердің мойнына артылғандықтан.
ол талақ мәселесінде аяғын аңдап басуға мәжбүр. Ислам
дінінде ері әйеліне неке кезінде не болмаса одан кейін де
талақ ету мүмкіндігін беруіне де болады.
Исламнан бұрын арабтар әйелдерін қалаған кезде талақ
етіп. қалаған шақта қайта алатын. Отау құруды. шаңырақ
көтеруді ойыншыққа айналдырған осы әрекеттеріне Хақ дін
тыйым салып. үш талақпен шектеген.
«Талақ екі рет...».
«егер ер әйелін үшінші мәрте талақ етсе. бұдан кейін
«Бақара» сүресі. 227.
«Бақара» сүресі. 229.
«Талақ» сүресі. 1.
«Бақара» сүресі. 229-230.
Ислам дінінде неке өмір бақи жалғасу ниетімен жа
салады. Белгілі бір мерзім үшін жасалатын «мұта» некеге
ғалымдар оң көзбен қарамаған. Әйтсе де отбасын құрған
кейбір ерлі-зайыптылар арасында некенің бұзылуы яки
талақ етілуі мүмкін. Ислам діні некені орынсыз бұзуды
дұрыс санамаған. Тіпті Аллаһ Тағаланың қарғысына ду
шар болатындығын білдірген. Пайғамбарымыздың
саләту уәс-сәләм)
хадистерінде:
«Аллаһ Тағалаға талақтан
басқа сүйкімсіз болған еш нәрсені адал етпеді»
«Аллаһ
Тағалаға адалдың ең сүйкімсізі ، талақ»
«Ләззат алу
мақсатымен ғана жиі-жиі әйел ауыстырған еркектер
ге. жиі-жиі күйеу ауыстырған әйелдерге Аллаһ лағынет
«Маңызды бір себепсіз ерінен ажыраспақ болған
әйелге жаннат иісі харам»
. «Кімде-кім бір әйелді
، деп айтылады.
Исламда неке мынадай жағдайларда бұзылады 1.
Талақ. 2. Екі жақтың ризалығы (мухалә). 3. Қазының
үкімі. 4. Өлім. 5. Діннен шығу. 6. Ерінің әйеліне «зина
жасады» деп айып тағып осы істі анықтау үшін ант ішу
лері (мулаанә) 7. Төрт айдан астам уақыт әйелінен бөлек
қалуға ант ішу (Илә).
Талақ ، араб тілінен енген сөз. «Ажырасу. некелерін
«Ей. пайғамбар! Әйелдерді талақ еткілерің кел
«Ләззат алу мақсатымен ғана жиі-жиі әйел
ауыстырған еркектерге. жиі-жиі күйеу
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
Жамылғыңды жауып есікті аш! Саған көңіл айтып кел
Пайғамбарым! Үстімдегі киімімнен басқа ешқандай
жамылғым жоқ деді. Осы кезде Хақ пайғамбар үстіндегі
шапанын шешті де есікті қиялап ашып ішке қарай
Мына шапанды алып үстіңе жамыл деді. Фатима ки
ген соң бәріміз ішке кірдік. Фатиманың хал-жағдайын
сұрадық. Біраз отырған соң тұрып шығып кеттік. Сыртқа
шыққан соң сахабалар өз арасында «Пайғамбардың
қызының халіне қараңдаршы! Қандай күйге түскен»
деп ішкі уайым-қайғыларын бөлісті. Олардың осы
Отбасы ғылымхалы
Әбу Ханифа. ибн Ханбәл бойынша төрешілерге
ерлі-зайыптылар арнайы өкілдік бермейінше оларды
ажырастыруға үкім бере алмайды. Өйткен олар өкіл
болғандықтан соның шеңберіне шыға алмайды. Аяттағы
өкілдердің атқаратын ісі «татуластыру» ғана. Алайда
оларға арнайы өкілдік берген болса. онда ажырасулары
мүмкін.
Ақыл-есі түзу және балиғат жасына жеткен жігіт
пен қыз тікелей неке қиюға қатысып үйлене алатындары
сияқты. өкіл арқылы да үйлене алады.
Некеде өкілдіктің растығы мына хадиске сүйенеді.
Умму Хабибә Эпиопияға хижрат жасайды. Сонда сол
жерде күйеуі қайтыс болып өзі жалғыз қалады. Осыдан
хабар алған Аллаһ елшісі эпиопиялық Нәжәсиге хат жа
зып Умму Хабибәні өзіне некелеуді қалайды. Бұл жерде
Нәжәсидің үйлендіруі өкіл сипаты арқылы екені анық.
Өкіл сөз немесе жазу арқылы міндетті атқара алады. Адам
біреуге өкілдік берген кезде куә қажет емес. Бірақ куәнің
болуы сақтық үшін қажет болуы мүмкін.
Бір деректе Жабир ибн Сәмура былай дейді: «Бір күні
Аллаһ елшісі
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
жанымызға келіп
Фатима науқастанып қалды деді. Біз осыны естіген
Пайғамбарым! Фатимаға барып көңілін сұрасақ болмай
ма? дедік.
Пайғамбарымызбен бірге тұрдық да Фатиманың үйіне
қарай бет алдық. Барсақ есік жабық тұр екен. Аллаһ елшісі
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
Ал ер кісі «Құранда әйел ұру бар екен» деп әйелін
себепсіз ұратын болса. мұндай жағдайда әйелдің қазыға.
немесе мұсылман емес елде сотқа шағым жасауға тұтастай
құқықы бар. Оның үстіне әйелін жазықсыз ұру ، кісі
ақысына жатып. бұл өмірде әйелінің кешірімін алмаса күн
ертең мақшарда өтеуін еселеп сауаппен қайтарады. Яғни
ерінің әйелінің ұруы немесе оған қатты сөз айтып жүрегін
жаралауы ، кісі ақысына жатады. Тіпті. ғұламалар «егер
күйеуі үйге себепсіз кешігіп түн жамылып келетін болса.
әйелі оның осы қылығын мақшарда қозғап. күйеуін есепке
тарта алады» дейді. Пайғамбарымыз әйелді еріне аманат
Һәм күйеуін ұрған әйелдің де жағдайы нақ осылай
кісі ақысына жатады.
Егер осыдан кейін де түзелмесе. онда төрешілік
«Егер екеуінің арасының ашылуынан қауіптенсеңдер.
еркектің ағайынынан бір төреші. әйелдің ағайынынан бір
төреші жіберіңдер. Егер ол екеуі жарастыруды қаласа.
Аллаһ да. екеуінің арасын үйлестіреді. Күдіксіз Аллаһ
толық білуші. анық хабар алушы».
، дейді. Егер ерлі-
зайыптылар бір-бірімен тату-тәтті өмір сүре алмаса. онда
екеуінің бірі қазыға арызын айтып. төреші тағайындатуға
құқы бар. Бұл кезде қазы ерлі-зайыптылардың туыстары
нан мұсылман. ер. сенімді және үйленудің қадір-қасиетін.
негіздерін жақсы білетін адамдар арасынан лайығын
таңдайды.
«Ниса» сүресі. 35.
Отбасы ғылымхалы
кен. Он екінші. он үшінші ғасырларда Францияда күйеуі
әйелін жараламау шартымен ұра алатын. Англияның көне
заңдарында да ердің әйелін жөнге салу мақсатымен ұру
құқығы бар еді.
Атақты тәпсірші Қуртуби Құрандағы әйелді ұру
аятын: «Із қалмайтын етіп жеңіл-желпі ұру. Бұл ұру
оған жасаған жақсылық қана. Егер ері әйелін ұрып бір
жерін жарақаттайтын болса онда әйелге құн төлейді.
Қоштасу қажылығында Аллаһ елшісі:
«Сақ болыңдар!
Әйелдерге жақсылықты насихаттаңдар. Олар сендердің
қастарыңда көмекшілерің болып. айқын жамандық жа
самайынша оларға тек ізгілікте бола аласыңдар. Егер
ашық жамандық жасайтын болса оларды төсектерінде
жалғыз қалдырыңдар. Және із қалмайтындай етіп жеңіл-
желпі ұрыңдар. Егер бағынатын болса. онда олардың
көңілін қалдыруға бір сылтау іздеуші болмаңдар»
дей
ді.
Басқа бір хадисте де:
«Заңды мәселеде сендерге
қарсы келетін болса із қалмайтындай етіп әйелдеріңді
، дейді.
Міне. осы «сахих» хадистерге қарасақ. Аллаһ елшісі
тікелей ұру туралы аяттың тәпсірін жасаған. Яғни
«із
қалмайтын етіп жеңіл-желпі ұру».
Тіпті табиғиндардың
үлкен Ата ибн Әби Раббах деген ғұлама сахаба ибн
Аббастан «із қалмайтындай етіп ұрудың» мәні қандай
деп сұрағанда ол: «әйелді мисуак сияқты бір нәрсемен
ұру» деп жауап берген. Сондай-ақ мұндай шара кейде бір
ер кісінің әйелі тым шектен шығып. күйеуіне бой бермей
тіпті оны масқаралап. оған қол көтерген шақта да жасалуы
мүмкін.
Бухари. Әнбия. 1. Никах. :0; Муслим. Рада. 62; Тирмизи. Рада. 11.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
. «Мұсылмандарды ұрмаңдар»
«Әйелдерді
сабаушы болмаңдар».
، дейді. Хазіреті Айша анамыз да:
«Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
өз отбасында ешбір әйелін
де ешбір қызметшісін де ұрған емес».
، дейді. Ендеше.
бұл сүннетке жатады. Тіпті бір хадисінде Аллаһ елшісі
әйелін ұрудың қаншалықты жиіркеншті қылық екенін
айтып:
«Араларыңда біреу әйелін құл сияқты сабап. сосын
қас қарайып түн болғанда. онымен төсек қатынасын
Оның үстіне Исламда кейбір қылмыс жасағандарға
дүре соғу жазалары берілген. Мысалы бойдақ адам зина
жасайтын болса. оған жүз дүре. ар-намысын сақтаған
әйелге зина жасады деп жала жапқанға ، сексен дүре. арақ-
шарап ішкен адамға ، сексен дүре соғылады. Бұл дүрелер
уахи мен сүннет бойынша денеде жара. із қалмайтын етіп
теріге ғана әсер ететіндей дәрежеде соғылады. Мұндай
жазалар Аллаһ елшісі кезінде де. төрт халифа кезінде де
іске асқан. Ендеше. отау иесі. әйелдің басшысы. «кіші
ел» саналған отбасының сақшысы ер кісі болғандықтан
әйеліне түзеу үшін денесіне жарақат түспестей етіп ұру
осындай жаза түрі болуы да мүмкін. Һәм бұл кейде ата-
ана өз бетімен бұзық болып. тым еркелеп шектен шыққан
жас баласын тәрбиелеу мақсатымен ұрғанға да ұқсайды.
Сондай-ақ әйелін ұру өзге діндерде де кездеседі.
Мысалы көне шіркеу құқықтарында арнайы бір себеп
пен әйелін жеңіл-желпі ұруға болатындығын қабыл ет
Муслим. Фәдәил.
Отбасы ғылымхалы
жігіттің өз алдына отау құруы оңай шаруа емес. Ібіліс
екі жұптың арасын айырған әзәзіл шәкіртіне ең жоғары
баға беруі тегін емес. Бір отбасы шағын мемлекет. Осы
отбасылардан ел құралады. Ендеше бір қоғамда бір
шаңырақтың шайқалуы қоғамның бүлінуіне жол ашады.
Сондықтан ел арасында бүгін отау құрап. күн өтпей ажы
расып жүргендер Ібілістің ісін жеңілдетуге ат салысқан
жандар. Аллаһ Тағала ерлі-зайыптылардың ажырасуы
на әсте жақсы қарамайды. Сол себепті оларға осындай
кезеңдерден өту жолдарын қойған. Ал енді «некелесу
де халал. талақ ету де халал» деп осы кезеңнің бәрін ат
тап өтіп айына бір. жылына екі рет ажырасып. үйленіп
жүргендер шариғатпен ойнаған деуге әбден болады.
Бір жігіт серт беріп отау тіккен соң сол шаңырақты
шайқалтпау ، оның мәрттігі мен беріктігінің. арының
белгісі. Бақандай мығым болып. сол шаңырақты ақырғы
сәтке дейін ұстап тұру керек. Аллаһ Тағала бостан-босқа
әйелге басшы етіп. үй ішінің отағасы еткен жоқ. Ер жігіт
үйленген соң шекара күзетіндегі сақшыдай өз отбасына
әзәзілдердің кіріп кетуіне жол бермеуі қажет. Атам қазақ
«қыз кезінде бәрі жақсы. жаман әйел қайдан шығады?!».
، дейді. Ендеше еріне бас көтеріп. өз бетімен кеткен әйел
тегі дұрыс болса. оны жөнге салады.
Мінекей сол себепті күн ертең әйелі жесір. бала
сы не әкесіз не шешесіз жетімдей өспеуі үшін ақырғы
шараны пайдаланып. әйеліне із қалдырмай ұрып жөнге
шақырады. Бұл ұру ، шаңырақтың шайқалуының дабылы.
Әйелге «есіңді жи. өзіңе кел. күн ертең бармағыңды шай
нап. өзіңнен жиіреніп жүрме» дегеннің белгісі. Болмаса
Ислам дінінде адам ұру қағидасы жоқ. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
хадистерінде:
«Аллаһтың құлдарын
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
оны төсегінде жалғыз қалдыра алады. Аятта:
«Сонда да
бой бермейтін болса. төсегінде жалғыз қалдырыңдар»
، дейді. Төсекте жалғыз қалдыру ، әйелімен бір төсекте
жатпау яки бір төсекте жатса да теріс қарап жатып алып
онымен төсек қатынасын жасамау сияқты іс-әрекеттер.
Алайда осы насихат ету мен төсекте бөлек жату
мәселесі бәрі бірнеше күн ішінде бола қоймайды. Әйелі
күйеуіне қарсы шығып өз бетімен кеткенде оған жасала
тын насихат ұзаққа созылуы мүмкін. Бір бұзық адамды
түзеу мақсатымен жасалған насихат кейде бірнеше ай. яки
бірнеше жыл уақыт алуы мүмкін. Ендеше әйелді де жөнге
салуды аз мерзімге сыйдыруға болмайды. Оған жасалған
насихат әр түрлі жолдар арқылы бола алады. Өзі айту
мен қатар өзгелер арқылы да айтқызуы мүмкін. Сондай-
ақ төсекте жалғыз қалдыру да ұзақ жалғасуы ықтимал.
Өйткені атам қазақ «үйлену оңай. үй болу қиын» деп тек
ке айтпаған. Бір екі күн сынап «шаңырақ құра алмайды
екенбіз» деп талақ етіп. басқа әйел ала беруге болмайды.
Бұл мұсылмандыққа жатпайтын қылық. Оның үстіне ор
тада бала болатын болса оның әр бір тамған көз жасына
ақыретте есеп беруге тура келеді.
Иә. төсек айырғанмен ерлі-зайыптылар арасында
үнсіздік үстемдік ете алмайды. Бір-біріне теріс қарап.
сөйлеспей жүруге болмайды. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту
«Ешбір мұсылман үш күннен артық мұсылман
бауырына қырын қарауы адалдыққа жатпайды».
، дей
ді.
Әйелін жөнге салу мақсатымен ұруы. Әйелді
төсекте оңаша қалдыру да ешқандай нәтиже бермейтін
болса. онда ең ақырғы шара жөнге салу мақсатымен де
несіне із. дақ түспейтіндей етіп ұруына болады. Қыз бен
Отбасы ғылымхалы
сендерге мойынсұнса онда оларды ренжітіп. көңілін
қалдыруға сылтау іздемеңдер. Расында Аллаһ өте ұлы.
«Еркектер әйелдерді басқарушы»
.- деп
айтылған. Бұл ، ер кісі ойына не келсе соны істейтін
үйдің билеушісі деген сөз емес. Керісінше. шаңырақтың
отағасы. басшысы. әйелі мен бала-шағасын асыраушысы
деген сөз. Аяттың жалғасында «
Өйткені Аллаһ бірінен-
бірін артық етті»
.- деп айтылған. Яғни ер кісінің де
әйелдің де өздеріне ғана тән қасиеттері бар. Мысалы. ер
кісі үй-ішін асырауда. басқаруда әйелден артық болса.
әйел баласын құрсағында тоғыз ай көтеру. туған сәбиіне
түн ұйқысын төрт бөліп оған аналық мейірімін көрсету
жағынан артық.
Ендеше. үйдің отағасы әйелі өзіне қарсы келіп тым
шектен шығатын болса оны тәрбиелеуге құқы бар.
Құранда
әйелдің еріне бағынбай өз бетімен кетіп. оған қарсы
сөзімен берген. Бұл жердегі мағынасы
«үйде дау. шу шығару». «еріне қарсы келіп. оны беттен
алу». «оған мүлде бағынбай кері іс-әрекет жасау» дегенге
саяды. Осы аятқа қарай ері әйелін былайша жөнге келуге
Насихат айту. Әйел күнде үйде дау шығарып.
шаңырақтың берекесін ала берсе онда күйеуі сабыр сақтап
оған аят. хадистерден мысал келтіріп. насихат айтып.
оның жауапкершіліктерін есіне салады. Бұған қатысты
мысалдарды жоғарыда айтып өттік. Егер әйелі сонда да
сөз тыңдамай өз білгенін істей берсе. онда екінші кезекке
Төсегінде оңаша қалдыру. Әйел еріне
бағынбай бетімен кетсе ері оны белгілі бір уақытқа дейін
«Ниса» сүресі. 34.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
، қарамағына жау
ты. Ер адам ، отбасының бас
сы. Ол от
на жау
ты. Әйел ، ерінің үйінің бас
сы. меншігіне жау
ты. Қызметші ، мырзасының мал-
мүлкінің бас
сы. иелігіне жау
ты. Әрқайсысың жау
Һәм ерлі-зайыптылар бір-бірлерімен түсінісіп. жақсы
өмір сүру жолдарын іздестіруі қажет. Ерлі-зайыптыларды
бір-бірлеріне жамандық жасауға құқылары жоқ. Бір ха
дисте Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
былай дейді:
«Бұл дүниеде бір әйел еріне жапа шектірсе сол ердің
қияметте жары болатын қор қызы әлгі жапа шектір
ген әйелге дауыстап: «Аллаһ сені жермен-жексен етсін.
Бұл адамға жаманшылық жасама. Ол сол дүниеде сенің
қасыңда болған қонақ. Жақында ол сенен айырылып бізбен
жүздеседі» дейді»
. Басқа бір хадисте Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Әйелдердің ең ізгісі ، өзіне қараған
шақта сені сүйіндірген. әмір еткен кезде саған бағынған
және сен жоқ кезде өзін және сенің мал-мүлкіңді қорғаған
әйел»
дейді
. Сосын Аллаһ елшісі мына аятты оқиды:
«Еркектер әйелдерді басқарушы. Өйткені Аллаһ бірі
нен-бірін артық етті. Сондай-ақ олар малдарынан да
пайдаландырады. (Әйелдерге мәһір. нәпақа береді). Ал
енді жақсы әйелдер ، мойынсұнушылар. Аллаһ қорғауға
бұйырған көмескі нәрселерді (абыройын) қорғаушылар.
Ал енді өздеріңе бас көтеріп. шығарған шатағынан
жалыққан әйелдерге келсе. оларға насихат айтып
жөнге салуға тырысыңдар. Егер олар сонда да бой бер
мейтін болса төсегінде оңаша қалдырыңдар. Егер сонда
да беті бері қарамайтын болса ұрыңдар. Ал егер олар
Отбасы ғылымхалы
Әйелдің еріне бағынуы керектігіне мына аят дәлел:
«Ерлердің әйелдерге хақтары сияқты. әйелдердің де
ерлерде белгілі хақтары бар»
444
. Аллаһ елшісі
(аләйһис-
саләту уәс-сәләм)
бір хадисінде:
«Егер біреудің біреуге сәжде
етуін қалағанымда әйелдің еріне сәжде етуін әмір етер
، дейді. Басқа бір хадисінде болса:
«Бір әйел ері
разы күйінде қайтыс болатын болса. жаннатқа кіреді»
446
«Ері әйелін төсекке шақырғанда келмей ері оған
ашуланып таңды атырса. періштелер таңға дейін әлгі
، дейді.
Әйел ерінен рұқсат алып сыртқа шығуы тиіс. Әйтсе
де ерлі-зайыптылар бір-біріне сенімді болып. түсінісе
білетін болса ері оған ерік бере алады. Задында әйелдің
үйде отыруы қамауға алынды деген сөз емес. Әйел үшін үй
ең қайырлы орын. Үйі оның мешіті. бақыт ұясы. Хадисте:
«Әйел орануы қажет болмыс. جйден шығысымен шайтан
оған көз тастайды. Әйел үшін Хақ Тағаланың рақымына
Сондай-ақ. әйел нәпіл ораза ұстайтын болса ерінен
рұқсат сұрауы керек. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Әйел үшін ерінің жанында болғанда рұқсатсыз нәпіл
ораза ұстауы және үйіне күйеуінің рұқсатын алмай бөгде
дейді.
Әйел өз абыройын қорғағанындай ері үйде жоқ кезінде
оның абыройын. үйін. малы мен бала-шағасын да қорғауы
қажет. Бір хадисте:
«Әрбірің шо
пан
дай жауапкерсіңдер.
Баршаң да қарамағыңа жауаптысыңдар. Ел бас
шы
сы
«Бақара» сүресі. 22:.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
ердің кейінгі әйелінен туған бала екі әйелге де ортақ бала
болып қалмақ. Бұдан басқа да хикметтер бар.
Хазіреті Фатима мен хазіреті Әлидің алғашқы кездерінде
аз ғана кейбір келеңсіз жайттар болмаса одан кейінгі өмірлері
бір-бірлеріне ыстық ықыласпен. терең сүйіпеншілікпен өтті.
Хазіреті Әли әрқашан Пайғамбарымыздың жанында болып
оған көмекші болғандықтан үйдегі жоқшылыққа хазіреті
Фатима сабырлық танытып. үй істерін жалғыз өзі атқара
білді. Бір ауыз да хазіреті Әлиге «неге отбасыңа нәпақа
іздемейсің?» деп қарсы келген емес. Өйткені оның Ислам
жолында көп істер атқарып жүргенін жақсы білетін.
Ол ، Ақырғы пайғамбардың ең жақсы көретін қызы еді.
Сол себепті Аллаһ елшісі:
«Фа
ма ، менің бір бөлігім.
Оны қуандырған мені қуандырар. оны ренжіткен мені
ренжітер».
442
де
ген болатын. Сөйте тұра Фатиманың үй
шаруашылығына жәрдемдесер ешкімі жоқ бо
тын. Су та
су
дан. диірмен та
сын ай
нал
ды
дан қолдары күс бо
лып.
иықтары да жа
ра бо
тын. Хазіреті Әли мұны көріп.
қатты мұңайып. бірақ қолынан еш нәрсе кел
мей жүретін.
Бұл ауыртпалық ұзақ уақыт бойы жалғасты.
Негізінде. оның мінезі әкесінің мінезіне қатты ұқсайтын.
Өз ісін өзі істеуі де әкесіне тартқандығы еді. Жүріс-тұрысына
Әйелдің ерінің үйінде отыруы. үй іштерінің
жұмыстарын жасауы. баласын тәрбиелеуі бағыну алаңына
жатады. Әйел себепсіз ерінің төсекке шақыруын кері
қайтара алмайды.
Бухари. Фәда’илу’л-Асхаб. 12.16; Муслим. Фәда’илу’с-Сахабә. 93-
Отбасы ғылымхалы
тыс көптеген ғалымдардың көзқарасына қарай. ердің
әйелдері арасында түнеу үлесінде де әділдік жасауы уәжіп.
Бұл жерде бір әйелі кәрі. бір жас немесе бірі мұсылман
енді бірі христиан болуы шарт емес. Хазіреті Айша:
«Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
әйелдері арасында күндерді бөліп.
әр әйелі үшін арнайы бір күн бір түн айқындады».
،
дейді.
Пайғамбарымыз бір хадисінде:
«Екі әйелі бар ер адам
біреуіне бет бұрып. екіншісіне немқұрайлы қараса. қиямет
Сондықтан Құран төрт әйел алуға есік ашқанымен
жүгі ауыр болғандықтан жалғыз әйел алуға ынталанды
«Әділетсіздік жасаудан қорықсаңдар біреуін ғана
، дейді.
Ислам дінінде көп әйел алу ، парыз. уәжіп. яки сүннет
түрінен емес. берілген рұқсат қана.
Әсіресе кейде бір елде соғыстан соң көптеген әйелдер
жесір. қыздар жетім қалуы мүмкін. Яки қоғамда халық
саны азайып кетуі де мүмкін. Мінекей осындай жағдайда
көп әйел алудың демографияға қосар үлесі мол. Сондай-ақ
кейде бір ердің әйелі жазылмас дертке шалдығуы мүмкін.
Егер бір әйел ғана болуы керек деп шектелетін болсақ ері
зинаның құрығына шалынуы ықтимал. Егер ажырасатын
болса. әйелдің тағдыры қиынға соғады. Һәм кейде бір-
біріне ынтызар болған екі ғашық қосылғанда әйелі бедеу
болуы мүмкін. Ал ерінің бала сүйіп. ұрпағым болса деп
армандайды. Міне осындай жағдайда ер кісі екінші әйел
алатын болса кейінгі әйелі науқас әйеліне қамқор болса.
«Ниса» сүресі. 3.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
жүрген сарбаздарға жарларынан алты айдан артық бөлек
қалмауларына әмір берген. Сондықтан Ислам қоғамында
жыл бойы үйінен кетіп себепсіз оралмай жүрген ер адамды
қазы оралу үшін шақырады. Егер сонда да оралмайтын
болса. некелерін жарамсыз етеді.
Сондай-ақ ерлі-зайыптылар бір-бірлеріне әйелдің
хайыз. нифас кезінде төсек қатынасын жасауға болмайды.
Мұндай кезде жақындау харамға жатады. Аятта:
«Хайыз
кезінде әйелдеріңнен аулақ болыңдар».
، дейді. Егер
жақындайтын болса тәубе етулері қажет. Һәм жазасы бар.
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Кімде-кім хайыз әйеліне
жақындайтын болса егер қан қызыл түсті болса бір ди
нар. сары түсті болса. жарты динар садақа берсін
437
، дейді.
Ер кісіге төрт әйелге дейін алуға рұқсат. Және бір
әйелі бар адам екінші әйел аларда бұған бірінші әйелінің
келісімі шарт емес. Міне осындай ер кісі егер екі яки төртке
дейін әйел алатын болса. бұлардың бәрін бірдей әділдікпен
қарауға мәжбүр. Әйтсе де ер кісінің бірнеше әйеліне бірдей
толық әділдік жасауда қиналуы мүмкін. Құранда:
«Қанша
қаласаңдар да әйелдер арасында әділ болуға шамаларың
жетпейді. Ендеше біреуіне мүлде ауып кетіп. өзгесін
жіпсіз байлағандай етіп қоймаңдар».
، дейді. Иә. ер
әйелдеріне нәпақа жағынан әділдік жасай алуы мүмкін.
Бірақ кейде өзгелеріне қарағанда біреуін қатты жақсы
көріп. соған қатты көңіл бөлуі мүмкін. Мұндай жағдайда
отбасының әділдік жүйесі қиынға соғады. Шафиғилардан
«Бақара» сүресі. 222.
«Ниса» сүресі. 129.
Отбасы ғылымхалы
туыстарындай көріп қол ұшын беретін болса онда бұл
кәміл иманның айқын көрінісі болмақ.
Ислам діні ерлі-зайыптыларды бір-бірімен түсінісіп.
Құранда Аллаһ Тағала
: «Ерлердің әйелдердегі
хақтары сияқты. әйелдердің де ерлерде белгілі хақтары
бар. Әйелдерден қарағанда ерлердің дәрежесі артық».
432
، дейді.
Пайғамбарымыз да көптеген хадистерінде әйеліне
жақсылап қараған ер «ізгі адам» деп бағалаған. Атап
«Сендердің әйелдеріңе қатысты ақыларың.
әйелдеріңнің де сендерге қатысты ақылары бар.
Сендердің әйелдеріңе қатысты ақыларың ، төсегіңді
өзгеден сақтауы және сендердің ұнатпаған адамдарыңа
үйлеріңе кіруге рұқсат бермеуі. Сақ болыңдар! Олардың
сендерге қатысты ақылары ، нәпақа тауып. жақсылап
. Басқа бір хадисте:
«Сендердің ең
жақсыларың ، отбасына жақсы қарағандарың. Мен де
отбасыма жақсы қарағандардың ең ізгісімін».
،дей
ді.
Ерлі-зайыптылардың бір-бірімен төсек қатынас
жасауға құқылары бар. Аллаһ Тағала Құранда:
хайыздан тазарғанда Аллаһтың сендерге әмір еткен
жерінен оларға жақындаңдар».
، дейді. Егер қыз бен
жігіт үйленіп жігіт жақындауға қауқары болмаса. көп
ұзамай әйелде некені жарамсыз ету құқы туады.
Ханбалилар бойынша. ері әйелімен аз дегенде төрт
айда бір рет жақындауы керек. Халифа Омар да майданда
«Бақара» сүресі. 22:.
«Бақара» сүресі. 226-227.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
Күйеуі әйеліне өзінің рұқсатынсыз үйден шығуына
тыйым сала алады. Бірақ әйелі мынадай жағдайда
1.
Әйел жанында жақын туысы бар болса қажылыққа
бара алады. Бұл жерде ерінің рұқсаты қажет емес.
Өйткені ердің құқығы «айн» (өтелуі тиіс) парыздың
2.
Әйел өзгелердегі алашақтарын сыртқа шығып
Ері діни мәселелерді үйретпесе. әйелі рұқсатсыз
4.
Ері әйелін ең азы аптасына бір рет ата-анасының.
жылында бір рет бауырларының. әпкелері сияқты
жақын туыстарының амандығын сұрап қайтуына
Бірақ әйел ерінен рұқсатсыз түнде басқа жерде қона
алмайды. Туыстарымен көрісуге кедергі жасау туыстық
қатынастың үзілуіне жол ашады. Ислам дінінде «туыстық
қатынас» маңызды парыздардың бірі. Оны орындамаған
Сондай-ақ әйелдің ата-анасы ауыр науқастанып оларға
қарайтын ешкім болмаса әйелі күйеуі рұқсат бермесе де.
әкесінің үйіне барып олардың күтімін жасай алады. Бірақ
мұндай жағдайда күйеуі әйеліне нәпақа беруге жауапты
болмайды.
Сондай-ақ. ері әйелінің ата-анасына аптасына бір
рет қонуға және бұрынғы ерінен қалған баласына барып
Иә. бұлар құқық мәселесі. Ал ерлі-зайыптылар бір-
бірімен түсінісіп. ата-аналары мен туыстарын өз ата-ана.
Отбасы ғылымхалы
әйелі бұдан тыс. Бір ер кісі кедей болса да ата-анасына.
Үшінші:
Нәпақа алатын адамның ата-тегі жағынан
Мәһірін қолма-қол алған және нәпақасы қамтамасыз
етілген әйел ерімен бірге тұруы қажет. Алайда қолма-қол
алуға келіскен мәһірін ала алмаса. онда әйел бір үйде
Сондай-ақ тұратын үйді ері әзірлеуі қажет. Бірақ
жарының тұратын үйі денсаулыққа қолайлы. көршілері
жақсы. үйге қажетті заттары әзір болуы тиіс. Сонымен
қатар әйел ерінің туыстарымен бірге тұрғысы келмесе
мәжбүрлей алмайды. Бірақ әйел келісімен беретін болса
Егер некесі қиылған әйел күйеуіне өзінің әкесінің
үйінде тұрамыз деп шарт қоятын болса. бұл шарты есеп
ке алынбайды. Тіпті күйеуінің осы шартты әуелде қабыл
етсе де кейін бұл шартқа көнбеуге құқылы. Әйелін өзінің
үйіне алып бара алады.
Сондай-ақ күйеуі әйелін алып тұрған жерінен шалғай
жаққа көшетін болса. күйеуіне бағынып онымен бірге
кеткені абзал. Бірақ ол үшін күйеуінің сенімді және әйелін
харамнан сақтай алатын ізгі-қасиеті бар адам болуы керек.
Сонымен қатар неке қиярда «осы аймақтан кетпейміз»
деген шарт та қойылатын болса. әйелді ризалығы болмай
алып кете алмайды.
Касани. а.а.е. 4/36-37. Ибн Абидин. а.а.е. 2/923: Ибн Қудамә. әл-
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
«Раббың тек қана Өзіне құлшылық жасауды және
дейді.
Бір хадисте былайша айтылады: «Аллаһ елшісіне
(аләйһис-
саләту уәс-сәләм)
әкесімен бірге бір адам келіп: «Уа. Аллаһтың
елшісі! Менің өзімен тиесілі малым бар. Сонымен қатар
малы бар әкем де бар. Сөйте тұра әкем менің малымды
алғысы келеді». - дейді. Аллаһ елшісі сонда:
«Сен де
Ата-ананың баласынан нәпақа алуының шарттары
мынадай: Бұлардың кедей болулары тиіс. Нәпақа беретін
баласының немесе немересінің осыны беруге шамасы же
туі тиіс. Бұл оның бай болуы. яки жұмыс істеуге шамасы
болуы арқылы іске асады.
Туысының кедей болуы керек. Немесе оның
мал-мүлкі болмауы. не жұмыс істеуге шама-шарқы бол
мауы керек. Яғни туысының кішкентай бала. кәрілік.
ақыл-есі жарым тәрізді себептері болуы керек. Әйтсе де
ата-анасы бұл қағидадан тыс. Өйткені олар денсаулығы
мықты болып жұмыс істеуге шамалары жетсе де. оларға
нәпақа қолдауы жасалады. Ендеше ата-ана және әйелінен
тыс туыстар бай болса не болмаса жұмыс істеуге шамала
ры жететін болса оларға нәпақа беру қажет емес.
Нәпақа беретін адамның бай және жұмыс
істеп табыс табу тұрғысынан кедей туысының күн көрісін
қамтамасыз ететін жағдайда болуы тиіс. Бірақ ата-ана.
«Исра» сүресі. 23.
Отбасы ғылымхалы
Ұлы балиғат жасына жетпеуі қажет. Бірақ ұлы
балиғат жасына жеткенмен мүгедек секілді науқастанатын
Ұлы кедей болу керек. Ал ұлының өзіне ти
есілі малы болса. шығын сол малдан өтеледі.
Әке ұлына қарауға шамасы жетуі керек. Бұл
әкенің бай. яки нәпақа таба алатын шамада болуы арқылы
жүзеге асады.
Әкенің қызына қарау шарттары:
Қызда балиғатқа жету немесе пәлен жас де
ген шарт қаралмайды. Қыз ұзатылғанға дейін нәпақасы
әкесіне тиесілі болады. Тұрмысқа шыққан соң күйеуіне
қатысты болмақ. Алайда күйеуі қайтыс болса не болма
са ажырасса әйел қайта әкесінің үйіне оралады. Әйел
жұмысқа мүжбүрленбейді. Бірақ Ислами өлшем аясында
жұмыс істеуіне болады.
: Кедей болу керек. Егер қыздың малы болса
нәпақа содан өтеледі.
Әкесі нәпақа табуға шамасы жетуі немесе
бай болуы керек. Төртінші: Әкенің де. қыздың азат болуы
керек.
Ата-ана кедей болса немесе жұмыс істеуге қауқарсыз
кәрі болса онда олардың нәпақасы баласына қатысты бо
лады. Құранда:
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
«Ғиддат» ерінің қайтыс болуы яки ажырасуы арқылы
болады. Күйеуінің өлімі әйелге нәпақа бере алмайды.
Өйткені ері қайтыс болғанда бүкіл дүние мирасқорларына
өтеді. Әйелі болса төрттен бірі. яки сегізде бір шамасында
мирасқа ие болады.
Ал әйел ажырасатын болса. «ғиддат» күту мерзімінде
нәпақа еріне тиесілі болады. Бұл үш талақта да өзгермейді.
Бірақ үш талақтан кейін Шафиғи. Малик. Ханбали бойын
Қыз бен баланың нәпақасы әкесіне тиесілі. Тіпті
әйелімен ажырасып кетсе де. баланың нәпақасы әкесіне
міндет.
Сондай-ақ үйдегі әйелі баланы емізгісі келмесе сәби
өзгенің сүтін еметін болса. онда анасын емізуге мәжбүрлей
Хазіреті Айшадан мынадай бір хадис бар. «Әбу
Суфиянның әйелі Хинд бинти Утбә Аллаһ елшісі
не келіп: «Пайғамбарым! Әбу Суфиян өте сараң адам.
Маған да бала-шағасына да нәпақа бергісі келмейді. Оның
дүниесінен айтпай алсақ күнә бола ма?» деп сұрайды.
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Оның дүниесінен өзіңе
және бала-шағаңа жететіндей етіп алуыңа болады» деп
жауап береді»
. Мінекей. осы хадисте ер кісінің отба
сына нәпақа беру уәжіп екендігін көрсетеді.
Отбасы ғылымхалы
не болмаса мұсылман дінінен шығып кететін болса. ондай
жағдайда күйеуі нәпақа табуға міндетті емес.
Ері кедей болатын болса бұл ажырасудың себебі емес.
Ханафилар мына аятты дәлел етеді:
«Егер үйленетін кісілер кедей болса Аллаһ оларға
Ал Малики мен Ханбали мәзһабтары мен Шафиғидың
бір пікіріне қарай күйеуінің отбасының нәпақасын
қамтамасыз ете алмауынан әйел некені қазыға жүгіне
отырып жарамсыз ете алады.
Алысқа бармай-ақ өзіміздің елімізде үйленіп әйеліне
ешқандай күтім жасамай басқа қалада. басқа жерде
қаңғырып жүрген қаншама азаматтар бар. Бұлардың кей
бірі «жұмыс бабымен» деп өзге қалада сандалып жүрсе.
енді біреулері «дін таратып жүрмін» деп әр жерден бір әйел
алып оларға қарамай өз бетімен лағуда. Олар әйелдеріне
«мен сені Аллаһ Тағалаға тапсырамын. Ризықты сол бе
реді» дейді. Ризық Аллаһтан екені айдан анық ақиқат.
Бірақ сол ризықты табу. Аллаһтан алу ، ердің міндеті.
Алайда осындай діни сауаты шала адамдардың кесірінен
кейбір әйелдер үйінде қараусыз науқастанып өліп жат
са. енді бірінің дұрыс тамақтанбағандықтан жаңа туған
сәбиі бас сүйексіз мүгедек болып тууда. Ендеше өмірі
мен сәбилеріне қауіп төндірген ерлерінен құтылып. азат
өмір сүргісі келген әйелдер сүннит имамдардың басым
көпшілігінің берген осы пәтуаларын пайдалануларына
«Нұр» сүресі. 32.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
«Ажырасып мерзім күткен әйелдерді шамаларың
келгенше үйлеріңде тұрғызыңдар. Оларға қиыншылық
، дейді.
Әйел қаламаса күйеуі оны өзінің жақын туыстары
мен бірге отыруға мәжбүрлей алмайды. Егер жоғарыда
да айтқандай ризалық білдірсе. онда ол әйелдің көркем
мінезінің белгісі.
Бірақ күйеуі бұрынғы әйелінен болған жас бала
сын әйелімен бірге тұрғызуға құқылы. Ал әйелдің өз
туыстарының ешбірін. тіпті бұрынғы күйеуінен қалған
кішкене балаларын күйеуінің рұқсаты болмай үйінде
тұрғыза алмайды. Өйткені күйеуі әйелінің туыстарын
нәпақамен қамтамасыз етуге міндетті емес. Ал егер күйеуі
де ризалық білдіріп. көмектесіп жатса бұл да күйеуінің
көркем мінезінің айғағы.
Сондай-ақ әйелдің өзінің жеке үйі болса сол үйде өзі
тұру үшін күйеуіне жалға бере алады. Мұндай жағдайда
күйеуі жалға алған үйдің ақшасын беруден қаша алмай
Һәм әйел қоғамдық деңгей тұрғысынан өзімен тере
зесі тең әйелдердің қызметшілері бар екенін біліп. яки өзі
күтімге мұқтаж болып күйеуіне білдірсе. онда ол қызметші
Әйел күйеуінің шақырғанына көнбей үйіне бармай
тын болса яки оған бағынбай үйінен шығып кететін болса
«Талақ» сүресі. 6.
Ибнул-Хуммам. а.а.е. 3 том. 321 бет; әл-Фәтәуал-Хиндия. 1 том. 544-
Отбасы ғылымхалы
ақ бір малды көтере алмайтын іске салуға да болмай
Енді отбасы мен жақын туыстары туралы кеңірек ке
Әйел бір азаматқа тұрмысқа шыққан күннен бас
тап оның бүкіл ас-суы. киім-кешегі. тұратын үйі. үйдің
шығыны барлығы үйдің отағасының мойнында. Бұлар
ысырапқа да. сараңдыққа да бармай әйелінің қоғам
деңгейіне қарай қамтамасыз етіледі. Ерлі-зайыптылардың
екеуі де бай-дәулетті болатын болса. соған қарай шығын
жасалады. Екеуі де кедей болса. байлар деңгейінде шығын
жасалмайды. Біреуі бай. біреуі кедей болса орта жол та
буы тиіс. Бірақ кейбір ғалымдар нәпақаның өлшемі ерінің
Құранда:
«Аналардың нәпақасы шамасы жет
кенше баланың әкесіне қатысты»
дейді.
Басқа бір
«Кеңшілік бай кісі өзіне Аллаһтың бергені
бойынша нәпақа берсін. Ризығы азайтылған адам да
нәпақаны Аллаһтың бергені бойынша берсін. Аллаһ
ешкімге оған бергенінен артық салмақ салмайды. Аллаһ
Күйеуі әйеліне көршілерінікіндей жақсы үй әзірлеуге
де мәжбүр. Бұл жерде әйелі ар-намысына. малына сенімді
«Бақара» сүресі. 233.
«Талақ» сүресі. 7.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
Нәпақа ، қазақ тіліне араб тілінен енген сөз. Мағынасы
азық-түлік. жұмсалған нәрселер және үй отағасының от
басына қажетті нәрселермен қамтамасыз ету деген сөз.
ірінші:
Адамның өзінің күнкөрісін қамтамасыз
ету. Өз басын түзей алмаған. кеудесін көтеруге қауқары
жоқ адам отбасын да бөгдені де жарылқай алмайды.
Пайғамбарымыз:
«Алдымен өз нәпсіңе сосын нәпақасы
، дейді.
Адамның басқалардың күн көрісін қамтамасыз
етуі. Бұған отбасы. жақын туыстары яки мал-мүлкі жата
Ислам дінінде ер кісі әйелінің және белгілі бір жасқа
келгенше яки бір істің маманы болғанға дейін балаларын
нәпақамен қамтамасыз етумен міндеттелген. Ата-анасы
мен басқа да жақын туыстары кедей болып қалатын бол
са. нәпақа оларды да қамтиды. Сондай-ақ сүті мен еті
нен және күшінен пайдаланған үй жануарларына қарау
да ер кісінің мойнында
. Ислам діні тек адам құқығын
емес. сонымен қатар жануарлардың да құқығын қорғайды.
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бір хадисте:
«Аштан
өлгенге дейін мысығын қамап қойған бір әйел азапқа ду
Сол себепті бір малдың иесі оған қарамай жем-шөбін
салмай аш қалдыратын болса діни тұрғысынан да сот
тұрғысынан да сол малға қарауға мәжбүр етіледі. Сондай-
Муслим. Зәкәт. 95.
Отбасы ғылымхалы
Дей тұрсақ та ханафилар бойынша қыздың өзіне
берілген мәһірге көрпе-төсек алуға мәжбүр ете алмайды.
Қыздың әкесі де өз малынан көрпе-төсек алуға мәжбүр
емес. Қыз ешқандай көрпе-төсексіз. киім-кешексіз тіпті
бір сабақ жіпсіз ерінің үйіне ұзатыла алады. Өйткені қыз
ұзатылған соң оның бүкіл нәпақасы күйеуінің мойнын
да. Үй әзірлеу. тіршілікке қажетті заттар. әйеліне киім-
кешек алу бәрі ердің міндетіне жатады. Әйел ، ерінің
аманаты. Ұзатылғанға дейін қызды ата-анасы қанаттыға
қақтырмай. тұмсықтыға шоқыттырмай. бетінен қақпай
мәпелеп өсіреді. Осындай біреудің қызын аманат етіп.
сөз беріп алған ері сол аманатқа қиянат жасауға ешқандай
құқы жоқ.
Бірақ жігіт жағы мәһірден бөлек көрпе-төсек үшін
ақша берген болса онда осы ақшаға тиісті заттарды алуға
тиісті. Оның үстіне мәһір көрпе-төсектің құны емес. Ол
، жігіттің қызға берген арнайы сыйы.
Сондай-ақ. қыздың ата-анасы мәһірдің құнына бол
сын. өздері салт ретінде өз қаражаттарына көрпе-төсек
алып қызына берсе. бұл дүние тұтастай ердің емес. қыздың
жеке мүлкі болып саналады. Сондықтан әйелдің осы жеке
мүлкін ері оның рұқсатымен ғана пайдалана алады. Егер
қандайда бір жағдаймен ажырасатын болса. бұл дүниеге
416
Ерлі-зайыптылар тым ысырапшылдыққа бармауы
керек. Өйткені Құранда:
«Мал-мүлкіңді ысырап етіп ша
шушы болма. Өйткені дүниесін шашқандар шайтанның
бауырлары. Шайтан болса Раббысына өте қарсы».
،
дейді.
«Исра» сүресі. 26-27.
Ерлі-зайыптылардың бір-біріне деген құқылары
маса неке кезінде мәһірді қанша беретіні айқындалмаса.
яки айтылмаса кейіннен ел қатарлы «стандарт мәһірін»
береді.
Сондай-ақ мәһірдің өтелуі «уақытылы». «кешіктіріл
ген» болып екіге бөлінеді. Яғни неке қияр кезінде ер кісі
айтылған мөлшердегі мәһірді дереу сол шақта береді. Ал
жігіт мәһірді кейін бермек болса бұған «кешіктірілген
мәһір» дейді. Бірақ мәһірді пәлен уақытта берілу тиіс
болса. сол кезде беруі қажет. Ал уақыт белгіленбесе ұзақ
мерзімде өтей алады. Бірақ кейін бір жағдаймен ажыра
сатын болса сол кезде ер кісі әйеліне мәһірді беруі тиіс.
Алда-жалда ері өліп кететін болса. онда әйелі мәһірін
артта қалған дүниесінен алады. Ал әйел өліп кетсе. мәһірді
оның мирасқорлары күйеуінен алады.
Мәһір ، әйелдің өзіне тән ақысы. Қыздың әкесі яки
атасы мәһірді қыз атынан алуына болады. Бірақ оған
иелік ете алмайды. Бірақ қыз қамқоршыларына мәһірдің
берілуіне ризалық білдірмесе жігіт мәһірді оларға бере
алмайды. Егер берген күннің өзінде ол мәһір болып са
Әбу Ханифа бойынша қыздың әкесі жігіттен мәһірден
өзге бір нәрсе алуына болмайды.
Қазіргі таңда қазақта қыздың қамқоршылары жігіт жақтан қалың
мал алып жатады. Егер осы қалың мал түгелдей қыздың көрпе-
төсек. киім-кешегіне жұмсалып жатса. онда мұны «мәһір» деп атауға
болады. Еліміздің әр жерінде өзіне тән қалың мал өлшемі бар. Бұл
«стандарт мәһір» болып саналуы мүмкін. Яғни атам қазақ қызының
жағдайын ойлап. ғасырлар бойы мәһірді қалың мал ретінде алып
келген. Ондағы мақсат қызынан пайда көру емес. қайта қызының
бақытын ойлап. тезірек үй-жай болып кетуін қалайды. Егер қыз бен
жігіт отауын өздері ғана тігетін болса. көптеген қиыншылықтарға
душар болар еді. Сондықтан атамыз қазақ қыздың мәһірін қалың
мал етіп «ертелеп» ақшалай алып. соған қыздың көрпе-төсегін. киім-
кешегін тіпті қолға ұстар қасығы мен жайылар дастарханына дейін
Отбасы ғылымхалы
Ал жігіттің қызға мәһір ретінде Құранды. хадисті
немесе дінді үйретуі мәһір саналуы ғұламалар арасын
да әр түрлі көзқарас болса да. Бухари мен Муслимде
Пайғамбарымыздың бір сахабаны бір әйелге Құран үйрету
Мәһірдің ең жоғарғы өлшеміне келер болсақ. Ислам
оған ешқандай шек қоймаған. Жігіт қызға ат басындай
алтын. түйе салмағындай күміс беремін десе өз еркінде.
Құранда:
«Олардың біріне жүктеп мәһір берген болсаңдар да
، дейді.
Хазіреті Омар халифа болып тұрғанда үйленетін жігіт
терге ауыр болмас үшін мәһірдің мөлшерін белгілі бір
өлшеммен шектемек болады. Пайғамбарымыздың қыздары
мен әйелдері үшін ең көп 4:0 дирхам күміс ақша мәһір
болғанын есепке алып сол мәһірді 400 дирхаммен шек
тегісі келеді. Сол кезде бес дирхам шамамен бір қойдың
құнындай еді. Халифа Омар мінберге шығып осы үкімін
айтып мінберден түскенде құрайыштық бір әйел келіп осы
аятты оқып. шектеуге болмайтындығын айтады. Осыдан
кейін хазіреті Омар мінберге қайта шығып: «Сендерге
әйелдерің үшін 400 дирхамнан артық мәһір беруге тыйым
салған едім. Бұдан былай адам қалағанынша мәһір бере
، дейді.
Мәһірдің ең азына келсек. Әбу Ханифа бойынша.
он дирхам күміс немесе соның құны. Яғни екі қойдың
құнындай.
Мәһірді неке кезінде қанша беретінін анықтап келісу
ге болады. Бұған «аталған мәһір» деп айтылады. Не бол
«Ниса» сүресі. 20.
Мәжмәуз-Зәуәид. 4 том. 2:3 бет.
Мәһір ، үйлену кезінде ер кісінің әйелге осы атпен
берілетін. яки кейіннен берілуі көзделген дүние яки ақша.
Мәһір некенің ешқандай шарттарына жатпайды. Ол әйелге
берілуі тиіс дүниелік ақыға жатады. Мәһір неке қиылар
кезінде айтылмаса да неке жарамды болады. Әйтсе де
әйел кейіннен өзіне тиіс мәһірін алуы тиіс. Құранда
Аллаһ Тағала:
«Сендер әйелдеріңе жақындасудан. яки
мәһір белгілемеген әйелдеріңді талақ етсеңдер мұндай
жағдайда сендерге сөгіс жоқ».
410
، дейді. Осы аятта мәһір
берілмей үйлену туралы сөз болуда.
Пайғамбарымыз негізінде мәһірсіз сахабаларды
үйлендірмеген. Дей тұрсақ та. сахабалар арасында мәһірсіз
үйленгендер де болған. Бір хадисте Пайғамбарымыз бір
«Сені пәленше деген әйелмен үйлендірейін бе?»
- деп сұрап. әлгі сахаба
деп жауап бергенде. дәл
сол сұрақты әйелден де сұрап. ол да құптаған соң екеуін
үйлендірген. Неке үстінде ешқандай мәһір туралы сөз
болмаған. Бірақ осы сахаба да бұл өмірден өтер алдында
Хайбар соғысындағы түскен олжадан мәһір етіп бергені
Исламда сатылуы не болмаса пайдалануы тыйым
салынбаған барлық нәрсені мәһір ретінде беруге болады.
Көлік. үй. бағалы заттар т.б. бәрі де осыған жатады. Тек
Исламның тыйым салған арақ-шарап. арам мал. ұрланған
зат сияқты нәрселер мәһірге жатпайды.
«Бақара» сүресі. 236.
ң
ІРІНЕ ДЕГЕН
«Олардың біріне жүктеп мәһір берген
«Сендердің ең жақсыларың ، отбасына жақсы
қарағандарың. Мен де отбасыма жақсы
Отбасы ғылымхалы
негізі саналған осы бес тіректің біреуіне қауіп төнетін
болса онда ол ел құлдырап. қоғам бұзылады.
Міне осы бес негіздің үшіншісі ، нәсілдің сақталуы.
Егер бір қоғамда кімнің кімнен тарағаны. жаңа ұрпақ
кімдердің үрім-бұтағы екендігі белгісіз болып. тегі
беймәлім тексіз өскен бір ел әсте ел бола алмайды. Еуропа
елдерінде қазір жаппай тексіздік жайлаған. Оларда кімнің
кімнен тарағаны аса маңызды емес. Соның салдарынан
олар күннен күнге кері қарай кетіп бара жатыр. Өзінің
қай ұлттан шыққандығын. тарихын білмеген ұрпақ әсте
өміршең бола алмайды. Сол себепті атам қазақ: «жеті
атасын білмеген жетесіз» деп қатаң ескерткен.
Егер қазақ елі де «азаматтық неке» деген секілді дерт-
тен арылмайтын болса. күндердің бір күні Еуропаның
қамытын киюі әбден мүмкін.
Неке бөлімі
соң алты айдан ерте босанса бірақ жігіт баланың өзінікі
екенін мойындайтын болса ата-тегі осы растау арқылы
айқындалады. Бұл жерде Ислам діні баланың жағдайын
ойлап. алдын ала некенің бар екендігі яки күмәнға қатысты
төсек қатынасының болғанын жорамалдайды.
Егер олар «біз бір-бірімізге жар бола алмайды
екенбіз» деп баға беріп екеуі екі бөлек кететін болса. одан
кейін қыз бала көтеріп. босанатын болса сәби зинақордың
баласы болумен қатар. «әкесіз» болып қалады.
Сәбиді дүниеге әкелген анасы ел-жұртқа
«күйеуінен ажырасқан әйел» емес. «зинақор (ойнас) қыз»
болып аталады.
есінші:
Хақ Тағаланың шариғатты қоюында арнайы
мақсат бар. Оны мүштәһид Имам Шатиби дарурият. ха
Дарурият ، ол дін мен дүниелік істерге қатысты
зәру ерекшеліктер. Егер бұлар болмаса дүниелік істер
өз өрісінен тайып. бүлік белең алып. өмір өз маңызын
жоғалтады. Сондай-ақ бұлар болмаған жағдайда ақырет
істері де жолдан шығып. жаннатқа жету мүмкіндіктері
жоғалып. адам. яки қоғам қасіретке душар болады. Ал осы
«Расында бір қауым. өзін өзгертпейінше Алла. оны
деген аятта айтылғандай бір қоғамның
өзін ізгілікке бағыттап. ақиқат ауылына жетуі үшін осы
бес нәрсенің реттеліп. сөзсіз қорғалуы қажет. Қоғамның
Отбасы ғылымхалы
ге болады. Өйткені бір кездері Римде қыз бен жігіттің
некесіз-ақ бір-бірлерімен ерлі-зайыптарша тұра берулері
не қатысты заңдары болған. Сондай-ақ бұл «мұта» неке-
сіне де ұқсайды. Өйткені «мұта» некесі куәларсыз өз-ара
уақытша тұруға келіседі.
«Азаматтық неке» Ислам діні бойынша. жалған неке.
тіпті некесіздікке жатады. Сондықтан оны «азаматтық
неке» деп емес. «азаматтық зина» деуге толық негіз бар.
Өйткені бұл жағдайда да неке қиылмайды. Исламда зина
ең үлкен күнәлардың бірі. Міне «азаматтық некеде» осы
үлкен күнәні өз ара «болашаққа жар болуға әзірлік» деген
атпен заңдастырып өздерінше «адал етіп» алады. Бірақ
ол адал бола салмайды. Азаматтық некенің зияндарының
Ислам дінінде бір мәрте зина жасау кісі
өлтіру тәрізді ең үлкен күнәлардың бірі. Құранда:
«Зинаға жақындамаңдар. Өйткені ол өте жаман
бір іске апаратын бір жол».
، дейді. Ендеше заңсыз
қосылған қыз бен жігіт өз ара ажырасқанға дейін зина
жасайды. Мұншалықты күнә күн ертең қабір әлемінде де.
мақшар әлемінде де жасаған қыз бен жігітті адам айтқысыз
азапқа душар етеді.
Егер қыз бала құрсақ көтеріп. дүниеге
әкелетін болса. ондай бала ерлі-зайыпты емес. зинақор
қыздың баласы болып әкесіз дүниеге келеді. Бірақ бұл жер
де егер қыз бала көтергенде болашақ баланың жағдайын
ойлап қыз бен жігіт некесін қиып. арада алты ай өтетін
болса бала әкесіне тиесілі болады. Сондай-ақ некеден
«Исра» сүресі. 32.
Неке бөлімі
«Уа. адамдар! Мен сендерге әйелдермен мұта некені
жасауға рұқсат берген едім. Сөзсіз Аллаһ оны қияметке
дейін харам етті. Кімнің жанында мұта некелі әйел болса
оны қоя берсін. Оларға бергендеріңнен ешнәрсе алушы
«Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Қоштасу
қажылығында мұта некесіне тыйым салды»
. Пайғамбар
ең соңғы рет өсімге тыйым салғаны секілді осы мұта не
кеге де тыйым салған.
«Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Хайбар ғазауатында
Сондай-ақ осы тақырыпқа қатысты «азаматтық неке»
туралы да айтып кетуге болады. Азаматтық неке қазақ
жастары арасында өкінішке қарай кездесіп жататын
жайттардың бірі. Әсіресе мұндай жағдай шалғай жерлер
ден үлкен қалаларға келіп университетте оқитын студент
тер арасында кездесіп жатады. Азаматтық неке ، қыз бен
жігіттің болашақта бір-біріне лайық жар бола алатындығын
сынап көру үшін бір-бірімен некесіз қосылып. ата-ана.
жақындарынан хабарсыз бір үйде бірнеше ай. немесе жыл
бойы тұруларына айтады. Бұл бізге әрине Еуропадан не
болмаса еліміздегі кейбір діні бөлек ұлттардан жұққан
дерт. Тіпті мұның шығу тарихы ертеден басталған деу-
Отбасы ғылымхалы
уақытқа жыныстық қызығыңды көрейін» деп әйел де
мұны қабылдайтын болса. бұған «мұта» некесі деп атай
ды. Бұл жоғарыда айта кеткен «уақытша некеге» қатты
ұқсайды. Бірақ бір-бірінен аздап айырмашылықтары бар.
Уақытша неке куәлардың алдында. белгілі бір уақыт айты
лып қиылады. Ал мұта некесі болса. «әйелдің жыныстық
қызығын пайдалану» сөзі айтылады. Һәм бұл жерде «пәлен
уақытқа» деп айтудың да. некеде куәлардың болуы да
шарт емес.
Төрт мәзһаб имамдары бойынша. осы «мұта» некесі
және осыған ұқсас түрлері түгелдей харам және жалған
неке.
Исламның алғашқы кезеңдерінде Аллаһ елшісі кей
бір ғазауат соғыстарында кейбір зәру жағдайға. себепке
байланысты осындай некеге рұқсат берген болатын. Ибн
Аббас та: «мұта некесі Исламның алғашқы кездерінде
бар еді». ، дейді.
«Мұсылман болу әсте-әсте. кәпір болу
бір пәсте» деп. атам қазақ айтқандай Ислам келген кезде
бәріне бірдей тыйым салмай біртіндеп шариғат қойған
болатын. Мысалы арақ-шараптың харам болуы біртіндеп
жүзеге асты. Ендеше. мұта некесі де осыған ұқсайды.
Мұта некесі Исламнан бұрынғы арабтарға тән неке
түрі еді. Олар сапарға яки соғысқа шыққанда кейбір
әйелдермен осылай некелесетін. Сондықтан Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бұған ә дегеннен тыйым салған жоқ.
Оның үстіне кейбір жаңадан мұсылман болғандар жорық
кезеңінде зина жолына түсіп кету ықтималы да болуы
мүмкін еді. Сол себепті жорықтарда кейбір сахабалардың
сұрауы бойынша Аллаһ елшісі рұқсат етті. Бірақ көп
ұзамай Хақ пайғамбар осы мұта некесіне қатаң тыйым
Неке бөлімі
Бірақ бұл жерде қателігін түзеуге мүмкіндігі болса.
түзейді. Мысалы куәсыз қиылған некені қайта куәлардың
көз алдында қиып түзеуге болады. Сондай-ақ уақытша
некені де қайтадан өмірлік деп қиса неке түзеледі. Бірақ
қан. қайын жұрттық. сүт туыстығы сияқты мәңгілік тыйым
Жарамсыз үйленуде өздерін ерлі-зайыпты
санағандар бір-бірімен төсек қатынасын жасамаса. онда
ешқандай нәтиже. мәселе туындамайды.
Егер төсек қатынасы болса. онда мына
дай нәтиже туады: Туатын бала әке жағынан нәсілі
айқындалады. Бірақ бұл үшін бала ең аз алты ай және ең
кеші бір жылдың ішінде дүниеге келуі тиіс.
Негізгі шарттарында кемістігі бар қиылған неке
«жалған неке» деп аталады. Жас. бүлдіршін баланың.
яки ақыл-есі жарым адамның тікелей өзі үйленуі және
қыз бен жігіттің неке қиярда келер шақпен келісім шарт
жасауы. қыз бауыры. немере әпке. нағашы әпке сияқты
жақын туыстарымен үйлену. өзге біреудің әйелімен біле
тұра үйлену. мұсылман қыздың кәпірге тұрмысқа шығуы.
мұсылман ердің мүшрік. дінсіз бір әйелмен үйленуі
сондай-ақ «мұта» неке де жалған некеге жатады.
Бұлар түгелдей түзеуге келмейтін некелер. Мұндай
жағдайда дереу бір-бірлерінен алшақ кетулері қажет. Егер
Бұл жерде «мұта» некесі туралы толығырақ айтпасқа
болмайды. Бір ер кісі бір әйелге «мұнша ақшаға сені пәлен
Касани. а.а.е. 2/272; Дөндүрен. а.а.е. 20: бет. әл-Ихтияр. 2/145.
Отбасы ғылымхалы
ерінің тірі екенін не болмаса өзін талақ еткені жалған бо
лып шықса. кейінгі күйеуі де бұдан бейхабар болса екінші
Бір адамның үш талақпен ажырасқан
әйелімен өзге біреумен тұрмыс құрып. одан қайта ажы
Үйленулері өмірлік харам болған қан.
қайынжұрттық (сихри) немесе сүт туыстарының бірімен
үйлену жарамсыз. Бұл жерде өзіне жақын екенін білу.
яки білмеу мәселені өзгертпейді. Сәби кезінде екі жаққа
кетіп бір-бірлерінің жақын екендерін білмей кейіннен кез
десіп үйленген туыс не болмаса сүт бауырлар үйленетін
болса бұл жарамсыз болып табылып дереу ажырасулары
қажет.
Алтыншы:
Уақытша неке қию да жарамсыз. Әбу
Ханифа. Әбу Жүсіп. имам Мұхаммед бойынша мұндай
мерзімі белгіленген неке жарамсыз болып табылады. Олар
мұны «мұта» некесімен салыстырып үкім берген. Мысалы.
бір ер бір әйелге «саған мұнша мәһір беріп. қарымына
сені бір айға өзіме әйел етіп алдым» деп. әйел де осыны
қабылдайтын болса. бұл уақытша неке болып саналады.
Ханафилардан бөлек қалған үш мәзһабта да осы некені
ірінші:
Жарамсыз бұрыс некеде ерлі-зайыптылар
бірге тұрулары адал емес. Олар дереу ажырасулары қажет.
Болмаса қазы оларды зорлықпен ажырастырады. Олар
осыдан кейін де бір-бірімен төсек қатынас жасайтын бол
Неке бөлімі
кері іс-әрекет жасатуы ең үлкен күнә және неке қиғандағы
Ерге әйелін басқаруда кеңшілік берілсе
де оған жақсылап қарап. адамша қарым-қатынас жасауға
мәжбүр. Құранда:
«Олармен тіл табысыңдар. Егер оларды жек
көрсеңдер. сендердің жақтырмаған нәрселеріңде Аллаһ
، дейді.
Жүзеге асу шарттары толық болумен қатар дұрыстық
шарттарында кемістігі бар некені «Бұрыс (фасид) неке»
Куәларсыз қиылған неке бұрыс болып та
Екінші:
Әйелінің қыз бауырын. немере әпке. нағашы
әпкесін әйелінің үстіне алу Құранда тыйым салынғандықтан
жарамсыз болып саналады. Егер әйелінің үстіне осылардың
Үшінші:
Тұрмыстағы әйелмен оның тұрмыста екенін
білмей үйлену жарамсыз. Өйткені тұрмыс құрған бір
әйел ажырасып немесе ері өліп «ғиддат» күту мерзімін
аяқтағанға дейін тұрмысқа шығуына болмайды. Мысалы.
ері ұзақ уақыт бойы жоғалып кейіннен оның өлгенінен
хабар алған әйел немесе өзін талақ еткенін естіген соң
бөгде бір ерге тұрмысқа шықса бірақ кейіннен бұрынғы
«Ниса» сүресі. 19.
Отбасы ғылымхалы
гені бойынша берсін. Аллаһ ешкімге оған бергенінен
артық салмақ салмайды. Аллаһ ауыртпалықтан кейін
،дейді.
Ерлі-зайыптылардың бір-бірлерінің ата-тегі
мен үрім-бұтағымен өз арасында «сихри» қайын жұрттық
туыстық пайда болады. Осыған қарай бір әйелмен үйленген
ер бұдан кейін сол әйелінің анасы. яки әжесі. не болмаса
қызы немесе немересімен үйлене алмайды. Бұл тыйым
Алтыншы:
Туған балалардың әке жағынан нәсілі
айқындалады.
Жетінші:
Ерлі-зайыптылар арасында мирас үкімі
жүреді. Әйел ерінің жары болып тұрғанда яки «айну»
талақпен ажырасып «ғиддат» күту мерзімі кезінде. не бол
маса күйеуі хал үстінде жатып әйелін «айқын» талақпен
ажырасып. сонда әйелі «ғиддат» күту мерзімі кезінде әлгі
күйеуі көз жұматын болса. әйелі оның дүниесіне мирасқор
болып қалады.
Егер көп әйелі болса араларында әділдікті
қатаң сақтауы тиіс. Бұл түнеу. нәпақа. киім және үй
Қолма-қол мәһірін алған әйел ерінің
заңды бұйрықтарына бағынуы тиіс. Ері әйеліне әдептілікке
теріс. яки өзіне тиіс ислами құқығын аяқ асты ететін
бұйрық беретін болса әйелдің оған бағынуы қажет емес.
Мысалы. хайыз яки нифас күндерде күйеуі төсек қатынас
жасағысы келсе. орамал. яки намаз. ораза. зекет тәрізді
парыздарды тастауын бұйыратын болса. әйелі күйеуіне
бағынбай парыздарын орындай береді. Өйткені әйел
күйеуіне Аллаһтың әмірімен бағынады. Ал күйеуі осы
ны заңсыз жолға пайдаланып. жарына Аллаһтың әміріне
«Талақ» сүресі. 7.
Неке бөлімі
Егер адам осылай күнә жасаса садақа беруі қажет. Бір
«Бір еркек әйеліне етеккір кезінде жақындаса
егер етеккір қаны қызыл болса бір динар. сары болса
жарты динар алтын ақшаны садақа етіп берсін».
،
дейді.
Ерлі-зайыптылар бір-бірлеріне жалаңаш қарап. ұстай
алады. Бірақ әдептілік тұрғысынан бір-бірлерінің жыныс
мүшелеріне қарамағаны азбал. Хазіреті Айша: «Мен Аллаһ
елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
ұятты жерлерін ешқашан
Үйлену арқылы әйел арнайы белгіленген
мәһірге құқылы болады. Неке қиылған кезде мәһір туралы
сөз қозғалмаса кейіннен әйел өз қатарларының өлшеміне
тең мәһір алуға құқылы болады.
Әйел ерінің үйінде қалуы тиіс. Қолма-қол
мәһірін алған әйел ерінің әзірлеген Ислам дінінің жөн
көрген ерекшеліктерге сай үйде отыруы қажет. Ерінің
әзірлеген үйі тұруға лайық болуы керек. Әйел ерінің
туыстарымен бірге тұруды мақұлдап. үй-ішінде қызмет
жасайтын болса. бұл оның мінезінің әсемдігінің белгісі.
Әйел нәпақа құқығына ие болады. Бұған
киім. азық-түлік және үй-ішінің қажеттіліктері жатады.
Егер әйел ерінің рұқсатын алмай сыртқа шығатын бол
са. нәпақа құқынан айырылады. Нәпақа ерге қатысты
екендігі Құранда:
«Ананың тиісті нәпақасы баланың
әкесіне міндет»
дейді. Басқа аятта:
«Кеңшілік бай
кісі өзіне Аллаһтың бергені бойынша нәпақа берсін.
Ризығы азайтылған адам да нәпақаны Аллаһтың бер
Тирмизи. Тахара. 102; Нәсәи. Тахара. 1:1. 1 динар шамамен 4 гр. 22
«Бақара» сүресі. 233.
Отбасы ғылымхалы
жандарыңдағы көмекшілерің. Оларды Аллаһтың амана
ты ретінде алдыңдар. Һәм ұятты жерлерін Аллаһтың
дейді.
Неке ердің әйеліне тек қана алдынан жақындауды
адал етеді. Әйелінің артынан. хайыз. нифас не болмаса
қажылықта ихрам кезінде төсек қатынасын жасауларына
болуға болмайды.
(Мұхаммед) «олар сенен етеккір жайында сұрайды.
Оларға: «Ол жиіркенішті нәрсе. етеккір кезінде
әйелдерден аулақ болыңдар. Оларға тазарғанға дейін
жақындаспаңдар. Қашан олар нақ тазарса. оларға
Аллаһтың өздеріңе бұйырған жерінен жақындасыңдар»
، дейді.
Аллаһ елшісі әйеліне артынан жақындаған адам үшін:
«Әйеліне артынан жақындағанға қарғыс айтылған»
394
дейді. Басқа бір хадисте де:
«Хайыз кезінде әйелімен
төсек қатынаста болған немесе әйелге артынан төсек
қатынасын жасаған не болмаса болашақтан хабар бер
ген адамға (сәуегей) барып оның сөздерін растаған адам
Мұхаммедке түсірілгенді жалғанға шығарғанмен тең».
395
، дейді.
«Бақара» сүресі. 222.
Неке бөлімі
әйелдеріңмен оңаша қалғанда не істейтіндерің туралы
айтатын шығарсыңдар»
.- деді де әйелдерге де қарап:
«Сендерде де өзара күйеулеріңнің не істейтіні туралы
айтатын шығарсыңдар»
.-деп сұрады. Бұған таңырқаған
әйелдердің бірі: «олар (ер кісілер) айтады. бізде айтамыз».-
деді. Сонда Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Енді
олай етпеңдер. Өйткені ол екі шайтанның жыныстық
қатынасқа түскені және ол екеуін адамдардың көріп
».-деп кеңес берді.
Дұрыс (сахих) неке деп негізі мен шарттары толық
болып қиылған некені айтамыз. Ақыл-есі толық және
балиғат жасына жеткен мұсылман ер және ақыл-есі толық
және балиғат жасына толған мұсылман қыздың арала
рында ешқандай үйленуге қатысты кедергісі жоқ және
екі куәнің алдында қиылған неке жарамды болып. есепке
алынады.
Неке қиылған соң ерлі-зайыптылар Ислами
өлшем аясында бір-біріне төсек қатынасы адал болады.
Құранда:
«Әйелдерің сендердің егіндіктерің. Егіндіктеріңе
، дейді.
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
де:
«Әйелдерің
жайында Аллаһтан қорқыңдар. Сөзсіз олар сендердің
«Бақара» сүресі. 223.
Отбасы ғылымхалы
жатпайды. Себебі мұндай әрекет әпкелі-сіңілінің арасына
дұшпандық тудырады. Екеуінің арасында бауырмалдық
және туысқандық қарым-қатынас үзіледі. Пайғамбарымыз
«Егер сендер осылай жасайтын болсаңдар.
сөзсіз туыстық қарым-қатынастарың үзіледі
деген.
3. Егер ер адамнан жоғарыда айтылған екі жағдайды
талап етсе. қабыл алынбайды. Себебі ондай іс харамға
алып барады. тиісті үкімін алады.
4. Егер бір ер кісінің бірнеше әйелі болса. онда
олардың бәрін жыныстық қатынас тұрғысына орай бір
5. Ерлі-зайыптылардың құпия қатынастарының
390
6. Ерлі-зайыптылар өз арасындағы сезім құпияларын.
жеке нәрселерін өзге адамдар ортасында жариялауына
. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-
сәләм)
ерлер мен әйелдердің ортасында отырған-ды. Бір
сәт ерлерге бетін бұрып:
«Сендер өзара отырғанда
Ерлі-зайыптылар жыныстық қатынастан бұрын бір-бірінің шаһуатын
қоздырғаны дұрыс. Омар бин Абулазиз (р.а.) пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм): «Өздеріңнің шаһуаттарың қозғанындай.
әйелдің де шаһуаты қозбайынша олармен қатынасқа түспеңдер.
Асығып бел босатпаңдар. Сондықтан оны жыныстық қатынастан
бұрын аймалап. сүйіп. сипалау керек. Содан кейін оның шаһуаты
қозғанын көрсең ғана жыныстық қатынасқа түс».-дегенін жеткізген.
Күйеуі әйелінің шаһуаты қозбай тұрып белін суытуы дұрыс емес.
Әнәс ибн Мәликтен (р.а.) риуаят етілген хадисте: «Ер кісі әйелімен
жыныстық қатынасқа түсер алдында шаһуатын қоздырсын. Сосын
барып бел босатсын»-делінеді. Өйткені онсыз әйел адамның
денсаулығына зиян келеді. Оның күні бойы мазасызданып жүруіне
Неке бөлімі
сақтап Жаратушының жолымен келе жатқан қазақ елі жер
бетінен жоғалары сөзсіз.
1. Әрбір әйел. күйеуінен басқа әйелін талақ етуін
талап етуіне болмайды.
Сол сияқты оның нәпақасына.
хақысына қол сұқпауы қажет. Егер ер кісінің бірнеше әйелі
болса. олардың барлығына бірдей жақсы қарауы. әділдікті
сақтауы. оларды асырауы керек. Өйткені теңдік болмаса.
әйелдер арасында көреалмаушылық. күндестік орын алып.
қастандыққа. өшпенділікке бой алдырады. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бізді мұндай іс әрекеттерден тыйған. Бұл
туралы Анас ибн Малик
Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту
«Бір-бірлеріңмен таласпаңдар. әрі бір-бірлеріңе
көреалмаушылық жасамаңдар. адамның сыртынан сөз
айтпаңдар! Бәрің де Аллаһтың пендесі әрі бауырмал
болыңдар. Мұсылман адам мұсылман бауырына үш күннен
артық ренжуіне болмайды»
деп айтқанын риуаят ет
кен.
Әбу Һурайра
(р.а.)
Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту
«Әйелді әкесінің ағасымен немесе шешесінің
ағасымен некелестірмеңдер»
-дегенін жеткізген. Басқа
«Ағасы айттырып үйленгелі тұрған қызға
інісі үйленбесін. Ағаларың ұнатқан қызға көздеріңді
делінген.
2. Әпкесі сіңілісінің күйеуіне өзі тұрмысқа шығу
мақсатымен оны талақ етуді ұсыну дұрыс болмайды.
Мысалы: Әпкесі сіңілісінің күйеуіне: «сіңілімді талақ ет
мен саған тұрмысқа шығамын»-деп талап етуі дұрысқа
Әл-Муснад әл-Мустахраж ғала сахих әл-Имам Муслим. 4-том. 75-
Отбасы ғылымхалы
2.
Бөтен бір ердің спермасын пайдалану жолымен
жетілдіріп. соны әйелінің құрсағына орналасты
3.
Ерлі-зайыптылардан алған жұмыртқа мен спер
маны сыртта жетілдіріп. соны басқа бір әйелдің
4.
Бөтен ердің спермасы мен бөгде бір әйелдің
жұмыртқасын сыртта жетілдіріп одан кейін сол
5.
Ерінің спермасы мен әйелінің жұмыртқасын сыртта
жетілдіріп сол эмбрионды әлгі ері екінші әйелінің
Зина ، бөгде әйел мен бөгде ердің бір-біріне деген
жақындасуы ғана емес. Зинаның негізі ، ұрпақтың заңсыз
жолмен дүниеге келуі және ұрпақтың кімнен тарағаны
беймәлім болуы. Сондықтан белі жоқ ердің бөгде біреудің
ұрығын әйеліне салдыруы мен бірге жатқызуында
ешқандай айырмашылық жоқ. Сондай-ақ. белі бар ердің
де өзінің спермасы мен әйелінің жұмыртқасын бөгде бір
әйелдің құрсағына салуы сол әйелмен бірге болғанмен
тең. Зинаның мәні де ұрықтың некесіз әйелдің құрсағына
түсуі.
Мұндай індет бізге Еуропадан келген. Еуропалықтар
тіпті қазіргі таңда мұсылман әлемінен ұрық алдырып соны
әйелдерінің жатырына салдырып. содан бала тудырып. әке
болып көрінуде. Сондықтан сол елдерде қазір атасы кімнен
екені белгісіз ұрпақ көбейіп кетуде. Қазақта «жеті атасын
білмеген жетесіз» деп. ұрпаққа қатты мән берген. Егер ха
рам жолдармен қазақ халқы да жүретін болса. көп ұзамай
сақтардан бері гені мен ата-тегін көзінің қарашығындай
Неке бөлімі
«Көктер мен жердің иелігі Аллаһ Тағалаға тән.
Қалағанын жаратады. Кімге қаласа. қыздар. кімге
қаласа ұлдар береді. Немесе ұлдар мен қыздарды жұп-
жұбымен береді. Сондай-ақ қалағанын бедеу етеді.
Хақ Тағала жаратқан әрбір нәрсесін себепке қатысты
еткен. Сондықтан бедеу әйел мен белі жоқ ер кісінің яки
осыған қатысты әлде бір жағдай болғанда емделіп Аллаһтан
бала тілеуінің ешқандай сөкеттегі жоқ. Бұлайша ем іздеу
тағдыр сеніміне қайшы емес. Пайғамбарымыз «өлімнен
басқаның бәрінің емі бар» деген. Хазіреті Ибраһим мен
Зәкәрия пайғамбарлардың қартайған шағында балалы бо
луы да сол емделуге деген ынталандыру мен үміт. Дұғаның
арқасында қара тас та қақ айырылып. тас омыраудан сүт
шығады.
Бұл заманда техниканың оза шауып тізгінмен алысып
бара жатқан шағы. Осыны пайдаланып егер ерлі-зайып
тылар бір ұрығын. бірі жұмыртқасын алу арқылы арнайы
медициналық орталықта жетілдіріп. одан кейін жұмыртқа
иесі әйелдің жатырына орналастырып. әрі қарай бала сол
анасының құрсағында жетіліп дүниеге келетін болса. онда
бұл жолды пайдалануға болады. Бұдан тыс бөгде біреудің
жатырына салатын болса. онда бұған Ислам діні рұқсат
бермейді.
Қазіргі Ислам ғалымдары осы харам жолды беске
1.
Ерінің спермасын өзімен некелес болмаған бөгде
бір әйелдің жұмыртқасына қосып жетілдіріп одан
«Шура» сүресі. 49-50 аяттар.
Отбасы ғылымхалы
، мәкрүһ болумен қатар мүбаһ. Бірақ мұның ерлі-
зайыптылардың ризалығы болуы және сонымен қатар
бала көтерген әйелдің зиянын шекпеуі қажет. Ал қырық
күннен соң себепсіз түсік тастау сөзсіз харамға жатады.
Ханбалилер болса. бұлардың көзқарасы Ханафилердің
пікірімен бірдей.
Сөз соңында. ғұламалар себепсіз түсік тастағанда
әйелді бедеу қылатын барлық іс-әрекеттердің харам екен
дігін айтады. Бұл баланы тірідей жерге көмгенмен бір
дей. Алайда ұрпағына жалғасатын қауіпті дерт болатын
зәру жағдай бұл қағидадан тыс екендігін айтады. Мұнда
жамандықтың алдын алу бар. Сондықтан ауыр науқасқа
Ислам дінінде ата-ананың балалы болуы да Аллаһтың
Зуһайли. Сол жерде. Мұсылман қашан да шариғаттың шеңберіне
шықпауы керек. Әсіресе түсік жайында абай болғаны абзал. Түсірген
жағдайда қырық өлшеп. бір кесуі қажет. Жақында біздің елімізде
осыған қатысты бір жағдай болады. Бір әйел бала көтеріп кейіннен
УЗИ-ға түскенде сол жерден алты қолды баланың бейнесі шығады.
Әлгі әйел енесіне айтқанда енесі шошып баласынан жасырып әлгі
құрсақтағы «құбыжықтың» көзін жойдырады. Сонда әлгі ананың
құрсағынан денесінде жаны бар үш бірдей ұл шығып. көз жұмады.
Енесі осыны естігенде есінен танып. инфарк болады. Әйелдің күйеуі
де есітіп бір шаңырақ қайғыдан қан жұтып. өзектерін өкініш өртейді.
Иә. Аллаһ кейбір пендесіне қошқардай үш ұл нәсіп етсе де. түсік
Неке бөлімі
әлде қандай себебі болса ғана. түсік тастай алатынын ай
тады. Мысалы. айықпас дерт. жұқпалы ауру не болмаса
омыраудағы баласы болып сүт тоқтап қалатын болса яки
сол баланы емізетін басқа бір сүт ананы таба алмаса. не
месе сүт ана тапқан күйде де әкесі сүт анаға ақысын өтей
алмаса т.б осыған ұқсас жағдайлар үзірге жатады. Ғұлама
Зуһайли: «егер әдейі себепсіз алғашқы күндерде-ақ түсік
тастайтын болса онда бұл баланы тірі көмгенмен бірдей»
Сондай-ақ. осы тақырыпқа қатысты төрт мәзһабтың
пікірлерін де айта кетелік.
Ханафилер бойынша әлі баланың дене бітімі
жаралмаған болса. онда бұл кезеңде себебіне байланысты
түсік тастауына болады. Баланың жаратылуы жүз жиырма
күннен соң ғана пайда болады. Олар Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
құрсақтағы балаға жүз жиырма күннен
соң рух үрленіп жан бітеді деген хадиске сүйенеді
. Бұл
кезеңге дейін ұйыған қан болса да адам емес. Сондықтан
себепсіз осы уақыт аралығында түсік тастау мәкрүһ амалға
жатады. Егер себепсіз түсік тастаса онда күнәкар болады.
Жоғарыда айтылған себептер осыған жатады.
Мәликилер бойынша. қырық күннен бұрын болса да
түсік тастау харамға жатады. Сондай-ақ. қырық күннен
бұрын түсік тастауды мәкрүһ дегендер де бар. Егер балаға
жан бітсе. онда түсік тастау харамға жатады. Олар балаға
жан біту қырық күннен кейін болады деген хадисті негізге
Шафиғилар бойынша. бала көтергеннен бастап
алғашқы қырық күн аралағында себепсіз түсік тастау
Отбасы ғылымхалы
Жақындасудың сүннетте бекітілген бірнеше әдебі бар.
Бұлардың кейбірін айта кетуге болады
. Алдымен ерлі-
зайыптылардың «бисмиллаһ» деп айтуы мұстахап. Сондай-
ақ. «Ықылас» сүресін оқып тәкбір. тахлил (ләә иләһә
иллаллаһ) айтады. Сосын былай дейді:
алиил-азим. Аллаһуммәжалһә зурриятән тайибәтән.
Ин кунтә қаддартә ән тухрижә зәликә мин сулбии.
Аллаһуммә жәннибниш-шайтанә уә жәннибниш-
«Ұлы да асқақ Аллаһтың атымен. Егер
нәсәбімнен бір ұрпақ шығуын жазған болсаң Өзің мұны
жақсы. салихалы ұрпақ ет! Аллаһым! Шайтанды менен
аластат және маған нәсіп ететін ұрпақтан да шайтан
Ерлі-зайыптылар бүркенуі тиіс. Сондай-ақ. кейбір
ғалымдар арасында жұма түні жақындасу ، мұстахапқа
Төртінші айдан. яғни бала көтергеннен аттай жүз
жиырма күн өткен соң себепсіз түсік тастаудың харам
екендігіне қатысты ғалымдар арасында ауызбірлік бар.
Бұл сонымен қатар түсікке қатысты құн төлейтін қылмыс
болып саналады. Өйткені бұл жерде денеде жаны бар бір
адамды өлтіру деген сөз.
Әйтсе де ғұлама Зуһайли баланы көтерген сәттен
бастап түсік тастаудың дұрыс еместігін және оның да
қылмыс екенін алға тартады. Ол бала көтерген әйел тек
Неке бөлімі
мен жасөспірімдерге қамқорлық көрсетеді. олардың
Сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ата заңының 27-
1.
Үйлену және отбасы. ана мен бала мемлекет
2.
Балаға қамқорлық көрсету. оларды тәрбиелеу ата-
3.
Кәмілетке толған және жұмысқа жарамды бала
жұмыс істеуі керек. ал жұмысқа жарамсыз бала
лар ата-анасының қамқорлығында болады. -деп
Аллаһ елшісі бір күні хазіреті Әлидің үйіне кіріп келсе
бибі Фатима екеуінің өз ара күлісіп жатқанын көреді. Хақ
пайғамбарды көрісімен күлкілерін баса қояды. Пайғамбар
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
олардың осы қылықтарын
Неге күліп жатыр едіңдер? Мені көрісімен неге басыла
Пайғамбарым! Әли маған «Аллаһ елшісі
(саллаллаһу
аләйһи уә сәлләм)
сенен қарағанда мені қатты жақсы
көреді» деді. Мен оған: «Жоқ. мені қатты жақсы көреді»
дедім. Аллаһ елшісі күлімдеп:
Қызым! Сені менің балам болғаның үшін одан қатты
жақсы көремін. Бірақ Әлидің қадірі мен үшін сенің
Отбасы ғылымхалы
Сегізіншіден:
Сүннетті орындау туралы насихат. ес
керту бар. Ал нәпілдерді орындау туралы ескерту жоқ.
оғызыншы:
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-
бойдақ өмір сүрмеген. отбасын құрған. Көптеген
жұбайларға үйленген. Сондықтан отбасын құру ، нәпілден
жоғары. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
өзі бұны берік
ұстанса. онда үмбеттерінің де берік ұстануы бекітілген
болады. Сол үшін некелесу ، шариғатымызда жалпыға
бірдей бекітілген сүннет. Егер бұл тек Пайғамбарымызға
Оныншы:
Отбасын құрудың дін және дүние
үшін де пайдасы зор. Некелесу ، ерлі-зайыптылардың
сүйіспеншілігі. ауызбіршілігі. зинадан аулақ болуы. ұрпақ
жалғастыруы. Сондай-ақ әйелдің асыраушысы болады.
1959 жылы маусым айының 7-жұлдызында
Египет
жастар баспасөзі бетінде Біріккен Ұлттар Ұйымы жүргізген
есептің нәтижесі жарияланды.
Онда үйленгендердің үйленбеген. ажырасқан. жесір
немесе бойдақ адамдарға қарағанда ұзағырақ өмір сүретіні
анықталған. Біздің сеніміз бойынша адам өмірі өлшеніп.
тағдырына жазылып қойған.
Есептің қорытындысында. үйлену ер кісінің де.
әйелдің де денсаулығы үшін бірдей пайдалы деп тапқан.
Үйленудің басқа пайдаларын қозғамай-ақ тек дүниеге
бала алып келуді айтсақ та жеткілікті. Египет Ата заңының
екінші бабының бірінші бөліміндегі тоғызыншы тарауда:
«Отбасы қоғамның негізі. Оның тірегі діні мен ұлттық
Ата заңның оныншы тарауында аналар мен балалардың
құқығын қорғауға ерекше мән берілген. Онда: «Мемлекет
аналар мен балалардың құқығына кепілдік береді. жастар
Неке бөлімі
«Ол сондай Аллаһ. (мәни) судан
адам жаратып.
оны ұрпақ және жегжат қылды. Раббың күшті».
деп
Абдуллаһ ибн Омар
Пайғамбарымыздың
саләту уәс-сәләм)
:
«Дүние ол бір нығмет. Ал осы нығметтің
ішіндегі ең қайырлысы. ол
،
салихалы. ибалы. инабатты
Әбу Умәмә
Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Мұсылманның Аллаһ Тағалаға деген тақуалығынан кейін
ең қайырлы нәрсесі ، оның салихалы әйелі. Егер оған
бір нәрсені орындауды бұйырса. ол оған мойынсынады
(орындайды). Егер оның жүзіне қараса. көңіліне қуаныш
ұялайды. егер одан ұзақ кетсе. онда ол өз нәпсісі мен
күйеуінің мал-мүлкін сақтап. оған ие болып отырады»
деп айтқанын риуаят еткен.
Жетіншіден:
Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-
сүннеті. Ал сүннет ижмағ бойынша нәпілден жоғары
Әл-Хауи әл-Кәбир. 9 том. 3.10-беттерден кейін. Адам баласы осы
(мәни) су арқылы көбейіп. тарайды. Әрі өзінің тегін осы арқылы
басқалардан ажырата біледі. Аяттағы «әс-саһр» сөзі туралы екі түрлі
пікір бар. Оның біріншісі. ана сүті арқылы (бір емшектен емген
бауырлар арқылы) тарайды десе. екіншісі көпшілік ғалымдар қолдаған
пікір бойынша некелесу арқылы тарайды дейді. Негізі бірігу. қоғам
болу. адамзаттың араласуы некелесу нәтижесінде болады. Әйелдер
ер адамдармен араласып жүретіндіктен олар бірігуге. одақ құруға.
Ибн Мәәжәһ. 1-том. 596-бет. 1:57-хадис. Китабун-Никах.
Отбасы ғылымхалы
са. киімімен жауып қымтаса. онда оның осы ісі. біздің осы
отбасындағы күнделікті атқарылатын
істерді бөлісу. ретке келтіру. сыртқы атқарылатын
жұмыстарды реттеу. Әйелі үй шаруаларымен айналысып.
ерінің сыртта алаңсыз жұмыс істеуіне мүмкіндік туды
рады. Ал күйеуі болса. адал жолмен кәсіп етіп. отбасына
қажетті напақалары мен қажетті заттарды жеткізіп оты
рады. Осылайша үйлену өзінің берекелі жемісін береді.
Екеуі бір- біріне жәрдем беріп. өмір сүрулері жеңілдейді.
Айрандай ұйыған отбасына адамдар қызыға қарап. оларға
мақтау айтады. Аллаһ Тағала да оларға разы болады.
Омар ибн Хаттаб
: «Пендеге Аллаһ Тағалаға иман
келтіруден кейінгі берілген ең қайырлы нәрсе ол салиха
Қоғамды жыныс мүшелері арқылы
пайда болатын әр түрлі аурулардың таралуынан сақтау.
Зинадан қорғау. Егер қоғамда СПИД. т.б. қауіпті аурулар
белең алатын болса. онда ол дүниеге келетін ұрпақтардың
денсаулығының бұзылуына. баланың жақсы өсуіне өз
Отбасындағы адамдардың өзара
қарым-қатынасын жақсартып. араларына сүйіспеншілік
пен түсіністікті қалыптастыру. Міне. ислам діні адамзат
ты осындай ұлағатты. тәрбиелі отбасы болуға шақырады.
Аллаһ тағала Құран Кәрімде:
Әл-Муржиғ әс-Сабиқ. 2-том. 31-бет. Хикмату әт-Ташриғ уә фәлсаф-
Тарбиату әл-Әулад фи әл-Ислам. д.Абдоллаһ Насих Ғилуан. 1-том.
Неке бөлімі
алады. Осылайша адам шаттанып. адал жарымен өзін
.- деген.
: Ер азамат отбасын тәрбиелеуге. қорғауға.
қамқорлығына алуға және жауапкершілікті көтеруге
машықтанады. Оның жолында қиындыққа шыдайды.
Балаларының дұрыс өсуіне күш-жігерін жұмсайды. тұлға
болып қалыптасуына жағдай жасайды. Отбасы үшін әрі
адал кәсіп етіп. тамақтандырады. Өзін ғана түзетумен
ғана емес. балаларын да түзетумен шұғылданады. Сөйтіп
Сондай-ақ отбасының және балаларының тәлім-
тәрбиесіне сабырлықпен ыждағаттық танытса. оларға
жақсы тәрбие берсе. онда ол адам Аллаһ жолында соғысқан
Бәшар: «Ахмад ибн Ханбал үш қасиетімен меннен
артықтау. Соның бірі ол отбасылы болғандықтан адал
еңбек етіп. өзіне және өзгеге пайдасын тигізеді».- деп
отбасылы адамның жоғарырақ сауап алатынын айтады.
Әбу Масғудтан
жеткен хадисте пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
« Егер бір кісі отбасының напақасын
берсе. онда ол оның берген садақасы болып саналады»
деп айтқан.
Ибн Мубәрак бауырларымен бірге соғыста жүреді.
Бірде ол бауырларынан: «Сендер біздің осы ісімізден
артық істің не екенін білесіңдер ме»? ،деп сұрайды.
Сонда олар: «жоқ білмейміз».- деп жауап береді. Ол: «мен
білемін».-деді. Олар: «ол не екен»?-деп оған қарайды. Ол:
«отағасының өз отбасына жақсы қарап. жұмсақ болса.
түнде тұрып. балаларына қарап. олардың ашық жерін жап
Әл-Мухтар журналында келтіріледі. 1946-жыл. нисан айында жарық
Отбасы ғылымхалы
және денсаулыққа зиян келу деген болмайды. Неке ерте
ден жалғасып келе жатқан үрдіс. Тіпті сонау Адам атадан
бастап бастау алып. жаннатта да жалғасады.
Екіншіден шайтаннан қорғану. нәпсі құмарлықты
сындыру. шәһуатты дұрыс пайдалану. Сондай-ақ көзді
бөтен әйелдерге қараудан және зина жасаудан сақтау. Бұл
ерге де әйелге де қатысты.
Некелесу ең жақсы табиғи жол
. Осындай шариғи
жолмен некелескен адам денесін рахатқа бөлейді. нәпсі
күресін тоқтатады. харамға қараудан тыйылады. Аллаһтың
адал еткенімен жүрегі орнығады.
Сендерге. оған тұрақтауларың үшін өз
жыныстарыңнан жұбайлар жаратып. араларыңа
сүйіспеншілік. мейірімділік пайда қылғандығы да Оның
белгілерінен. Сөз жоқ. осыларда ойланған елге белгілер
деген.
Бұл аяттың екі түрлі тәпсірі бар:
: некелесу сүйіспеншілікке. махаббатқа. мей
ірімділікке бастайды.
: жұбайына сүйіспеншілік. ал баласына мей
ірімділік болады. Осы жайында Хасан әл-Басри
: «неке
лесу арқылы ерлі-зайыптылар бір-бірінен рақат. ләззат
Рум сүресі. 21-аят.
әл-хауи әл-Кабир. лиәби әл-Хасан Әли бин Мухаммад Хабиб әл-
Неке бөлімі
Кейбір хикаяларда
тіпті қияметте шетінеген баланың
шапағаты болатыны айтылады. Бағзы бір салихалы
адамдардың үйленуді ойламай тек құлшылықпен болғаны
баяндалады. Солардың бірі бірде кенеттен ұйқысынан
оянып жұртқа: «мені үйлендіріңдерші»-деп өтінеді.
Осылайша ол үйленеді. Үйленуді қаламай жүріп. кенет
тен үйленгісі келгенінің себебін сұраған адамдарға ол:
«Бәлкім Аллаһ Тағала маған бала нәсіп етер. немесе оның
жанын менен бұрын алар». Себебі мен бір түс көрдім.
Онда қиямет-қайым болған екен деймін. Сонда мен барша
адамзаттың арасында бір тамшы суға зар болып шөлдеп
тұр екенмін. Сондай-ақ барлық жаратылыс иелері де
шөлдеп. шаршап-шалдығып тұр екен. Біз осылай қалжырап
тұрғанда жас балалар нұрдан жасалған орамалдар ұстап.
жұртты аралап. күмістен жасалған құмандармен. алтын
нан жасалған кеселерге біртіндеп су құя бастады. Мен де
олардың біріне қолымды созып: «маған да су беріңдерші.
қатты шөлдедім». -деп су сұрадым. Сонда ол: «біздің ара
мызда сенің балаң жоқ. біз тек өз ата-анамызға ғана су
береміз.-деді. Сонда мен олардан: «сендер кімсіңдер».-деп
сұрадым. Олар: біз мұсылмандардың жастай шетінеген
Міне сондықтан « Фи иғнати ат-Талибин» және
«Муғни ал-Мухтаж» кітабында
келгеніндей некелесудің
басты үш мақсаты бар:
Ұрпақ қалдыру. адам бойындағы оның денсаулығына
зиян келтіретін мәни суын шығарып. ләззат алу. Міне. осы
үшіншісі тіпті жаннатта да жалғасады. Онда ұрпақ көбею
Аз-Зауаж әл-Ислами әс-Сағид- Китабун Никах ли Әби Хамид әл-
Ғазали -Тахқиқ. Мухаммад Ғусман әл-Хашат. 21-22- бет. мактабатул
Отбасы ғылымхалы
оларды тақуалыққа тәрбиелесе. ол жұмаққа кіруге
делінген.
Хармаләтә бин Ғимраннан
(р.анһ.)
риуаят еткен хадисте
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Кімде-кімнің үш қызы
болып оларға сабыр етсе. оларды адал жолмен ішкізіп-
жегізсе. киім кигізсе. онда олар қиямет күні оны тозақ
деген.
Жоғарыда айтып өткеніміздей үйленудегі маңызды
мақсат-ұрпақ қалдыру. дүниеге бала әкелу. Сондықтан
бұрынғылардың айтқанындай ұрпақ көптігі халық ара
сында құрметке бөлейді. Ұрпағы көп әулетке көпшілік
жағдайда зорлық-зомбылық жасалмайды. Бұрынғы жа
угершілік заманда ұрпақтың көп болуы жауларын имен
дірген. көп арасында беделдерінің жоғарлауына септігін
Бұл қазір де өз күшін жоймай келеді. Бірде ақын
Ахнаф ибн Қаис. Мағауияның үйіне кіріп. Зәйдті (Зәйд
Мағауияның ұлы) көтеріп тұрған оған таңырқай қарайды.
Сонда Мағауия оған: «Иә. Әбу Бакір. бала жайында не
айтасың?».-дейді. Оның нені меңзегенін түсінген Ахнаф
ибн Қайс: «Мұсылмандардың әміршісі. олар арқамызды
тік ұстап тұратын тірегіміз. жүрегіміздің жемісі. көзіміздің
нұры. дұшпандарымызға үрей тудыратын қалқанымыз.
бізден кейін артымызда қалатын ұрпағымыз. жерімізді
қорғайтын. аспанымыздың ашық болуына бар қажыр-
қайратын жұмсайтындар болады».-деп жауап береді.
Сонда Мағауия: «Аллаһ саған жар болсын. жақсы
.- деп разылығын білдірген.
Ат-Тирмизи. 4-том. 31:- беттен. 1912-1916-хадис. Китабул Бирр уәс-
Ибн Мажаһ. 2-том. 1210-бет. 3669-хадис. Китабу әл-Әдәб.
Неке бөлімі
деп айтады. Сонда әйелдердің бірі: «Егер екеу
ғана болса ше».- деп сұрайды. Сонда Аллаһ елшісі
Әбу Һурайра
: «Егер балалары балиғат жасына
Әбу Һурайрадан
жеткен басқа бір риуаятта Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Егер бір мұсылманның үш бір
дей баласы дүние салса. онда оны тозақ оты қармамайды.
.-деген.
Баланың себебінен Аллаһ Тағалаға жақындататын
бесінші жолды қосуға болады.
Егер кімде-кім үш қызды немесе екі қызды немесе
екі қарындасын бағып-қағып жақсы қарап. имандылыққа
тәрбиелесе. онда олар әке-шешесінің жұмаққа кіруіне
себеп болады. Бұған Әбу Сағид әл-Хадри риуаят еткен
пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Кімде-кім үш
қызды бағып-қағып. имандылыққа тәрбиелеп. оларды
тұрмысқа берсе. олардан бар жақсылықты аямаса. онда
оның сыйы жұмақ болады»
деген хадисі дәлел бола
алады.
Әбу Сағид әл-Хадриден жеткен басқа бір хадисте:
«Кімде-кімнің үш қызы немесе үш қарындасы немесе екі
қызы немесе екі қарындасы болып. оларға жақсы қараса.
Сахих ал-Бухари. 7-том. 59-беттен.11:0-11:1-хадис. Китабул Жанаиз.
23-том. 110-бет. 6257-хадис. Китабул Иман уән-Нузур. Сахих
Муслим. 202:-бет. 2632-хадис. Китабул Бирр уәс-Силлаһ уәл-Әдәб.
ибн Мажаһ. 1-том. 512-бет. 1203-1207-хадис. Китабул Жанаиз. ат-
Тирмизи. Тирмизи. 3-том. 365-366-бет. 1060-хадис. Китабул Жанаиз.
Шархуз Зарқаани. 2-том. 75-беттен. 557-55:-хадис. ал-Хасабаһ фи
ал-Мусибаһ. ан-Насааий. 4-том. 25-бет. 1:75-хадис. Китабул Жанаиз.
Отбасы ғылымхалы
Өзінен кейін дұға жасайтын салихалы ұрпақ
Тіпті дүниеге келген сәбиі өзінен бұрын
шетінесе. онда ол қиямет күні шапағатшы болады. Әбу
Суннан: «менің Суннан атты ұлым жастай қайтыс болып.
оны жерледім. Сонда Әбу Талха әл-Хауалани қабірдің
басында отырған болатын. Сосын мен қабірден шығайын
деп жатқанда ол менің қолымнан демеп: «Уа. Әбу Суннан
мен сені бір нәрсемен қуантайын ба?».-деді. Сонда мен:
«Әрине»-дегенде ол маған: «Пайғамбарымыздың
саләту уәс-сәләм)
:
«Егер бір пенденің баласы өзінен бұрын дүние
салса. онда Аллаһ Тағала періштелеріне: «Сендер менің
(пәленше деген) пендемнің жанын алдыңдар. Сонда пері
штелер: «иә» деседі. Сонда Аллаһ Тағала: «Сендер оның
жүрек жарды жемісін жұлып алдыңдар» дейді. Сонда
періштелер тағы да: «иә» деседі. Аллаһ Тағала: «пен
дем не деді» деп сұрайды. Сонда періштелер: «ол саған
қайтты» деп. Сені мадақтап Саған мақтау айтты»-деп
жауап қайырады. Аллаһ Тағала: «олай болса. пендеме
жұмақтан бір үй тұрғызыңдар әрі ол үйді мақтау-мадақ
үйі деп атаңдар» деп бұйырады»
дегенін әд-Дахак бин
Әбдуррахман бин Арзабтан Әбу Муса әл-Ашғари риуаят
Сондай-ақ Ибн Мәжәһ және Мәлик пен ән-Нәсәий
Әбу Сағидтен риуаят етілген хадисте Аллаһ елшісіне
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
әйелдер: «бізге де бір күнді арнаңыз».-
дейді. (Яғни бізге қатысты үгіт-насихат айтыңыз деседі).
Сонда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
оларға: «
Қандай да
бір әйелдің үш баласы қайтыс болатын болса. онда олар
(қиямет күні) анасын тозақ отынан қорғайтын қорған
Сунән әт-Тирмизи. 3-том. 332-бет. 1021-хадис. Жаназа кітаабы. Бұл
Неке бөлімі
осының баршасын жауапкершілікпен өз мойнына алады.
Сондықтан ер мен әйелдің жыныстық қатынасқа түсуіне
заңды түрде рұқсат ететін шариғи заңдарға сай қиылған
некелесуден басқа алға қойылған мақсаттарға жететін
Шариғи талаптарға сай қиылатын некенің өзіндік
көптеген пайдалары бар.
Олардың ең бастылары мына
Ислам дінінің талаптарына сай қиылған
неке құрметке лайық. салт-дәстүрге сай. ақылға қонымды
ұрпақ әкелетін негізгі жол. Өйткені некені тектілік жолмен
Шариғи талаптарға сай неке қиюдың да басты мақсаты
осы. Сондай-ақ осы некелесу арқылы адам ұрпақтары
көбейеді. Осылайша ислам діні көрсеткен ұрпақтың
дүниеге келу жолын сақтау арқылы адамның өмір сүруі
жалғаса береді.
Имам әл-
ұрпақ арқылы Аллаһ Тағалаға
жақындаудың және нәпсі қалауларына еріп. шаһуатына
ерік бермей шариғи талаптарға сай түрде некелесуге
қызықтырып. олардың сүр бойдақ болып Аллаһ Тағаланың
алдына бармаудың төрт түрлі бағыты бар екендігін
ірінші:
адамзат нәсілінің жер бетінде өмір сүруі үшін
ұрпақ көбейтуге тырысу Аллаһ Тағаланың сүйіспеншілігіне
Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
үмбеттерінің көбеюіне өз үлесін қосуы пайғамбарымыздың
Әл-Мабсуд 4-том. 193-бет.
Отбасы ғылымхалы
Және де Ол. Өз тарапынан сендер үшін көктердегі
әрі жердегі барлық нәрсені бағындырды. Шын мәнінде
делінген.
Адамзатқа осы әлемді көркейтуді әрі тек бір Аллаһқа
ғана құлшылық етуді бұйырды. Құран Кәрімде Салих
пайғамбардың өз еліне:
«Ей. елім! Аллаһқа құлшылық
қылыңдар. Сендердің Одан басқа ешбір тәңірлерің жоқ.
Ол. сендерді жерден таратып әрі онда өмір сүргізді. Енді
Одан жарылқау тілеңдер және Оған тәубе қылыңдар.
Күдіксіз Раббым жарқын тілекті қабылдаушы» деді»
дегені баяндалған.
Адам баласының жер бетінде өмір сүріп. көркеюі тек
бір жеке тұлғамен немесе бір кезеңде өмір сүрген халықпен
ғана жүзеге аспайтыны анық.
Негізінде адам ұрпақтары
жер бетінде мыңдаған ғасырлар бойы өмір сүруі тиіс.
Ал. адам баласының көбейіп. өсіп-өнуі. үйленіп. отбасын
құрап. өзінен кейін ұрпақ қалдырғанда ғана жүзеге асады.
Ол тек шариғи талаптарды қатаң ұстай отырып үйлену
нәтижесінде іске асады. Сондықтан отбасын құрып.
үйлену адам баласының нәсілінің жер бетінде өмір сүруі
Сол сияқты Аллаһ Тағала барша әлемді және адамзат
ты қиямет күніне дейін жалғасуға үкім етті. Адамзаттың
сол күнге дейін жалғасуы ер мен әйелдің ұрпақ әкелуі
арқылы жүзеге асатыны белгілі. Өйткені некеге тұрмаған
ер мен әйелдің жыныстық қатынаста болуы тексіздікке.
адамзаттың азып-тозуына және әр түрлі ауруларға әкеледі.
сондай-ақ әйелді асырап бағатын. оған қамқорлық жасай
тын ер кісінің болмауы келеңсіз оқиғаларға ұшыратады.
Ал некелессе. ер кісі шариғаттың және заңның алдында
Һуд сүресі. 61-аят.
Неке бөлімі
қатысқан үлкен сахабаларысыңдар. Сендердің қастарыңда
осылай етіп жатыр. бұндай жерде қалай отырсыңдар».-
деп сұрадым. Сонда ол екеуі: «Егер қаласаң бізге қосыл.
ал егер ұнатпасаң бара бер. өйткені Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бізге үйлену тойында көңіл көтеруге.
басымызға қиындық түскенде жылауға рұқсат берген».
352
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
үйлену тойында
дабыл соққанды жақсы көретін делінеді. Кейбір риуа
«оны (яғни дуфын) дауыс ырғағымен қоса қатты
: «Айша анамыз туысының бірін
ансарлардың біріне некелестірді. Сонда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Қызды тұрмысқа бердіңдер ме
әрі онымен бірге
әтәйнәкум әтәйнәкум фә хаийанәә
уа хәййаакум
деп айтатын біреуді қоса жібердіңдер
.- деп сұрағаны риуаят етіледі.
Аллаһ Тағала адамзатты жаратты және оны жер
бетіне халифа (басшы) қылды әрі оны ең құрметті етті.
Сондай-ақ барлық жаратылысты оның игілігіне арнап.
қызмет еттірді. Құран Кәрімде:
Әл-Мустадрак ғалә әс-сахихайни. 2-том. 201-бет. 2752-хадис.
Отбасы ғылымхалы
Үйленгенде жұртқа жария ету және той жасау некенің
шарттарына кірмейді. Бірақ үйленгендігін жария ету
және дабыл қағу мұстахап амалына жатады. Той үстінде
шариғат әдебінен шықпай өлеңдер оқылып. ән айтылса
оның еш айыбы жоқ. Мысалы. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту
Ансарларға:
349
Бұл қазақ халқында жар-жар болып қалыптасып кет
кен.
Абдулла бин Зубәйр
Пайғамбарымыздың
саләту уәс-сәләм)
«Некені жария етіңдер»
- дегенін жеткіз
Тағы бір хабарда:
«Некелескендеріңді жұртқа
деп айтылған.
Айша анамыз
: «Ансарлардың біріне әйелді
тұрмысқа бердік».- деп айтқанда. Аллаһтың елшісі
(аләйһис-
саләту уәс-сәләм)
«Сендермен күліп-ойнап көңіл көтеретін
біреу болды ма? Өйткені ансарлар көңіл көтеруді жақсы
Амир ибн Сағдтан
: бірде Қирза бин Кағб пен
Әбу Мәсғудты
үйлену тойында көрдім. олардың
қасында өлең айтылып жатыр екен. Сонда мен олардан:
«Сендер Аллаһтың елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Бәдірге
Әл-Муғни 7-том. 63-бет. Әл-Мустадрак алә әс-сахихайн 2-том. 201-
Ал-Мустадрак ғала ас-сахихайни. 2-том. 200-бет. 2749-хадис.
Неке бөлімі
Некеден кейін ерлі-зайыптыларды құттықтау сүннетке
жатады. Пайғамбарымыз үйленген ерлі-зайыптыға:
«Аллаһ осы үйленуді саған берекелі етсін және екеуіңді
де жақсылықта біріктірсін». - деп дұға етеді.
Сондай-ақ некенің жұма күнінің ақшамында жасалуы
да Аллаһ елшісінің насихаттарының бірі. Жұма ақшамы
، бейсенбінің батқан күнінен басталады.
«Аллаһтың дұрыстап ұстау немесе дұрыстап жіберу бұйрығы бойынша
сені оған үйлендірдім».-дегеніне еш нәрсе қоспаған. Сонымен бірге
неке рәсімі сауда тәрізді бір нәрсені бір нәрсеге айырбастау. Оған
құтпа оқудың қажеті жоқ. Ал олардың келтірген дәлелдері құтпаның
уәжіп емес. бірақ толық еместігіне дәлел бола алады. Қ.: «Муснад
Имам аз-Заркашидің айтуынша құтпалардың саны он екі. Оның
төртеуі намазға. төртеуі қажылыққа және төртеуі некеге байланысты.
Намазға қатысты құтпалар: 1) Жұманың екі құтпасы (парыз). айт
намазының екі құтпасы (сүннет) Кусуф (күн тұтылғандағы) намаздың
құтпасы және Истисқа (жаңбыр тілеу) намазының құтпасы. Кусуфтен
басқа құтпалар екі бөлімнен тұрады. Кусуфта бір құтпа оқылса да
жеткілікті. Қажылыққа қатысты құтпалар: 1) Зул-хижжа айының
7-күні бесіннен кейін (бір құтпа). 2) Арафа күні Минадағы бесінге
дейін оқылатын екі құтпа. 3) Айт күні түс ауғаннан кейін оқылатын
дұға. 4) Алғашқы қайту («Йәум ән-нафр». яғни зұл-хижжаның 12-
күні) бесін намазынан кейінгі құтпа.Арапа құтпасынан басқа барлық
құтпалар намаздан кейін. ал. Арапа құтпасы болса. жұма құтпасы
сияқты намаздан бұрын оқылады. Некеге қатысты құтпалар: 1) Құда
түсердегі құтпа. 2) Уәлидің жауап бергенінен кейінгі құтпа. 3) неке
келісімі жасалғаннан кейінгі құтпа. 4) Күйеу жігіттің некені қабыл
Ибн Сурақа «Иғдад» атты кітабында: «Жұма және Арапа күндерінің
құтпасынан басқа құтпалар сүннет. Ол екеуі болса парыз. намаздан
бұрын күн төбеден ауғаннан кейін оқылады». -деген. әл-Мауарди
де: «Жұма және Арафат құтпасынан басқа құтпалар намаздан кейін
оқылады».-деп айтқан. Сондай- ақ ол: «Намазға дейінгі оқылатын
құтпалар уәжіп. ал намаздан кейін оқылатындары сүннет».- деген.
Қ.: М.Б. әз-Зәркаши. «әл-Мәнсур». 2/121. Кувейт. 1405. 2-басылым.
Отбасы ғылымхалы
«Өздеріңнен болған бойдақтарды. сондай-ақ құл-
дарың мен күңдеріңнің діндарларын үйлендіріңдер. Егер
олар кедей болса. Аллаһ оларды Өз кеңшілігімен байы
тады. Аллаһ Дарқан. бәрін Білуші»
деген аятты. соны
мен қатар құтпаның алдында некелесуде сүйіспеншілікке
үндейтін және ерлі-зайыптыларға бір-біріне деген міндет
34:
Нұр сүресі. 32-аят.
Бір құтпа - мустахаб. Оны қыздың қамқоршысы не күйеу жігіт
немесе басқалар оқиды. Имам әш-Шафиғи: «Құтпа-екеу. Осы құтпа
және күйеу жігіттің некені қабыл алудан бұрын оқитын құтпасы»
деген. Бұл құтпа Даудте- уәжіп. Дұрысы — мустахаб. Өйткені.
белгілі болған деректер бойынша бір кісі пайғамбарға (с.ғ.с.) келіп:
«Уа. Аллаһтың елшісі! Мені әлгі әйелге үйлендір» дегенде. ол (с.ғ.с.):
«Сені өзің жаттаған Құран (аяттары) үшін үйлендірдім» деп. ешбір
құтпа оқымаған. Омарға қоластындағы күңі үшін құда түсіп келгенде
Неке бөлімі
Көптеген мүштәһидтердің көзқарасына қарай
үйленетін жігіттің яки оның заңды өкілінің (ата-ана т.б)
некеден бұрын сөз сөйлеуі мұстахапқа жатады.
Бұл ، сөздің Аллаһ Тағалаға хамд. мадақ етумен баста
лып. шәһадат кәлимасын айту. Пайғамбарымызға салауат
айту. тақуалыққа қатысты кейбір аяттарды оқу. Қазіргі
таңда мұндай сөзді діни некедегі дін қызметкері жасай
Абдуллаһ ибн Мәсғұдтың Пайғамбарымыздан жет
«Аллаһ Тағалаға хамд етіп. Одан жәрдем тілей
міз. Нәпсілеріміздің кесапатынан. іс-әрекеттеріміздің
жамандығынан Аллаһ Тағалаға сиынамыз. Аллаһ кімге
тура жол нәсіп етсе оны ешкім адастыра алмайды. Аллаһ
кімді адастырса оны ешкім тура жолға сала алмайды.
Аллаһтан басқа құдай болмағанына және Мұхаммедтің
Осыдан кейін «Ниса» сүресінің бірінші аяты:
جِر ا
Отбасы ғылымхалы
Һәм үйленетін қыз бен жігіт бір-бірінен жырақта бол
са үйлену ұсыныстарын хат арқылы білдіре алады. Осы
жазылған ұсыныс хат куәлардың алдында оқылып келесі
Некенің үйленетін ерлі-зайыптылар мен екі куәнің
арасында немесе ерлі-зайыптыларға өкілдік ететін заңды
өкіл яки уәкілдердің алдында жасалатындығын жоғарыда
айтып өттік. Ендеше осылармен бірге сырттан бір діни
яки неке қиятын қызметкердің қатысуы некенің дұрыс яки
қажеттілік не болмаса күшіне ену шарттарына жатпайды.
Яғни оларсыз да некенің шарттары дұрыс болуымен неке
қиыла береді.
Үйлену ісінің жүйеленіп. үйленетін ерлі-зайып-
тылардың неке шарттарын іске асуын бақылау үшін неке
қию ісін жақсы білетін діни. яки неке қияр қызметкердің
болуы абзал болмақ.
Бұл кісілердің діни адам яғни молда. имам не болмаса
мемлекеттің неке тіркейтін ресми қызметкері болуы ара
сында айырмашылық жоқ. Ең бастысы қиылған неке ис
лами шарттарға сәйкес болуы қажет. Кейбір мемлекеттік
жүйеде неке куәлігін қыз бен жігіттің өз ара келісімін ғана
есепке алып табыс етуі мүмкін. Ал мұндай неке Исламда
некеге жатпайды.
Пайғамбарымыздан бері қарай неке қияр кезде
отбасының үлкендерінің болуы. арнайы сөз сөйлеуі. дұға
жасалып. бата беруі одан соң арнайы ас берілуі үйленудің
мұстахап амалдарына жатады.
Неке бөлімі
Дегенмен қыз өзінің теңі болмаған бір жігітке тұрмысқа
шықса. яки өзге қыздардың мәһірімен салыстырғанда
аз мөлшерде мәһір беріп әділетсіздік жасаса. мұндай
жағдайда ата-анасы яки соның орнын басқан қамқоршылар
осы некенің күшін жоюға құқығы бар. Бірақ мұндай кезде
күйеуі дереу жағдайын түзеп. әйелімен теңесетін болса
яки мәһірдің мөлшерін толықтарып кемшілігін жоятын
болса. онда неке жарамды.
Сондай-ақ үйленетін жігіт яки қыз неке қияр кезде
өздері келмей орындарына заңды өкілдерінің. яки өздері
жіберген уәкілдерінің келуіне болады. Яғни мұндай кезде
олар үйленетін қыз бен жігіттен рұқсат және өкілдік алуы
керек.
Ал ханафилардан басқа үш мәзһабта қыздың ақыл-
есі дұрыс. балиғатқа жеткен болса да некеде жалғыз өзі
мақұлдай алмайды. Міндетті түрде қасында заңды өкілдері
(ата-ана) өкілдік етуі қажет. Тек ханафи мәзһабында ғана
қыздың өзі некеге қатыса алады.
Неке қиярда бойжеткен қыз ердің ұсынысына жауап
бермей үнсіз қалса не үнсіз жыласа не болмаса жылы шы
рай танытып күлімдесе бұл мақұлдаған болып. үнсіздік
құптаудың белгісі болып табылады.
Сондай-ақ. саңырау. мылқаулар арнайы белгілер
мен яки хат танитын болса жазып мақұлдағандарын біл
діреді.
«Қайсыбір әйел уәлінсіз өзін (некелеуге) хақылы».- деген хадисін
көпшілік ғалымдар уәлиі қыздың разылығынсыз үйлендіре алмайды
деп түсіндірген. Ал егер үйлендірсе некесі дұрыс болмайды. Өйкені
Ханса бинт Хизамның разылығынсыз әкесі үйлендірген болатын.
Бұны ұнатпаған ол Пайғамбарымызға (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
шағым айтып барады. Сонда Аллаһтың елшісі (аләйһис-саләту уәс-
сәләм)оның некесін бұзған. Сунану ат-Тирмизи 3-том. 407-40:-бет.
Отбасы ғылымхалы
шарт болмайды. Ондай болса неке уақытында уәлидің қатысуынсыз
қалыңдық өзін некелей алмайды деген сөз емес. бәлкіде уәлидің
2. Әбу Мұса (р.анһ.) риуаят еткен Пайғамбарымыз: «Уәлисіз неке
болмайды». деген хадисіндегі мақсат уәлидің болуы некенің шарты
Көпшілік ғұламалар бұған: Бұл хадис неке уақытында уәлидің болуы
некенің кәміл болуын емес. шарт екенін айтып тұр. Себебі уәлидің
болуын қуаттайтын басқа да аяттармен хадистер бар. Айша (р.анһа)
риуаят еткен Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм):
««Қайсы бір әйел уәлидің рұқсатынсыз некелессе. некесі қабыл емес.
некесі қабыл емес. некесі қабыл емес. Егер қатынас болса. болғаны
үшін маһр төлейді. Егер келіспеушілік болса. кімнің уәлиі болмаса.
уәли сұлтан болады».- деген хадисі бар. Бұл хадисті Зуһари риуаят
еткен. Бірақ бұл хадисті Ибн Хадиж теріске шығарады. Себебі ол бұл
хадис жайлы Зуһариден сұрағанда оны білмеймін дегенін Ханафи
Көпшілік ғұламалардың бұл мәселеге жауабы: Бұл туралы ибн
Хадиждан тек ибн Ғалийаһ қана жеткізген. Ал Ахмадтың және
Яхияның айтуынша бұл келтірген дәлеледері құжат бола алмайды.
Себебі Зуһари айтқанын ұмытып қалуы ықтимал. адамның айтқаны
есінен шығып қалуы табиғи жағдай ұмытқаны үшін адам күнәлі де
болмайды. Бұған қатысты көптеген дәлелдер бар. Ибн Хадиждан ибн
Ғалийаһтың жеткізген риуаяты дұрыс болған күнде де ілім иелері
адамның алдыңғы айтқанын ұмытып қалуын қалай теріске шығаруға
Екінші: Жүмһур ғұламаларының Әбу Ханифа келтірген дәлелдерге
Неке уақытында қалыңдықтың уәлидің қатысуынсыз некелесетіні
туралы келтірілген екі аяттағы: «Оларға тыйым салмаңдар»
(«Бақара» сүресі. 232-аят) және «танкиха заужан ғайраһу» («Бақара»
сүресі. 230-аят) деген сөздеріндегі мақсат қыздың разылығы болуы
керек дегенді білдіреді. Өйткені қыздың разылығынсыз уәли қызды
некелеуіне болмайды. Кейбір адамдар Имам Тирмизиден жеткен
хадисті дәлелге тартып қыз уәлиінсіз өзін некелей алады деп жүр.
Бірақ бұл дәлел болмайды. Себебі ибн Аббастан (р.анһ.): «Уәлисіз
неке болмайды».- деген хадистер жеткен. Пайғамбарымыздан
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)кейін Ибн Аббас (р.анһ.) осылай
пәтуа берген. Ал Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Неке бөлімі
саләту уәс-сәләм)
: «Әкеңнің олай істеуіне болады».-деп жауап
Ол: «Менің әкемнің істегеніне көне беремін
бе. өзімнің қалауым жоқ па».- деп қайта сұрады. Сонда
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Бара бер. некең жоқ.
қалаған адамыңмен некеңді қидыр».- деп қызға ерік бе
реді. Сонда қыз: «Мен әкемнің бұл ісіне келісемін. бірақ
әйелдерге білдіргім келгені әкелері қыздарының ешқандай
деді.
Қыз балиғат жасына жетіп. ақылы толған соң неке
де өзіне-өзі уәли. қомқоршы болатын жағдайға жетеді.
Балиғат жасына жетіп. ақылы толық болса да кішкен
тай сәби сияқты қала беруі керек пе?! Бұндағы мағына
балиғат жасына жетіп. ақылы толғаннан соң да ата-анала
ры сәбидей жетектеп жүре беруі тиіс пе?! Яғни дүниелерін
пайдаланғанда (бірдеңе сатып алу үшін. сату үшін) әкесі
өкілдік ете ме?! Әйелдің өзінің қалауын жүзеге асыруына
хақысы бар. Себебі жақсымен жаманды ажырата алады.
Сондай-ақ өз дүниесін. ақшаларын жұмсауға құқы бар
Әл-Һидая. 1-том.142-бет. Әл-Муғни уәш-Шарх әл-Кабир. 7-том. 337-
33:-бет. Сондай-ақ бұл туралы ғалымдардың пікіріне зер салуыңызға
болады: Әуелі: Әбу Ханифаның жүмһур ғұламаларына қарсы
1.Қалыңдықты үйлендіруші уәлидің құдалық түсуі туралы айтылған
аяттағы «уа Анкиху» («Нұр» сүресі. 32-аят) сөзі неке уақытындағы
уәлидің болуы шарт екенін меңземейді. керісінше сол уақыттағы
әдет-ғұрыпқа және көпшілік қауымның қалыптасқан үрдісіне
байланысты айтылған. Себебі сол уақытта және бүгінгі күні де кейбір
мұсылман елдерінде әйел ер адамдар отырған мәжілісте отырмаған.
Сондай қалыңдықтың неке уақытында ерлердің арасына шығып. неке
келісімін айтуы айып болып есептеледі. Қалыңдықтың абыройына.
ұятына. әдебіне кері әсер етпесі үшін. уәлиі қыздың разылығын
айтуы мүстахаб болады. Сондай-ақ сол аяттағы «уәссолихина» деп
салихалы адамға тұрмысқа беруді айтып тұр. Бұл аяттағы ердің
салихалы болуы шарт болмағаны тәрізді сол аяттағы барлық үкімдер
Отбасы ғылымхалы
некелеуге хақы бар. Ер көрмеген қыз да өз келісімін айта
-дегенін риуаят еткен.
Дәлелі:
Бұл хадистен қалыңдықтың өзін некелеуге
хақысы бар екені анықталып тұр. Хадисте қыздың балиғат
жасқа жетуі және ақыл есі дұрыс болуы көрсетілген. Мейлі
ер көрген немесе ер көрмеген қыз болсын өзін некелеуге
хақысы бар. Себебі әйел өзі келісіп үйленсе. неке болмай
ды деп айтылмаған. Кімде-кім уәлидің рұқсатынсыз неке
болмайды деп айтса. оған дәлел келтіруі керек.
Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
сөзінде келген
сөзінің мағынасы барлық әйел. мейлі ер көрген
немесе көрмеген болсын. Сондықтан әйел ақыл-есі дұрыс.
балиғат жасынан асқан болса. неке келісімін жасауына
рұқсат етіледі. Себебі ондай бойжеткен қыз неке қиярда
мәһір малын қаншалықты деңгейде екенін есептей ала
ды.
2. Ибн Аббастан
жеткен риуаятта бір адам ер
көрмеген қызын ризалығынсыз тұрмысқа береді. Ол қыз
шағым айтып Пайғамбарымызға
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
келеді.
3. Ибн Аббастан
Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-
«Уәлиі сәйбке (ер көрген әйелге) әмір етпейді».-
деп
4. Ибн Аббастан
Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-
«Қайсыбір әйелдің уәлиінсіз өзін некелеуге хақысы
бар»
.- деген. Хадистегі «Әйму» сөзі ақыл- есі дұрыс.
5. Ханса
бір күні Пайғамбарымызға
(аләйһис-саләту
келеді де: «Әкем мені ағасының ұлына некеледі.
мен бұған разы емеспін».-дейді. Пайғамбарымыз
Сунани ат-Тирмизи. 3-том. 407-40:-бет. 110:-хадис. Китабу ан-
211
Неке бөлімі
Екеуі қайта татуласқан соң Аллаһ елшісі
(саллаллаһу аләйһи уә
үйден күлімдеп шықты. Оның осы қуанышын көрген
сахабалар қуаныштың сырын сұрады. Хақ пайғамбар
(саллаллаһу
аләйһи уә сәлләм)
: «Неге ғана қуанбайын. Жаңа ғана ең жақсы
Араларында үйлену кедергісі жоқ ақыл-есі толық.
балиғат жасына жеткен еркек пен әйел екі ер яки бір ер. екі
әйел куәлары бар мекенде үйлену сөздерін айтып үйлене
алады. Ал осы ер мен әйел ата-ана яки соның орнын ба
сатын қамқоршыларынан (яғни заңды өкілдері) рұқсат
сұрап яки олардың да сол неке рәсіміне қатысып некенің
қиылуы ханафи мәзһабында мұстахап саналады. Яғни неке
олардан бейхабар жасалса да іске асады. Әйтсе де үйлену
аса маңызды нәрсе болғандықтан бұл туралы ата-ана мен
жақындарының хабары болуы яки ризалығы болуы исла
ми әдептілік. парасаттылыққа жатады. Қыз бен баланың
ата-ана яки соның орнын басатын жақындарының рұқсаты
болмауы Әбу Ханифа мен Әбу Жүсіп бойынша некенің
дұрыстық шарттарына жатпайды. Бірақ олардың рұқсаты
болуы қажеттілік шартына жатады.
Ханафилерде қыз ата-анасымен келіспей-ақ біреу-
ге тұрмысқа шығып. некесін қидыратын болса мұндай
1. Ибн Аббас
Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту
«Қайсы бір әйелдің уәлиінсіз (ата-ана. т.б) өзін
Отбасы ғылымхалы
«Екі қыз туысты бірге үйленулерің харам етілді.
Бірақ өткен өтті».
، дейді. Хадисте осыған қосымша:
«Әйелінің үстіне немере әпке мен нағашы әпкесін некелеп
ала алмайды».
дейді. Сондай-ақ сүт қыз бауырлар да
осылай.
Ислам діні әйелге тек қана бір еркекпен тұрмыс құру
заңын қойған. Сондықтан тұрмыс құрған әйел ажырас
пай басқа ермен тұрмыс құра алмайды. Құранда:
«Некелі
Әйел күйеуі өліп. яки ажырасып одан соң «ғиддат»
мерзімін өтеген соң ғана өзгеге тұрмысқа шыға алады.
Сондай-ақ кейбір жұқпалы аурулар да үйлену кедергілері
не жатады.
Хазіреті Әли мен Фатиманың қосылғанына көп болмаған
еді. Бірде-бір мәмілеге келе алмай өз ара тартысады. Осы
кезде Аллаһ елшісі келіп қалады. Бірақ екеуі сездірмеуге ты
рысады. Аллаһ елшісі дем алмақ болған соң жерге төсеніш
төсейді. Хақ пайғамбар
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
жерге
жатқан кезде хазіреті Фатима әкесінің жанына жақындай
кетті. Осыны көрген хазіреті Әли де Пайғамбардың келесі
жағына жақындап отыра қалды. Мән-жайды байқап тұрған
Аллаһ елшісі хазіреті Әлидің қолынан ұстап алып көкірегіне
апарды. Бір қолымен хазіреті Фатиманың да қолына ұстап
оны да көкірегіне апарды. Осылайша екеуі табысқанға дейін
жібермеді.
«Ниса» сүресі. 23.
«Ниса» сүресі. 24.
Неке бөлімі
«азаматтық некеге» қатты ұқсайды. Тәуратқа да қарайтын
болсақ. Дәуіт пайғамбардың бірнеше әйел алғаны айты
лады. Тіпті Інжілдің өзінде көп әйел алуға болмайды
деген ешқандай үкім жоқ. Сондықтан да XVI ғасырға
дейін христиандарда көп әйел алу болған. Тіпті кейбір
деректерде Англия шіркеуі әйелді өзге бір еркекке несиеге
беруге болатындығы туралы заң шығарылғандығы да
Ендеше көп әйел алу Ислам дініне ғана қатысты
емес. Қайта Ислам діні көп әйел алуды жүйеге қойып.
әйел затына өз құқығын берген. Исламнан бұрын арабтар
шексіз әйел ала беретін. Ислам дінін келгенде осы шек
сіздікті төрт әйелге дейін шегерді. Тіпті оның өзін
«егер
әділ болатындықтарыңа көздерің жетсе».
، деп шарт
қойған.
Құранда бұл туралы:
«Егер үйленгенде жетім
әйелдер жайында әділетсіздік істеуден қорықсаңдар.
өздеріңе жаққан басқа әйелдерден екі. үш және төртке
дейін үйленіңдер. Сонда егер тең ұстай алмаудан
қорықсаңдар. онда біреу алыңдар немесе қолдарыңдағы
،дейді.
Осыған орай әділ бола алатын болса ер кісінің төрт
әйелге дейін алуына болады. Бірақ бесінші әйелмен үйлене
алмайды.
Апалы-сіңлілі екі қызбен яки әйелінің немере әпкесі.
нағашы әпкесін әйелінің үстіне әйел етіп ала алмайды.
Құранда:
Қараңыз: М. әс-Сыбаий. әл-Мәрә бәйнәл-фиқһ уәл-қанун. 210 бет.
«Ниса» сүресі. 2.
Отбасы ғылымхалы
Ал егер үйлену кез-келген жағдаймен аяқталып. әйел
жүкті болса онда оның күту мерзімі (ғиддат) босанғанға
дейін жалғасады. Құранда:
«Жүкті әйелдердің «ғиддат»
күту мерзімінің ақыры құрсақтағы баласын туғанға
، дейді.
Пайғамбарымыздың заманында күйеуінен ажырасқан
бір әйел көп ұзамай босанады. Бірақ оның күту мерзімі
төрт ай он күнге жетпеген болатын. Ол Аллаһ елшісі
не барып жағдайын айтып еді Хақ пайғамбар оған күту
мерзімінің бала тууымен аяқталғанын енді қалаған кезінде
Ал әйел күйеуімен ажырасып жүкті емес болса онда
мұның күту мерзімі. «ғиддаты» үш рет хайыз көру мер
зімі.
«Талақ болған әйелдер. үш етеккір мерзімі
،дейді.
Хайыз жасына жетпеген жас қыздар мен хайыз жасы
нан асқан кәрі әйелдер ажырасатын болса онда олардың
күту мерзімі ، үш ай. Құранда:
«Етеккірден қалған
әйелдеріңнен күмәндансаңдар. олардың «ғиддат» мер
зімі үш ай. Және хайыз көрмеген жас әйелдердің де
дейді.
Исламнан бұрын арабтар қалағанынша әйел ала бе
ретін. Оның шегі болмайтын. Бұл тек қана арабтарға
ғана қатысты емес. бұрынғы Иран. Қытай құқығында
көп әйел заңдары болған. Тіпті Рим құқығында ер мен
әйел неке қимай-ақ бірге тұру заңдары бар еді. Бұл қазіргі
«Талақ» сүресі. 4.
«Бақара» сүресі. 22:.
«Талақ» сүресі. 4.
Неке бөлімі
Әйел бұдан кейін бір еркекпен дұрыс неке
Тұрмысқа шыққан екінші ерімен төсек
Өлім. яки кәдуілгі ажырсу арқылы екінші
есінші:
Әйел екінші ерінен соң «ғиддатын» күтіп
Әйелін үш рет талақ еткен ер кісі кейіннен өкініп
сол әйеліне қайта қосылғысы келіп біреуді жалдап әйелін
соған некелеп. қайта ажырастырып алатын болса мұнысы
дұрыс болмайды. Бір хадисте:
«Келісімді неке жасағанға
және өзі үшін осындай неке жасалғанға Аллаһ елшісі
лағынет етті».
، деп айтылған
. Тіпті бір хадисте
Пайғамбарымыз жалданған адамды:
«Жалдамалы теке»
Бір әйел күйеуінен ажырасқан соң қайта біреуге
тұрмысқа шығу үшін белгілі бір уақытқа дейін күту кезеңі
«ғиддат» деп аталады. Бұл мерзім жүктіліктің анықталуы
үшін аса маңызды нәрсе.
Ислам дінінде «ғиддат» мерзімі үйленудің себебіне
Үйлену ерінің өлімі арқылы аяқталса әйелдің күтетін
«ғиддат» мерзімі ، төрт ай он күн. Құранда:
«Сендерден
қайтыс болып артында қалдырған әйелдердің өздері:
، дейді.
«Бақара» сүресі. 234.
Отбасы ғылымхалы
Ал мұсылман әйелдің мүшрік яки әһлі кітаптың бір
еркек кісісіне тұрмысқа шыға алмайды. Өйткені бұл аят
пен тыйым салынған.
Исламда еркекке әйелін үш рет талақ етуге мүмкіндік
берген. Әйелін үш рет талақ еткен соң әйелі басқа бір
еркекпен үйленіп қайта ажырасқан соң ғана қосылу
мүмкіндігі туады.
Аллаһ Тағала Құранда:
«Екіден кейін ер әйелімен мүлде ажырасса. бұдан
кейін оған. ол басқа ерге тимейінше халал болмайды.
Егер оны. ол (екінші ері) талақ қылса. екеуі де Аллаһтың
шегін орындаймыз деп ойласа. қайта табысуларында
، дейді.
Үш талақпен ажырасқан әйел екінші ерге тұрмысқа
шыққанда онымен төсек қатынасында болуы шарт. Егер
әйел екінші ерімен жақын қатынаста болмай қайта ажы
расып кейіннен бұрынғы ерімен қайта қосылғысы келсе.
қосыла алмайды. Пайғамбарымыз төсек қатынасын шарт
Әйелдің бұрынғы ерімен қайта қосылудың шарттары
Бір уақытта. не әр түрлі уақыттарда үш рет
талақ етілген әйел «ғиддатын» бітіруі тиіс.
«Бақара» сүресі. 230.
Неке бөлімі
Мұсылман әйел мен еркек мүшрік. яки дінсіздермен
үйленіп тұрмыс құра алмайды. Аллаһ шариғатынан
өзге жүйелерге сеніп ислами мемлекет пен қоғамды
қабылдамаған кез-келген адам да осыған жатады.
Аллаһ Тағала Құранда:
«Мүшрік әйелдермен
олар иман келтіргенге дейін үйленбеңдер. Азат
мүшрік әйелден мұсылман күң артық. Егер сендерді
қызықтырса да. Және иман келтіргенге дейін. мүшрік
ерге мұсылман әйелдерді де үйлендірмеңдер. Егер олар
сендерді қызықтырса да. Мүшрік азат ерден мұсылман
құл артық».
، дейді. Егер осыған мойынсұнбай үйленсе
некелері жарамсыз болады.
Мұсылман ердің христиан. яки яһуди бір әйелмен
үйленуіне Ислам діні рұқсат еткен. Өйткені отбасының
отағасы ер кісі болғандықтан туатын бала да әкесінің
дінінен саналады. Сонымен қатар әһлі кітаптан қыз алу
арқылы Ислам дінінің жайылуына арқау болады.
Құранда Аллаһ Тағала:
«Кітап берілгендерден де
(христиан. яһуди) абыройлы әйелдермен мәһірлерін
беріп. бой суытушы. астыртын көңілдес болмай
، дейді.
Кейбір ғалымдар әһлі кітапты мүшріктерге
жатқызғанмен осы ашық аят олардан қыз алуға рұқсат
Шафиғи мен Маликилер бойынша әһлі кітаптан қыз
алу мәкрүһке жатады.
Әһлі кітаптан қыз алған мұсылман кісі оны шіркеуге
жіберуден. арақ ішуге тыйым сала алады. Алайда хайыз.
нифас. жүніптен соң жуынуға мәжбүрлей алмайды.
«Бақара» сүресі. 221.
«Маида» сүресі. 5 аят.
Отбасы ғылымхалы
да болмаса да есі кіргенде оған өздерінің туған ата-анасы
Ислам діні сүт жолы арқылы бірнеше үйлену кедергісі
туатын негіздерді қойған. Аллаһ Құранда:
«Сендерге еміз
ген сүт аналарың және сүт бауырларың харам етілді».
325
، дейді. Аят басқа сүт туыстары туралы айтпаған. Бірақ
хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Ата-тегі жағынан
харам болғандар сүт жолымен де харам болады»
، деп
білдіреді.
Сүт туыстықтарды былайша айтуға болады. Сүт ем
ген бала сүт емізген әйелдің өз баласындай қабыл етсек.
әйелдің өз баласы өз отбасынан кімге үйленбейтін болса.
сүт емген бала да солармен үйлене алмайды. Яғни бейне
бір сүт емген бала сол әйелдің туған баласындай бола
ды. Сондықтан сүт емген балаға әлгі әйел сүт ана болса
әйелдің отбасындағылар сүт әке. сүт ата. сүт әже. сүт ба
уыр. сүт немере әпке. сүт нағашы әпке болмақ.
«Өмірлік үйлену кедергілері» ешқашан өзгермейтін
болса. ал «уақытша үйлену кедергілері» арнайы
жағдайларда өзгере алады. Дін айырмашылығы. төрт
әйелге үйлену. үш рет талақ ету. апалы-сіңлілі туыстарды
бірінен кейін бірін әйел етіп алу да осыған жатады.
«Ниса» сүресі. 23.
Неке бөлімі
Алайда асыранды баланың жағдайы басқа. Оның
туыстарымен ешқандай үйлену кедергісі болмайды.
Хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Зәйітті бала
етіп алған болатын. Кейіннен осы Зәйітті Зейнеп бин
ти Жаһшпен үйлендіреді. Кейіннен Зәйіт Зейнеппен
ажырасқанда Зейнеп Пайғамбарымыздың келіні саналған
соң онымен арасында үйлену кедергісі болған еді. Алайда
«Сонда одан Зейіт ажырасқан кезде оны саған
некелендірдік. Мұсылмандарға асыранды баласынан
ажырасқан әйелдерді алуда бір қиындық болмауы
، дейді.
Мінекей осы аятта асыранды бала туған баласының
Баласы жоқ ерлі-зайыптылардың бала асырап алула
рына болады. Бірақ сол баланы екі жастан аспай тұрып
әйел емізуі қажет. Ол туралы сүт туыстығы тақырыбында
сөз болды. Екі жастан аспай тұрып емген бала сол әйелге
де оның күйеуіне де «сүт бала» болып қалады. Өз бала
сындай бір үйде тұруына болады. Алайда сәби екі жас яки
отыз айдан асып кететін болса онда қанша емгенмен сүт
бала бола алмайды. Ол асырынды бала болып. балиғатқа
жеткенде асырап алған ерлі-зайыптыларға туған яки сүт
баласындай бола алмайды. Сол себепті аталмыш аятта
айтылғандай әлгі бала үйде бөгде біреу яки қонақ секілді
жағдайда болады. Ұл болса асырап алған әйелмен бірге.
қыз болса асырап алған ермен бірге бір үйде тұра алмай
ды. Өйткені араларында бір-бірімен үйленуге мүмкіндігі
бар жағдай болады. Әрі асырап алған бала сүт бала болса
Отбасы ғылымхалы
Аталарының қыз бауырлары түп қыз әпкелері мен түп
нағашы әпкелері де осы тыйымға жатады. Қыз жағынан
қарасақ та сол туыстарының еркек балалары. немере аға.
нағашыларымен тұрмыс құра алмайды.
Үйлену арқылы болған туыстыққа «қайынжұрттық»
туыстық деп атаймыз. Ажырасу. яки өлім де бұл
туыстыққа әсер ете алмайды. Бұларды төрт топқа бөлуге
а. Өгей қыздар. Бір еркек әйелімен төсек қатынаста
болған соң оның бұрынғы күйеуінен болған қызы. яки
ә. Қайын ене. Бұл жерде еркектің әйелімен төсек
қатынаста болуы шарт емес. Жалаң некенің өзімен-ақ
б. Әке мен атаның жарлары. Бір адам әкесі. яки
аталарының әйелдерімен үйлене алмайды.
Құранда:
«Әйелдерден әкелерің үйленгендерге үйленбеңдер.
Бірақ өткен өтті. Бұл бір арсыздық және жиіркенішті
в. Ұрпағының әйелдері. Бір адам баласының яки
немересінің әйелімен үйлене алмайды. Құранда:
«Бел
балаларыңның әйелдерімен үйлену харам етілді».
،
дейді.
«Ниса» сүресі. 22.
«Ниса» сүресі. 23.
Неке бөлімі
үйленуді мүбарак ет! Олардың ұрпақтарын мүбарак ет!» деп
Ислам дінінде үйлену кедергілері өмірлік және
уақытша болып екіге бөлінеді. Өмірлік дегені ешқашан
өзгермейтін кедергілер. Қан. сүт және үйлену арқылы
Құранда өмірлік үйлену кедергілері туралы былай
дейді:
«Сендерге аналарың (әке-шешелеріңнің аналары).
қыздарың (ұл-қыздарыңның қыздары). қыз туыстарың
(әке-шеше бір яки бөлек). әкелеріңмен туысқан
әйелдер. шешелеріңмен туысқан әйелдер. еркек және
қыз туыстарыңның қыздары (олардың қыздары). сүт
емізген аналарың. еміскен қыз туыстарың. қайын
енелерің. жақындасқан әйелдеріңнің (бұрынғы ерінен
болған) қолдарыңдағы өгей қыздарың. егер ол әйелдерге
жақындаспаған болсаңдар. сендерге бір оқасы жоқ.
Бел балаларыңның әйелдері және екі қыз туысқа
бірге үйленулерің харам етілді»
Осы аятта үш топ
туыстықтың өмірлік үйлену кедергісі болғандығын ай
Осыған орай бір адам өз тегі (ата-баба. әже.) ұрпағы.
қыз бауырлары және олардың балалары. әкесінің қыз
бауырлары. яки нағашы әпкелерімен үйлене алмайды.
Ибн Сад. Табақат.
«Ниса» сүресі. 23.
Отбасы ғылымхалы
Пайғамбарым!». деп дереу сәжде етіп. Аллаһ Тағалаға
шүкіршілік білдірді. Аллаһ елшісі құттықтап: «Осы неке
екеулерің үшін де мүбарак болсын. Аллаһ бақыт нәсіп етсін.
Сендерге қайырлы ұрпақ берсін!» - деп дұға етті. Сосын
айналасына қарап келген қонақтарға құрма таратуын айтты.
Неке қиылып біткен соң Аллаһ елшісі хазіреті Әлиге:
، Ал. Әли енді үйлену тойың үшін ас беруің қажет деді.
، Құп болады деп орнына қарғып тұрып әзірлік жасай бас
тады.
Сағд ибн Муаз былай дейді: «Менің бір қошқарым бар бола
тын. Пайғамбардың Әлиге айтқан сөзін ести сала дереу барып
сол қошқарды алып келіп соны сойдық. Мәдиналық бір топ
сахаба да тары әкелді. Дастархан жайылып келген қонақтарға
Әсма бинти Умәйс Фатима анамыздың үйлену асы тура
лы айтқанда былай дейді: «Әли мен Фатима үйленген кезде
қонақтарға ас беру үшін Әли сауытын бір яһудиге кепілдік
ке беріп одан азық-түлік сатып алды. Сол заманда Әли мен
Үйленетін күні Аллаһ елшісі
(саллаллаһу аләйһи уә сәлләм)
үйлену
тойы болатын жерге қашырын мініп келді. Қашырынан түсіп
Фатимаға: «Қанекей. мін!». - деді. Ол мінген кезде хазіреті
Салманға қарап: «Мынаның тізгінінен ұстап үйіне апар».- деді
Той аяқталған соң келін мен күйеу үйлеріне кетті. Аллаһ
елшісі оларға біраздан соң үйлеріне баратынын айтты.
Айтқандай аздан соң олардың үйінің есігін қақты. Есікті
Умму Әймән ашты. Аллаһ елшісі оған су әкелуін айтты.
Ол су алып келіп Пайғамбар алдымен қолдарын жуды.
Сосын Әлиді шақырды. Әли келген соң оны қарсы алдына
отырғызды. Одан соң қолындағы судан Әлидің арқасына және
иықтарының арасына бүрікті. Сосын Фатиманы шақырды.
Аллаһ елшісі оған да дәл солай су бүркіп: «Аллаһым! Осы
Неке бөлімі
Үйленуде ризалықтың болуы қажет. Ризалық жоқ
жерде неке жарамды болмайды. Бір кісі біреуді өлім.
қатты соққы. яки тұтқындау қорқынышымен үйленуге
«Аллаһ үмметімнен қателесу. ұмыту және
Хазіреті Айшадан жеткен бір деректе әкесі қызын
күштеп үйлендіреді. Пайғамбар сол қызға таңдау еркін
Ханафилер бойынша. мәжбүрленген адамның
некесінің де талақ етілуі де жарамды. дұрыс болады.
Өйткені қанша мәжбүрленсе де ризалығы болмаса да
меңзеу және таңдау бар. Бұл да әзілмен қарым қатынас
«جш нәрсенің шыны да шын. әзілі де шын.
Сол себепті Османлы құқығында Шафиғи мәзһабының
көзқарасын негізгі көзқарас етіп қабылдап. қыз болсын.
ер болсын қорқытып еріксіз қабылдатқан неке жарамсыз
деп санаған.
...Хақ пайғамбар хазіреті Әнәске сахабаларды шақыруды
бұйырды. Көп ұзамай сахабалар да келіп отыра бастады.
Осы кезде Аллаһ елшісі хазіреті Әлиге қарап: «сөз сөйле».-
деді. Хазіреті Әли ұяла-ұяла орнынан тұрып азғана сөз
сөйледі. Артынан Аллаһ елшісі де қысқаша сөз сөйлеп
қызы Фатиманы 4:0-500 дирхам мәһірмен хазіреті Әлиге
бергенін айтты. Хазіреті Әли қатты қуанып: «Разымын.
Отбасы ғылымхалы
а. Осман (р.анһ.) риуаят еткен хадис Пайғамбарымыздың (аләйһис-
саләту уәс-сәләм) сөзі. ал Ибн Аббастың (р.анһ.) риуаяты ондай емес.
Егер де Ибн Аббастың (р.анһ.) жеткізген хадисі кейінгі дейтін болсақ.
онда үкімді екі рет ауыстыру керек болады. Ал егер Османның (р.анһ.)
жеткізген хадисі кейінгі дейтін болсақ. онда Пайғамбарымыз (аләйһис-
саләту уәс-сәләм) ихрамға кірерден алдын Мимунамен үйленген
ә. Ибн Аббас (р.анһ) бұл хадисті Мекке қаласы ашылмастан бұрын және
үміра қажылықты орындау кезінде риуаят еткен. Ол уақытта қажылық
үкімдері белгіленбеген және ихрамның шарттары да міндет болмаған.
Ал Осман (р.анһ.) қажылықтың шарттары анықталғаннан кейін хадисті
риуаят еткен. Яғни тігілген киім кию. т.б тыйым салынған. Қажылық
уақытында ихрамдағы адамға киімнің үкімі айтылғанда одан маңызды
б. Үйлену іс- қимыл арқылы жүзеге асады. Пайғамбарымыз (аләйһис-
саләту уәс-сәләм) үйленуі іс- қимылы. Сондықтан бұл үкім пайғамбарға
ғана қатысты рұқсат. Ал Осман (р.анһ.) риуаят еткен хадис үмбетіне
тыйым салынғандығы жайлы айтылған. Ал Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) іс-амалымен. айтылған сөзі қатар келсе. сөзі
маңыздырақ болып. дәлелге алынады. Кімде-кім Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) сөзін қайтарып. амалын алатын болса. ол
Өйткені усулда дәлел үшін Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-
сәләм) сөзі. амалынан күштірек болады. Себебі Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) амалы кейде тек өзіне ғана қатысты
в. Үлкен сахабалар Османның (р.анһ.) жеткізген хадисіне сәйкес амал
еткен. Егер Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) хадисіне
ғалымдар арасында әртүрлі пікірлер болса. онда сол мәселеде төрт
Имам Ағзам бұл мәселеде Ибн Аббастың (р.анһ.) жеткізген хадисін
ескере отырып. Османның (р.анһ.) жеткізген хадисі ихрам уақытында
үйленуге тыйым салу емес. бәлкіде сол тар уақытта тек құлшылықа
болуды меңзеген деп түсіндіреді. Муатта кітабы. Имам Малик 1-том.
34:-беттен. Шарх аз- Зарқани 2-том. 264-беттен. Кифаиа ат-Толиб
2-том. 97-бет. Ал-Умму лиш-Шафиғи 2-том. 120-бет. 5-том. 7:-бет.
Ихтилаф ал-Хадис лиш-Шафиғи 1-том. 199-бет. Ал- Инсоф лил-
Неке бөлімі
жазушы ғалымдар Мимуна Мекке қаласында тұрмыс құрғанын
және де Мәдинадан Пайғамбарымызбен (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
келмегенін. сондай-ақ үмірада бірге болмағанын айтады. Егер де ол
Мекке қаласының тұрғыны болса. қалай Пайғамбарымызбен (аләйһис-
Жетінші. Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) ғумраны
аяқтап Меккеден шыққаннан кейін Меймунамен үйленген. Меккеден
онымен бірге қайтқан. Тек қана Зуль Хулайфа деген жерден ихрамды
бастаған. Пайғамбарымыздың үйленген уақытында ихрамда болмаған
туралы риуаят етушілердің сөздері шындаққа жақынырақ. Сондықтан
Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) ихрамға кірерден бұрын
немесе умраны аяқтағаннан кейін үйленген. Бірақ. ихрамнан бұрын
үйленді деп риуаят етушілер ілімі жағынан басымырақ келеді. Малик
Рабиғадан ол Сүлейман бин Ясардан риуаят етеді. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) Әбу Рофиғ жәнеде аңсари бір адамды
елшілікке жібереді. Олар Пайғамбарымызды (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Харис қызы Меймунамен үйлендіреді. Ол уақытта Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) Медине қаласынан шықпаған болатын.
Сүлейман ибн Ясардан Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Аббас ибн Абдулмутоллиб және Әбу Рофиғті елшілікке жібереді.
Олар Пайғамбарымызды (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Сараф деген
жерде үйлендіреді. Ол уақытта ихрамда емес еді. Бұл мүрсәл хадис
болғанмен екі себепті күшті деп есептелінеді. Бірінші. Сүлейман бин
Ясар Меймунаның қызметшісі еді. Сондықтан оның басқаға белгілі
болмаған өзінің жеке жағдайларын көбірек білетін. Екінші. хадисті
риуаят етуші Әбу Рофиғдің некенің уақытында елші болғандығы
белгілі. Язид: пайғамбарымыз (с.ғ.с) Меймунамен үйленген уақытта
болмаған. және де оған Фадл бин Аббасты және бір адамды елшілікке
жібереді. Олар Пайғамбарымызды (аләйһис-саләту уәс-сәләм) оған
үйлендіреді. Бұл хадис некенің хажылықтан бұрын болғанының
Екінші жауап. Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунамен
үйленген уақытта ихрамда болғанына келіскеннің өзінде. бірінші
риуаяттың дәлелінің дұрыс еместігі және оның анық емес екені сөзсіз.
Екі риуаятты да қоя тұрып Осман (р.анһ.) жеткізген хадисінде ешбір
Үшінші жауап. Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) үйленген
уақытында ихрамда болған деп сенген күнде де. Османнан (р.анһ.)
Отбасы ғылымхалы
Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Меймунамен
үйленген уақытында ихрамда болмаған деген риуаяты дұрыс. Сол
сияқты Меймунаның азат болған құлы Сүлейман бин Ясар да солай
Бесінші. Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Меймунамен
үйленгенде ихрамда болмағаны туралы жеткен риуаяттар көп. София
бинт Шайбадан. Ол кісі жасамыс әйел еді. Пайғамбарымыздың
Меймунамен үйленген уақытында. олмен қосылған уақытында да
жәнеде олмен құдалыққа түскен уақытында да ихрамда болмағаны
туралы айтады. Қади Меймуннан. ол Мәһромнан естігенін айтады.
Шайбақызы Софияға келдім. ол уақытта жасамыс әйел еді. Мен одан:
«Пайғамбарымыз Меймунамен үйленгенде ихрамда ма еді?» - деп
сұрағанда ол: «Жоқ. Аллаһ куә. Пайғамбарымыз оған үйленгенде ол
Ол туралы көптеген табиғиндер де риуаят еткен. Ибн Ғабду әл-Бир:
«Мен сахабалардың ішінде Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту
уәс-сәләм) Меймунамен үйленгенде ихрамда болғаны туралы Ибн
Аббастан басқа ешбір сахабаны білмеймін». деп айтқан. Егерде. бір
мәселеде екі түрлі пікір болып. оның біреуінде бір риуаят етуші. ал
екіншісіне риуаят етушілер көп болса. онда бір адамның риуаят еткен
хабарында күмән басым болып. көпшілік риуаят етушілер жағы
шындыққа жақынырақ болады. Сондай ақ Ибн Аббас қателеспеді
деген күннің өзінде ол кісінің «мухрим» деген сөзі ихрамда деген
мағынада емес. бәлкіде харам жерінде деп қабылдауға болады.
Себебі Ибн Аббас араб әдеби тілін жақсы меңгерген адам болатын.
Ал араб тілінде «ахрома» деген сөзді харам жеріне. харам мешітіне
немесе харам айына кірді деген мағыналарды да білдіреді. Мысалы:
«Олар Осман бин Ғаффан халифаны мухрим кезінде өлтірді» деген
өлең жолдарындағы «мухрим» деген сөзі ихрамда деген мағынаны
білдірмейді керісінше құрметті айда дегенді білдіреді. Сондықтан.
«мухрим» деген сөз қажылық уақытында немесе умра уақытында
ғана қолданбайды. Сол сияқты көліктерін сәндеп хажылыққа сапар
алдында дайындық жасалып. ихрамның әсері білінеді. Бәлкіде Ибн
Аббас (р.анһ.) осы дайындықты уақытындағы үйленгенін ихрамда
Алтыншы. Ибн Аббастан Икримаһ риуаятында Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) Меймунамен үйленгенде екеуі де ихрамда
Бұл риуаяттың қателігіне еш күман жоқ. Себебі барлық
Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) өмірбаянын
Неке бөлімі
Бірінші Мимуна анамыздың өзінен естігенін Иазид: «Олар үйленген
уақытта ихрамда болмаған. Мимуна ибн Аббастың нағашысы болғаны
сияқты менің де нағашым». деген риуаятын жеткізген. Абу Рафиғ
(р.анһ.): « Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунаға
үйленгенде. отбасын құрағанда да ихрамда болмаған. Мен ол екеуінің
Бұл риуаяттар ибн Аббастың айтқан риуаяттарынан басымырақ
Бірінші. Мимуна Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
жұбайы болғандықтан өздерінің үйленген уақыттарында ихрамда
Екінші. Әбу Рафиғ (р.анһ.) екеуінің арсында елші болғандықтан
және тікелей неке уақытында болғандықтан қандай жағдайда екенін
Үшінші. Ибн Аббас (р.анһ.) ол уақытта он жастағы сәби болатын. Бұл
жаста ол заманындағы болып жатқан оқиғаларды кәмелет жасына
жетпеуінен ажыратып білмеуі мүмкін немесе неке уақытында қатыспай
Төртінші. Ибн Аббастың жеткізген риуаятына алғашқы ғалымдар
да келіспеген. Сағид бин Мүсайыптан (р.анһ.) Әбу Даут: « Ибн
Аббас Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунамен
үйленгенде ихрамда болатын деген сөзінде қателескен».-дегенін
жеткізеді. Ахмад: «Әбу Харистың риуаятында келгеніндей одан Ибн
Аббастың хадисі жайлы сұрағанда « ол хадис қате».».-дегенін сондай-
ақ Марузи риуаятында: Ибн Уаһбқа Марузи барып: «Әбу Сәур маған
қандай жағдайда Ибн Аббастың хадисі дәлел болмайды». деп айтқаны
жайлы сұрады. Сонда Әбу Абдолла: Аллаһ тағала жәрдемші Сағид бин
Мүсайып: Ибн Аббас қателескен. Өйткені Мимуна «Пайғамбарымыз
үйленген уақытта ихрамда болмаған». деп айтқан. Ал Ибн Мимунаның
әпкесінің ұлы болса. Иазитте Мимунаның әпкесінің ұлы және Әбу
Рафиғ: «Мен екеуінің арасында елші болғанмын». деп айтқан».-деп
Мимун бин Маһраннан. Омар бин Абдул-Әзизге (р.анһ.) Иазиттен
Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунамен қалай
үйленгені жайлы сұрауға кісі жібереді. Сонда ол: «Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм) онымен үйленгенде ихрамда болмаған».-
Сағид бин Мусайб. Омар бин Абдул-Әзиз және Заһри олар Әбу Бакр
ибн Әбдурохман және Сүлейман бин Ясардың сөздерін жеткізеді.
Бұл кісілер мединелік үлкен ғұламалар. Сондықтан олардың
Отбасы ғылымхалы
келеді. Сол себепті Абан ибн Османға жіберді. Абан ол уақытта Абдул
Малик тарапынан хажылықтың әмірі еді және ол екеуі де ихрамда
болатын. Үйлендіруге келуін өтінді. Абан бұлардың ұсынысына
қарсы болып: Мен Осман бин Аффаннан (р.анһ.) Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм): «Ихрамдағы адам үйленбейді де. басқаны
үйлендірмейді және де құдалық та түспейді».-дегенін естіген едім».
Сүлеймен бин Иасар Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Абу Рафиғді және аңсари кісіні жіберіп Меймуна бинт Харсқа үйленген
Әнәс ибн Малик (р.анһ.) Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-
сәләм): «Ихрамдағы адам үйленбейді де және басқаны үйлендірмейді».-
Сондай-ақ осы пікірмен төрт халифа және басқада үлкен сахабалар
амал еткен. Ғатфан бин Торифтен (р.анһ.) әкесі Ториф ихрам кезінде
үйленген болатын. Бірақ Омар бин Хаттаб (р.анһ.) олардың некесін
Нафиғден (р.анһ.) Абдолла бин Омар (р.анһ.): «Өзі некеленбейді
де құдалық та түспейді және басқаны да некелемейді және құда да
Хасаннан (р.анһ.) Әли (р.анһ.): « Кімде-кім ихрам кезінде некелессе.
Зайд бин Сабиттің құлы болған Шәузап ихрам кезінде үйленген еді.
Міне бұл үлкен сахабалар егер ашық дәлел болмаса. ермен әйелдің
Егер Ханафи мазһабындағы ибн Аббас риуаят еткен хабарда
Пайғамбарымыздың (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунамен ихрам
кезіндегі некелескені және отбасын құрғанда ихрамда болмағаны
Ибн Аббас (р.анһ.) бұл сөзінен ешқандай кемшілік көрмеген және
Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мимунамен ихрам кезінде
Сарафта үйленіп. сол жерде отбасын құрған және сол жерден Маға
Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) Мекке халқына: «Сендерді
тойға шақырамын. келіп тамақтанып кетіңдер».-деп шақырады. Сонда
олар: «Бізге дастарханың қажет емес. біздің арамыздан кет».-деп
қуады. Сөйтіп Пайғамбарымыз (аләйһис-саләту уәс-сәләм) олардың
Неке бөлімі
Әбу Ханифа:«Ихрамдағы уақытта үйленуге де. басқаны
үйлендіруге де болады. Бірақ некесін қидырушының
шаһуатын оятатын істерді (сүю. сипау т.б) жасауы
дұрыс емес».- деп айтқан. Ол Ибн Аббас
жеткізген:
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
ихрам кезінде Мимуна
(Ибн Аббастың нағашы апасы) анамызбен некелескен»
Абдолла ибн Масғуд
(р.анһ)
: «Ихрам уақытында үйленсе
болады».- деген. Басқа ғалымдардың келтірген дәлелдеріне
Ханафи мазһабында: «бұндағы мақсат некелесу емес.
негізі жыныстық қатынасқа тыйым салынғандығын
меңзеп тұр».- деп топшылаған. Көпшілік ғұламалардың
дәлелі ретінде Осман ибн Аффаннан жеткен хадисі их
рам уақытындағы некелесуге тыйым емес. сол тар және
құлшылық етуіне маңызды уақыттарда неке қидырумен
ал-Хужжаһ. 2-том. 209-беттен. «Ал- Мабсут» лис-Сархаси. 4-том.
191-беттен. Малики. Шафиғи және Ханбали мазһабтарының көпшілік
ғалымдарының пікірінше қажылықтағы ихрам киген адамның өзінің
некелесуі не құдалық түсуі немесе басқа адамды үйлендіруіне
болмайды. Имам Маликтің пікірінше бір талақ болады. Себебі
Маликилердің қағидасында ибн Қасим айтқанындай: «Бір нәрсенің
рұқсат етілгеніне адамдардың арасында келіспеушілік болса. онда
оның бұзылуы талақ болады. Сондай-ақ неке бұзылуынан бұрын
екеуінің біреуі қайтыс болса. арасына мирас керек болады. Уәлисіз
өзін некелеген әйелдің үкімі тәрізді. Бұндай жағдайда уәлиі рұқсат
етсе. некесі дұрыс болады және де қазының қазылық еткен некесін де
ешкім бұзбайды.Ихрамдағы адамның да некесі сол сияқты. Әр түрлі
пікірлер болғаны үшін. Егер де әйелмен төсек қатынасында болса.
онда оған айтылған мәһрі беріледі және де екеуінің арасын ажырату
керек. Әйел ғиддат уақытын күтеді. Бұған мына төмендегі дәлелдерді
келтіруге болады. Құран Кәрімде: «
قوسف �و ثفر �ف جحلا نهيف ضرف نمف
деген аяты дәлел. Нубайһ бин Уәһбтен. Бауырым Омар ибн Абдоллаһ
Талха бин Омарды Шубайһ бин Жубайрдың қызына үйлендіргісі
Отбасы ғылымхалы
туыстарының бірі заңды өкілі ретінде некеге қатысатын
болса онда ол куәға жатпайды.
Жетінші
: Ханафилер бойынша куәлардың әділ бо
луы шарт емес. Екі пасық куәнің куәлігі жетіп жатыр.
Өйткені пасық заңды өкіл болуға лайық. Ханафилерден
тыс көпшілікке қарай пасықтың куәлігімен неке дұрыс
болмайды. Хадисте:
«бір уәли және екі әділ куә болмайын
деп айтылған.
Құпия жасалған неке дұрыс емес. Бірақ некенің
куәлардың алдында жасалып. кейіннен куәларға осыны
жасырыңдар деп айтса бұл неке жасырынға жата ма?
Әбу Ханифа және Шафиғи бойынша. бұл жасырынға
жатпайды. Өйткені куәларға айтылған сөз некеге зиянын
Имам Мәлік некенің қоғамға жария етуін бір шарт
ретінде қабылдағандықтан жасырын жасалған яки
куәлардың жасыруын қалаған бір неке жарамды болмай
Әбу Ханифа жасыру некені жарамсыз етпейді. Некені
заңды өкілдері. куәлар. ерлі-зайыптылар жасырса да жа
рамды болады. Бірақ бұл жасыру ، мәкрүһке жатады.
Ханафи мазһабы бойынша өзінің үйленуіне де.
басқаны үйлендіруіне де болады. Бірақ үйленген әйелін
сүюі немесе ерлі-зайыптылардың шаһуатын оятатын іс
терді жасауы ихрамды бұзады.
Неке бөлімі
«Бір заңды өкілі (уәли) және екі әділ куәсіз неке
. Бұл Әбу Ханифа мәзһабы бойынша. Ал
имам Шафиғи бойынша. некеде де екі куәнің ер болуы
Ханафилерде бір ер мен екі әйел куә бола алады.
Әйелдердің куәлықтары қылмыскерді жазаға тарту сотын
да ғана ұмыту және аңғалдықтары мүмкін болғандықтан
қабыл етілмейді. Ал некеде әйелдің ұмытшақтықтары кері
Куәлар азат болуы тиіс.
Ханбалилерден тыс көпшілігі куәлардың азат болуын
айтады. Ханбалиларда құл басқа хақтар туралы куә болу
мен қатар. некеде де куә бола алады. Өйткені бұған тыйым
Екі жақта да мұсылман болған некеде екі куәнің
демұсылман болуы туралы ауызбірлік бар. Өйткені
Әбу Ханифа және Әбу Жүсіп екі жақ. яки әйел ғана
әһлі кітаптан (христиан. яһуди) болса куәлар әһлі кітаптан
Ғұламалардың көпшіліктерінің
көзқарастарына қарай неке қияр кезінде көру қабілеті
шарт болмай есту және түсіну қабілетінің болуы шарт
дейді. Сондықтан куәнің некедегі сөздерді түсінуі қажет.
Өйткені куәнің мақсаты осы. Болмаса куә мұны сөз салу.
құда түсу деп ойлауы мүмкін.
Алтыншы:
Куәлар үйленетін адамның туыстарынан
бола алады. Ата-ана. ата-әже. ерлі-зайыптылардың балала
ры мен қыздары жоғарыда айтылған ерекшеліктері болса
куә бола алады. Бірақ Әбу Ханифа мәзһабынан тыс осы
Отбасы ғылымхалы
келедім» дейтін болса. әйел де осыны қабылдаса. біріншісі
، «мұта некесі». екіншісі ، «уақытша неке» саналады.
Үйлену ауыр жауапкершіліктерді арқалайтын киелі
шаңырақ болғандықтан. мұны халыққа жариялауы құпия
қалмауы және арнайы куәлармен анықталуы қажет. Дәлел
جِر
«Ер кісілеріңнен екі куә жасаңдар. Егер екі ер бол
маса. онда разы болатын куәлардан бір ер мен екі әйел
Аят саудаға қатысты болумен қатар үйлену
Үйлену кезінде куәнің атқаратын қызметі ، үйленуге
қатысты ұсыныс пен мақұлдауды есту және түсіну.
Сондықтан куәлардың бір жерде бірге болулары қажет.
Бөлек жерлерде. яки бір жерде болумен қатар бірінің арты
нан бірі үйлену қалауларына куә болғандардың куәліктері
: Куәнің ақыл есі түзу. балиғат жасына жеткен
болуы. Ақыл есі жарым. жас бала куәлік жасай алмай
Куәлардың екі ер. яки бір еркек. екі әйел
болуы қажет. Жалғыз куәмен неке жүзеге аспайды.
«Бақара» сүресі. 2:2-аят.
Неке бөлімі
тұрмауға яки екінші әйелімен бірге тұрмауға шарт қосса
тура болады. Әйелге талақ құқығын беру де осыған жа
тады.
ұрыс шарт.
Мысалы екінші әйелімен ажырасу.
әйелдің төркінімен мүлде араласпау шарттары. Яғни
мұндай пайдасыз шарттар неке келісімінде «жарайды»
деп келісімін берсе де. кейіннен осы шарттарды бұзып
ері екінші әйелімен ажыраспаса. әйелі де төркінімен ара
ласатын болса осы іс-әркеттер некеге ешқандай зиянын
тигізбейді.
Некенің нәтижесі дұрыс болуы үшін «дұрыс» шарт бо
луы тиіс. Бұл да Исламның анықтаған дұрыс шарттарының
болуы арқылы жүзеге асады. Болмаса неке жарамсыз.
: Үйленетіндердің арасында үнемі. яки
Неке кезінде үйленуге барлық мүмкіндіктер болуы
тиіс. Сондықтан әйелдің ата-тегі. сүт. яки туыстары секілді
себептермен ер кісіге жақындығы болса неке жарамсыз.
Сондай-ақ әйелдің өзге біреуге тұрмысқа шыққан бо
луы яки «ғиддаты» болуы жағдайында үйлену кедергісі
уақытша болады. Әйел ажырасып «ғиддатын» бітірген
кезде оған тұрмысқа шығуға рұқсат.
Ұсыныс пен мақұлдау үнемі. әрдайым бірге
Неке кезінде ұсыныс пен мақұлдау уақытша емес.
өмірлікті білдіретін бір әдіспен айтылуы тиіс. Үйлену
«бір ай». яки «бір жыл» сияқты белгілі бір уақыт арқылы
жасалса неке жарамсыз болады. Еркектің әйелге «бір айға
саған неке қияын». яки «сені бір ай. яки бір жыл уақыт
немесе мына қаладан көшіп кеткенге дейін сені өзіме не
Отбасы ғылымхалы
келісімді сол сәтте іске асырады. Сонымен қатар
неке ниетсіз сол сәтте іске асады.
Осы шақ болса ханафи. мәликилер бойынша келісімді
сол сәтте іске асыратын бір дәлелдің болуы некені іске
асыруға болады. еркек әйелге «Мынадай мәһірмен сені
өзіме некелеймін» дегенде. әйел «қабыл етемін». яки
«ризалық білдіремін» деп жауап берсе болашаққа қатысты
уәденің болмауы және бір неке отырысы болуы шарты
мен келісім жүзеге асады. Бірақ неке отырысы жоқ және
келісімнің сол сәтте жасалғанына бір дәлел болмаса.
бұл неке емес. болашаққа қатысты бір сөз беру болып
қалады.
Некеде әмір түрі де болады. Ер әйелге «мені өзіңе не
келе» деп. үйленуді меңзесе. әйел «саған өзімді некеледім»
деп жауап берсе. келісім толық орындалады.
Исламда бір келісім жасалған кезде алға қойылған
шарттар «дұрыс»
«пайдасыз»
«бұрыс»
(батыл)
шарттар болып үшке бөлінеді. Аят пен хадис
терге қарама-қайшылығы жоқ түсінікті болған шарттар
«дұрыс шарттар» болып табылады. Келісімнің сапасы
мен үйлеспеген. яки шариғатқа қарама қайшы шарттарға
«пайдасыз» шарттар дейді.
Дұрыс шарт.
Мысалы. бір әйел қоғамдағы жалпы
қыздардың орташа мәһірі жүз грамм алтын бола тұра ол
елу граммға да ризалық білдіріп. бірақ осы үшін екінші
әйел алмауға. яки басқа жаққа көшпеуге шарт қосса. онда
бұл ерге қатысты болады. Бірақ ері осы шарттарға кейін
нен бағынбай кететін болса. онда әйел жүз грамм алтын
алуға құқылы болады. Сондай ақ ерінің туыстармен бірге
Неке бөлімі
ұсыныс жасаса келісімі жоқ жақтың қабылдауына
қарай жүзеге асады. Жоқ жақ осыны естіген кезде
Ұсыныс және қабылдауға екі жақ разы болуы ке
рек. Ұсыныс және қабылдау арасында жаңсақтық.
3.
Ұсыныс және қабылдауда екі жақ та есту және
түсіну қажет. Бірақ саңырау. мылқаулар арнайы
шарттармен тілектерін жеткізе алады. Сондай-
ақ Исламда хат арқылы неке келісімін де жасау
жеңілдігі жасалған. Хат келесі жақ және куәлардың
алдында оқылады да естіген жақтың қабыл етуі
арқылы неке келісімі толық жүзеге асады. Бұл
жерде неке отырысы бір жерде. бір мекенде деп
4.
Ұсыныс және қабылдауда сөздер ашық. яки астар
лы болады. «Некеледім. некеге алдым. үйлендім».
Сондай-ақ бағыш. садақа секілді сөздермен де
неке тақырыбында астарлы ретінде ұсыныс және
қабылдау үшін пайдалана алады. «Өзімді саған
мынадай мәһірді алып бағыштадым» деп ұсыныс
жасағаны секілді. Бұл жерде мәһірдің айтылуы.
куәлердің болуы. отырыстың да неке залында
болуы екі жақтың үйлену мақсаттары екендігіне
ашық дәлел.
5.
Ұсыныс және қабылдауда сөздің келер шақта
луы туралы ауызбірлік бар. Әйелдің «мынадай
мәһірмен өзімді саған некеледім» ұсынысына
еркектің «қабылдадым» «қабыл еттім» деп жауап
бергені секілді. Өйткені бұл шақтың мағынасы
Отбасы ғылымхалы
Неке келісімінің тақырыбы. яғни ерлі-зайыптылардың
осы үйленудегі мақсаты ، бір-бірлеріне жақындау.
Сондықтан тек қана үй шаруасына қарау мақсатымен
жасалған келісім жай ғана «іс келісімі» ғана бола алады.
Неке келісімінде ерлі-зайыптылардың ғұмыршаңдығы
негіз болып табылады. Мәһір некенің өзіне қатысты бір
рүкіні емес. Нәпақа секілді некенің үкімдері.
Ұсыныс ، неке келісімінде екі жақтың біреуінің
алғаш рет жасаған ұсынысы. «Маған үйленуді қабыл ет»
ұсынысына екінші жақтың «қабыл еттім» деу түріндегі
жауабы «қабылдауға» жатады. Бұл жерде алғаш ұсынысты
әйел яки ердің жасауы шарт емес. Алғашқы ұсыныс ،
«ижаб». екіншісі ، «қабул» түрінде. Фақиһ ғалымдары
ижаб және қабул келісімінің айтылу түрлеріне де біра
310
1.
Екі жақ үйлену ниеттерін неке отырысында жа
риялауы және ұсыныс пен қабылдау дереу бірінің
артынан бірі болуы керек. Екі жақ бір-бірінен
қалыпты сөйлеген сөзді естімейтіндей алыстау
болса. неке отырысын тастап кеткенмен тең бо
лады. Әбу Юсуп бойынша. бір жақ неке отыры
сында жоқ болса. екінші жақ куәлардың көзінше
Әл-Марғинани. «әл-Һидая». шарх әл-Бидая 1/137. Мұхаммад Али
Сабих баспасы.; «Шарх Фатх әл-Қадир». 2/340. Әс-Сауи әл-Мәлики.
«Булғату әс-Сәлик Ли ақраб әл-мәсәлик»; әд-Дирдир. Ахмад. «әш-
Шарх ас-сағир алә әл-қутб әш-шәһир» 2т.. 6-7 бб. «Дар ихия әл-
ккһутуб әл-арабия»; «Әл-Муғни әл-Мухтаж»3/139. «Әл-Муғни»
және «әш-Шарх әл-Кәбир» 7/430. «Әл-Ғудда шарх әл-Ғумда». 360-б.;
Әл-Муртаза. Ахмад «Әл-Бахр әз-Заххар әл-Жәмиғ лимазаһиб ғұлама
Неке бөлімі
Екі жақтың үйлену куәлігіне ие болуы қажет.
Ханафилер бойынша. балиғат жасына жету некенің жүзеге
асу. яки дұрыс шарттарынан емес іске асыру шарттары
нан саналады. Толық куәлігі ، ақылды. балиғат жасына
жеткен. азат болуы.
Ханфилардан бөлек үш мәзһаб бойынша. әйелдің
толық куәлігі болса да тек қамқоршысы. заңды өкілі
(уәлиі) арқылы ғана үйлене алады.
Балиғат жасына жетудің төменгі шегі қыздарда ،
тоғыз. ерлерде ، он екі. жоғары шегі екі имам бойынша.
екеуінде де ، он бес. Әбу Ханифа бойынша қызда ، он
жеті. ерде ،он сегіз жас.
Неке келісімдегі «ұсыныс (ижаб) және қабылдау» ،
негіздердің бірі. Өйткені үйлену келісімінің болуы екі
жақтың осы үйленуді бір-бірімен қабылдауына қатысты.
Бір нәрсенің барлығы өз барлығына қатысты болумен
қатар оның құрылымының бір бөлігін құрамайтын
бөлшекке «шарт» деп айтылады. Мысалы. намаз үшін ،
дәрет шарт. Дәретсіз намаздың болуы мүмкін емес. Бірақ
осылай бола тұра дәрет намаздың негізінің бір бөлігі емес.
Үйлену келісімінде куәлардың болуы келісімнің шартына
Ханафилер бойынша. неке келісімінің негіздері
ұсыныс және қабылдаудан тұрады. Көптеген мәзһаб имам
дардарына қарай үйленудің негіздері ، төртеу. Ұсыныс.
қабылдау. әйел. еркек. тұрмысқа шығатын әйелдің заңды
өкілі. Заңды өкіліне ата-анасы немесе солардың орнын
Отбасы ғылымхалы
Үйлену жағдайына қарай. некенің үкімі парыз. уәжіп.
1.
Өз-өзіне сене алмай зина жасаудан қорыққан
адамға үйлену ، парыз. Бірақ ол үшін бұл кісінің
мәһірді беретін және әйелінің нәпақасын табатын
2.
Зина жасаудан қауіптенетін адамның мәһір мен
нафақаны бере алатын шамасы болса. онда оған
үйлену ، уәжіп. Ханафилерден өзге фақиһтерде па
рыз бен уәжіп арасында ешқандай айырмашылық
жоқ.
3.
Үйленген кезде әйелін ұрып сабап күн бермейтіні
309
«جйленуге шамасы келмегендер Аллаһ оларға
кеңдігінен байытқанға дейін ар-намыстарын
، дейді.
4.
Әйеліне зұлымдық жасау иқтималы болған
5.
Құмарлық сезім жағынан орта жолда болған
адамның үйленуі ، сүннет. Яғни үйленбесе ، зинаға
бармайтын. үйленсе әйеліне зұлымдық жасамайты
нына көзі жететін адам. Қоғамның басым көпшілігі
Имам Шафиғи: Орта жолдағы адамның үйленуі ،мүбаһ.
Оны өзі біледі. Оған бос уақыттарын құлшылықтарға ар
нау. іліммен айналысу үйленуден жоғары саналады.
«Нұр» сүресі. 33-аят.
Неке бөлімі
1. Әбу Һурайрадан
риуаят етілген хадисте
Аллаһтың елшісі:
«Егер сендерге мінез-құлқы мен діні
өздеріңе ұнайтын бір кісі келсе. онда үйлендіріңдер
(қыздарыңды беріңдер). Олай істемесеңдер жер бетінде
305
2. Әбу Хатим әл-Музани жеткізген хадисте Аллаһтың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Егер сендерге мінез-құлқы
мен діні өздеріңді қанағаттандырған бір кісі келсе. оны
үйлендіріңдер (қыздарыңды беріңдер). Олай істемесеңдер
жер бетінде бүлік және үлкен арсыздық (басқа риуа
ятында «ірі арсыздық») болады».
- дейді. (Сахабалар):
«Егер онда (кейбір кемшіліктер) болса ше?»-дегенде.
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
үш қайтара:
«Егер сен
дерге мінез-құлқы мен діні өздеріңді қанағаттандырған
бір кісі келсе оны үйлендіріңдер
(қыздарыңды беріңдер)»-
306
3. Әбу Бәкір қызы Асма: «Неке құлдықтың бір түрі.
Сол үшін әркім өзінің кімге құл болайын деп жатқанына
307
4. Ибн Омар
және Әбу Һурайра
Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Егер бір қауымның құрметті
әйелі саған тұрмысқа шықса. оны құрметтей біл».-
деп
30:
Әл-Мустадрак ғала ас-Сахихйни. 2-том. 179-бет. Әл-Хаким: «Бұл
хадистің иснады дұрыс. бірақ әл-Бұхари мен Муслим риуаят етпеген»-
Отбасы ғылымхалы
(кірсін бе)?».- дейді. Сонда оған: «Жаннатқа сен
304
риуаят етілген хадисте : «бір
кісі: «Уа. Аллаһтың пайғамбары! Менің бедеу
немере қарындасым бар. мен оған үйленгім ке
леді» дегенде. ол
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
дейді. Әлгі кісі (өз сөзін) екінші және үшінші рет
қайталағанда Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Оған үйленбе».-
дейді де
«Бала туатын қара
әйелге үйленгенің. әдемі және сұлу бірақ бала ту
деген.
Алайда ер адам отбасы құрған немесе бір неше әйел
алу ниеті болса. не өзі ауру не бір үзірлі жағдайлы
болып. өзімен бірге өмір сүретін бала тумайтын
әйелді қажет санаса ғана рұқсат етіледі. Сонымен
қатар әйелдің бойынан бедеулік орнын басатын
парасаттылық немесе діндарлық тәрізді басқа да
жақсы қасиеттер табылып жатса. оны алуға бола
ды.
Діннен хабары бар. байсалды әрі дінді таза ұстанатын.
сенімі берік және оны іс жүзінде амалға асыратын. жомарт.
жағдайы жақсы. асырауға шамасы келетін. күшті. көрікті.
жас. тақуа. сондай-ақ әйелімен жақсы қарым-қатынаста
бола алатын. алған әйелін ұнатса сыйлайтын. ал ұнатпаса
қорламайтын және зұлымдық жасамайтын адам ғана күйеу
болуға әбден лайық.
Оған мына хадистерді келтіруге болады:
Мажмағ әз-Зәуаид. 4-том.25:-бет. Муснад Әбу Ханифа 1-том.107-бет
Неке бөлімі
Олар ، екіжүзді (мұнафиқ) әйелдер. Олардан
жаннатқа ақ қарға сияқтылардан басқалары
3.
Мағауия ибн Қарра әкесінен риуаят еткен дере
кте: «Бірде Омар ибн әл-Хаттабтың адамдарға
арнаған құтпасында (уағызында): «Аллаһқа иман
келтіргеннен кейін қандайда бір пенде көркем
мінезді. өзі ұнататын және бала туатын әйелден
өткен жақсылық көрген емес. Сондай-ақ Аллаһқа
күпірлік келтіруден кейін тілі өткір. мінезі нашар
әйелден өткен жамандық көрген емес. Аллаһпен
ант етемін. олардың ішінде олжа ретінде алын
байтын және өтем ақы ретінде құтылуға лайық
302
4.
:«Ешбір адам мұсылмандықтан кейін
сұлу да көркем мінезді. сүйкімді де бала туа
тын әйелден өткен жақсылық көрген емес. Және
Аллаһқа серік қосу жамандығынан кейін тілі ащы.
долы мінезді әйелден өткен жамандық көрген
303
5.
Мағауия ибн Хайдадан
жеткен хадисте
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Бала ту
атын қара әйел. бала тумайтын сұлу әйелден
артық. Мен Қиямет күні (басқа) үмбеттер ал
дында сендердің көптіктеріңмен мақтанамын.
Керек десеңіз жаннат есігінің алдында іркіліп
тұрған шетінеген баламен (де мақтанамын). Оған
«Жаннатқа кір» делінсе. ол: «Уа. Раббым! әкем де
Отбасы ғылымхалы
жеткен хадисте; бірде ол Пайғам-
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Уа. Аллаһтың ел
шісі! Егер сіз бір баққа түссеңіз. онда (жемісі желін
ген) ағаш бар. және (жемісіне) ешкім тиіспеген
ағашты көрсеңіз қайсысына баратын едіңіз?»-деп
сұрайды. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
сонда:
«(Жемістері)
желінбеген ағашқа барамын».-
дейді.
Сонда Айша
(р.анһа.)
анамыз: «Олай болса. әлгі ағаш
.-деп Аллаһ елшісіне өзінің ғана қыздай
Зина жасаған әйелге және мінезі жаман әйелдерге
үйленбеген дұрыс. Сол сияқты. бір неше әйел алуды
ұнатпайтын ерге бала тумайтын әйелді де алмаған аб
зал.
Бұған дәлел ретінде мына хадистерді келтіруге бо
лады:
1.
Әнастан
(р.анһ.)
риуаят етілген хадисте: Пайғам-
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бізді үйленуге бұйырып
және тек қана құлшылыққа беріліп дүниені тәрк етіп
кетуімізден қатаң түрде қайтарып:
«Сендер өздерің
жақсы көрген және бала туа алатын әйелдерге
үйленіңдер. өйткені мен Қиямет күні (басқа)
пайғамбарлар алдында сендердің көптіктеріңмен
300
2.
Әбу Узейна әс-Садиқиден
риуаят етіл
ген хадисте Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Әйелдеріңнің ең жақсысы өздерің жақсы көрген
және бала туатын әйелдер және Аллаһтан
қорыққан әйелдер болса. Ал ең жаман әйелдерің де
нелерін ашып жүретін. қиялдарға еретін әйелдер.
Неке бөлімі
қарындастарым бар. Мені мен қарындастарымның
арасына кіреді ме де қорықтым». - деп жауап
қайтардым. Сонда ол (аләйһис-саләту уәс-сәләм):
«Олай болса. дұрыс істепсің». - деп риза болды
Жабир ибн Абдуллаһтан
жеткен басқа бір
риуаятта: «Абдуллаһ (Жабирдің әкесі) қайтыс бо
лып. өзінен кейін жеті қыз қалдырды. (Жабир ай
тады) Сөйтіп мен бір тұл әйелге үйлендім. Сонда
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «
Ей. Жабир.
үйлендің бе?»-
деді. Мен «Иә».- деп жауап қаттым.
Ол
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Қыз ба. тұл ма». -
деп сұрады.
«Тұл әйелге үйлендім».- деп жауап бердім. Сонда
пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:«Сен онымен. ол
сенімен көңіл көтеретін. сен оны күлдіріп. ол сені
- деді. Мен:
«Әкем Абдуллаһ қайтыс болып. жеті (не тоғыз)
қыз қалдырды. Сондықтан мен өздерімен жасты
қызды алуды ұнатпадым. Мен оларға бас-көз бо
латын бір әйел алуды жөн көрдім». -
дедім. Сонда
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Аллаһ саған
берекесін берсін»
немесе «Қайырлы болсын!».—
деп разылығын білдірді делінген.
2.
Абдурахман ибн Салим ибн Утба ибн Уайим
ибн Сағида әл-Ансариден. ол өз әкесінен. әкесі
өз әкесінен жеткізген риуаятта Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Сендер қыздарға (ер көрмеген)
үйленіңдер. Өйткені олар сөз тұрғысынан тұнық
(ауыздары таза). жатыры таза және аз нәрсеге
деген.
Отбасы ғылымхалы
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Әйелдерге сұлулықтарына қарап
үйленбеңдер. Сұлулықтары оларды тастап кетуі мүмкін.
Және әйелдерге байлықтарына бола үйленбеңдер. Өйткені
байлықтары оларға сендерді бағындыруы мүмкін. Сендер
әйелдердің діндарлығына қарап үйленіңдер. Өйткені қара.
ұсқынсыз болса да діндар күң абзал».
-деп өсиет еткенін
296
Мағқал ибн Йәсардан жеткен риуаятта: Бір кісі Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
келіп: «Уа. Аллаһтың елшісі!
Мен текті де. қоғамда беделі де бар әрі бай бір әйелді тап
тым. Бірақ ол бала туа алмайды. Оған үйленсем болады
ма?» - дегенде. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
тыйым
салды. Екінші рет келіп айтқанда. пайғамбарымыз
саләту уәс-сәләм)
оған қайтадан тыйым салды. Үшінші рет кел
генде:
«Сендер өздерің жақсы көрген және бала туа ала
тын әйелдерге үйленіңдер. өйткені мен (басқа) үмбеттер
алдында сендердің көптіктеріңмен мақтанамын». -
деді
297
Ер көрмеген (
немесе тұрмысқа шығып көрмеген)
қыздар абзалырақ
. Бұған мына хадистер дәлел бола
ды:
1.
Жабир ибн Абдуллаһтан
: «Мен Пайғам-
барымыздың кезінде бір әйелге үйлендім. Бірде
мен оны
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
жолықтырғанымда ол
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Ей. Жабир! Үйлендің бе»? -
деп сұрады. Мен «Иә» деп жауап қаттым. Ол: «Қыз
ба. әлде есік көрген әйел ме?». - деп қайта сұрады.
Мен: «Есік көрген әйел». - дегенімде. ол (аләйһис-
саләту уәс-сәләм): «Көңіл көтеретін қыз алмадың
ба?» - деді. Мен оған: «Менің (тұрмысқа шықпаған)
Неке бөлімі
үйленсін. جйленуге шамасы болмаған ораза ұстауды
жалғастыра берсін. Өйткені ораза ол үшін қалқан бо
Әбу Аюб әл-Әнсари
жеткізген хадисте Аллаһтың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Төрт нәрсе: әтір себу. үйлену.
мисуак қолдану және ұялу пайғамбарлардың сүннетінен».
Ол дегеніміз - өз күйеуіне тақуалық. мінез-құлық.
әдеп. ізгілік және сұлулық тұрғысынан абзал болған
әйел. Абдуллаһ ибн Амр
риуаят еткен хадисте
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Расында дүниенің
баршасы нығымет. сол нығыметтің ең қайырлысы ،
294
Сондай-ақ Әбу Һурайрадан
риуаят етілген ха
дисте Аллаһтың елшісіне
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Қайсы әйел
жақсырақ?» -деген сұрақ қойылған. Сонда ол
(аләйһис-саләту
уәс-сәләм)
: «Егер қарасаң
،
қуандыратын. бір нәрсе бұйырсаң
бағынатын және өзі мен малына қатысты мәселелерде
Сондай-ақ одан үстемдік (құрметтілік). мансап. тек
тілік. байлық. жас және дене пішімі тұрғысынан төменірек
болған әйел. Абдуллаһ ибн Амр
(р.анһ.)
пайғамбарымыздың
Отбасы ғылымхалы
«Егер (үйленгенде) жетім әйелдер жайында
әділетсіздік істеуден қорықсаңдар. өздеріңе жаққан
басқа әйелдерден екі. үш және төртке дейін үйленіңдер.
Сонда егер тең ұстай алмаудан қорықсаңдар. онда
біреу алыңдар немесе қолдарыңдардағы күң де болады.
«Ей. бойдақтар жамағаты! Сендерден кімде-кім
үйленуге күші жететін болса үйленсін. Өйткені үйлену көз
бен ар-намысты харамнан сақтайтын мықты қорғаушы.
Кімде-кімнің үйленуге шамаса жетпесе ораза ұстасын.
«Неке
менің сүннетім. Кімде-кім сүннетіммен
амал етпесе менен емес. جйленіңдер. Өйткені мен қиямет
күні өзге үмбеттердің алдында сендердің көптіктеріңді
мақтан етемін. Кімде-кім үйленуге шамасы жетсе.
«Ниса» сүресі. 3 аят.
Неке бөлімі
әйел келеді. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Күйеулеріне
жәрдем етсеңдер. екі сауап бар. Жақындық сауабы және
Исламда неке келісім шарты кезінде бір дін адамының.
яки ресми бір мемлекет қызметшісінің болуы шарт емес.
Үйленетін еркек пен әйелдің. яки бұлардың өкілі секілді
өкілетті біреулердің және куәлардың болуы жеткілікті.
Ислами үкімдерді білетін дін адамының некені қиюы
үйленудің Исламға лайық түрде жүргізілуіне көмекші болу
ғана. Өйткені Ислам дінін білуші адамның некені қиюы.
қажетті сауалдар сұрап жауап алуы некенің рүкін және
шарттарына жатпайды. Бұл жағдай оның діни ерекшелік
пен ғибадат жағына ешқандай кедергі жасамайды.
Үйлену халал болып Кітап. сүннет және ижмағ
Құранда:
«Іштеріңдегі бойдақтарды (ер жеткен ұл-қыздарды.
тұл ер. әйелдерді) сондай-ақ қолдарыңдағы құл. күңдердің
дұрыстарын үйлендіріңдер. Егер олар кедей болса да.
Муслим. Зәкәт.
«Нұр» сүресі. 32 аят.
Отбасы ғылымхалы
Шафиғилар бойынша. үйлену сауда-саттық сияқты
дүниелік істер болып ғибадатқа жатпайды. Дәлел
мұсылман еместердің некесінің де Исламда жарамды бо
луы. Егер құлшылық болғанда олардың некелері жарам
сыз болуы тиіс еді. Үйленуден мақсат адамның құмарлық
сезімдерін қанағаттандыруы. Құлшылық ، Аллаһ үшін
жасалған амал. Сондықтан Аллаһ үшін амал жасау өз жа
нын күйттегеннен артық. Шафиғилардың бұл көзқарасына
көптеген мүштәһидтер қарсы шығады.
Неке келісім шартының мұсылман. яки мұсылман
еместер үшін жарамды болуы дүниеде қоғам жүйесіне
қатысты нәрсе. Мешіт салу. жол салу және осыған
ұқсас жақсы амалдар мұсылманға құлшылық болса да.
мұсылман еместер үшін құлшылық болып саналмайды.
Жалпы мағынада Аллаһ үшін жасалған әрбір іс мұсылман
үшін құлшылық. Сондықтан Исламның белгілеген негіз
деріне қарай жүргізілген үйлену де ғибадат түріне жа
тады. Өйткені үйлену арқылы нәпсіні харамнан сақтау.
нәсілді жалғастыру сияқты қоғамға көп пайда келтіреді.
«Араларыңда біреудің үйленуінде садақа сауабы
«Бір адам жұмсайтын ең қайырлы ақша
өз от
басы мүшелеріне жұмсаған ақша мен Аллаһ жолындағы
малына және сол Аллаһ жолында жиһад ететін за
мандастарына жұмсаған қаражат»
«Бала-шағаңа.
әйеліңе және қызметшіңе жегізгенің
сен үшін бір садақа
Және күйеулері кедей болғандарға. садақа беруге
болатындығын яки болмайтындығын сұрауға бір ауқатты
Муслим. Зәкәт. Әбу Дәууд. Әдәб. Ханбәл.
Муслим. Зәкәт.
Ханбәл. 4/121.
Неке ، ердің әйелмен үйленуі. онымен бірге болуы
мағынасына келеді. Шариғатта отасушы ер мен әйелдің
Ендеше фиқһта үйлену кедергісі жоқ бір әйелдің ерге
өзімен бірге болуды мүбаһ еткен ризалық келісім шарт.
Былайша анықтама беруге де болады: Үйленуге кедер
гісі жоқ бір еркек пен бір әйел арасында жасалған. бір-
бірімен бірге болуды халал еткен ортақ өмір және ұрпақ
жалғастыру үшін бір-біріне жақын қарым-қатынасты
тудырған келісімшарт. Исламда неке келісімшарты һәм
азаматтық қарым-қатынас һәм бір ғибадат. Өйткені
некенің рүкін мен шарттарын Ислам белгілейді және
ерлі-зайыптылардың үйлену арқылы үлкен сауаптарға
жететінінен хабар береді. Ибнул Хуммам (:26/1457):
«неке ғибадатқа етене жақын. Тіпті үйлену құлшылық
үшін ғана бойдақ қалудан әлде қайда жоғары». ، дейді.
Ибн Абидин (1252/1:36) Рәддул Мухтар кітабында неке
туралы былай бастайды: «Біз үшін Адам ата заманынан
осы заманға дейін шариғат етіп қойылған кейін жаннатта
да жалғасатын неке мен иманнан өзге құлшылық жоқ».
Некенің мешітте қиылуы және мүмкін болса жұма
күніне сәйкес келтіруі мұстахапқа жатады. Бұл жағдай да
әт-Тағрифат лилЖуржәни. Әли бин Мухаммад бин Әли. 196. 315
«Іштеріңдегі бойдақтарды (ер жеткен
ұл-қыздарды. тұл ер. әйелдерді) сондай-ақ
қолдарыңдағы құл. күңдердің дұрыстарын
«Неке менің сүннетім. Кімде-кім сүннетіммен
амал етпесе. менен емес. جйленіңдер. Өйткені
мен қиямет күні өзге үмбеттердің алдында
Хитба. сөз салу. құда түсу
3.
Ислам қоғамында атастырылғандардың оңаша
қалуы яки бірге тұруына рұқсат болмағандықтан.
әйелдің үлкен залал көруі мүмкін емес. Сол себепті
Отбасы ғылымхалы
Мәликилер бойынша сыйлықтардың жағдайы
хитбаны бұзған ер яки қыздың қарекетіне
қарай өзгереді. Егер хитбаны еркек бұзған бол
са ешқандай сыйлықты кері ала алмайды. Тіпті
сыйлықтың тұруы яки жұмсалып кетуі да нәтижеге
әсер етпейді. Егер бас тартқан қыз болса. еркек
сыйлықтарын кері қайтарып алуына болады. Ал.
сыйлықтар жұмсалып кетсе. қыз бұлардың құнын
төлетеді.
Шафиғи мен Ханбалилер бойынша. хитба бұзылған
шақта сыйлықтарды кері ала алмайды. Өйткені
сыйлық һибә үкімінде болып һибәден айну беріліп
қойған соң дұрыс болмайды. Әкенің баласына бер
ген һибәсі бұдан тыс нәрсе.
Хадисте:
«Бір әйел неке келісімінің жауапкер
шілігін мойнына алғанға дейін өзіне берілген мәһір.
сыйлық яки уағда етілген нәрселердің барлығы
әйелге берілуі тиіс. Неке келісімінің жауапкер
шілігі мойнынан алынғаннан кейін берілгендер
1.
Хитба келісім шарт емес. тек сөз беру ғана.
Сондықтан сөзінде тұрмаған адам айыпты болса
2.
Хитба кезеңі ، үйленудің іргетасын мықтаудың
дайындықтары. ал көп дүние төленген болса. бұл
екі жақты үйленуге мәжбүрлейді. Үйленген соң
көп ұзамай ажырасып кетуі хитбаның бұзылуынан
Хитба. сөз салу. құда түсу
күнінде денесінің жартысы қисық болып келеді».-
2:0
Атастырылған қыз бен жігіт бір-бірлерін үйленуге
күштей алмайды. Бірақ алдын ала берілген мәһірдің. яки
екі жақтың бір-біріне берген сыйлықтары төмендегідей
1.
Мәһірдің жағдайы. Ер қызға мәһір берген бол
са. хитба бұзылған шақта қайта алуына болады.
Бұл мәһірдің сол күйі тұруы яки жұмсалып кетуі
де нәтижеге әсер етпейді. Мәһір сол күйі тұрса.
сол күйінде жұмсалып кетсе. құнын қайтарады.
Хитбаның ана жақ яки мына жақтың бұзуы. яки
хитбаның бұзылуына әлдеқандай себептің болуы
2.
Сыйлықтың жағдайы. Ханафилер бойынша.
атастырылғандардың және құда-құдағилардың бір-
біріне берген сыйлықтары «һибә» (сый) болып та
былады. Сондықтан берілген нәрсе жоғалып не бол
маса жұмсалып кетпеген жағдайда қайтарып алуы
на болады. Мысалы. ер адам берген сыйлықтарын
қайта ала алады. бірақ хитба жүзігінің жоғалуы.
құрбан кезінде апарылған қошқардың сойылып
жұмсалып кетуі. хитба киімдерінің киіп ескіріп
кетуі сияқты жағдайларда сый етілген нәрсе қолда
болмағандықтан оның орнын толтырып кері
Әбу Дәууд. Никах. 3:; Тирмизи. Никах. 42. Ибн Мәжә. Никах;
Отбасы ғылымхалы
ف ِرا
«Сендер қыздарға(ер көрмеген) үйленіңдер. Өйткені
олар сөз тұрғысынан тұнық (ауыздары таза). жатыры
4.
Тақуалығы мен қанағатшылдығымен танылған бір
отбасында өсуі.
Үйленген қыздың тақуа болумен қатар әдемі бо
луы. Хадисте «тағы да қандай әйел жақсы» деп
сұрағанда Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм):
«Ері
оған қараған кезде жүрегіне қуаныш ұялайды.
Бір нәрсе айтса екі етпейді. Өз дүниесі мен
жеке өмірінде ерінің жақсы көрмеген нәрсесін
:.
Еркектің ар-намысын сақтай алатын болса бір
әйелмен ғана шектелуі.
«Қанша тырыссаңдар да әйелдердің арасында әсте
әділдік жасай алмайсыңдар. Ендеше біреуіне мүлде ауып
кетіп. өзгесін жіпсіз байлағандай етіп қоймаңдар»
279
Аллаһ елшісі де
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Екі әйелі болып
бұлардың біріне көңілі басым түсетін болса. қиямет
«Ниса» сүресі. 129.
Хитба. сөз салу. құда түсу
сол нығыметтің ең қайырлысы ، игі әйел».
- деп айта
273
Сондай-ақ Әбу Һурайрадан
риуаят етілген ха
дисте Аллаһтың елшісіне
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Қайсы әйел
жақсырақ?» -деген сұрақ қойылған. Сонда ол
(аләйһис-саләту
«Егер қарасаң қуандыратын. бір нәрсе бұйырсаң
бағынатын және өзі мен малына қатысты мәселелерде
Мағауия ибн Қарра әкесінен риуаят еткен дерек
те: «Бірде Омар ибн әл-Хаттабтың адамдарға арнаған
құтпасында (уағызында): «Аллаһқа иман келтіргеннен
кейін қандайда бір пенде көркем мінезді. өзі ұнататын
және бала туатын әйелден өткен жақсылық көрген емес.
Сондай-ақ Аллаһқа күпірлік келтіруден кейін тілі өткір.
мінезі нашар әйелден өткен жамандық көрген емес.
Аллаһпен ант етемін. олардың ішінде олжа ретінде алын
байтын және өтем ақы ретінде құтылуға лайық әйелдер
275
«Сендер өздерің жақсы көрген және бала туа ала
тын әйелдерге үйленіңдер. өйткені мен Қиямет күні
(басқа) пайғамбарлар алдында сендердің көптіктеріңмен
276
Отбасы ғылымхалы
«Әйел төрт нәрседе некеленеді. Дүниесі.
тегі. сұлулығы және діні. Сен діндар. тақуалығын таңда.
Сол кезде берекетке кенелесің»
. Бірақ басқа бір хадисте
үш ерекшелік айтылады. Мұның арасында «тегі» деген
ерекшелік жоқ.
Басқа бір хадисте Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
әйел алғанда оның тек қана сұлулығы және байлығы үшін
үйленудің кедергі жақтары бар екендігін айтады.
«Әйелдерге тек қана сұлулықтары үшін үйленбеңдер.
Кейде сол сұлулықтары мінез-құлықтарының төмендеуіне
апаруы мүмкін. Оларға дүниесі үшін ғана үйленбеңдер.
Өйткені дүниесі азғындауына жол ашуы мүмкін. Оларды
тақуалығы үшін үйленіңдер. Сөзсіз тақуа болған ескі
киімді бір күң тақуа болмаған әйелден әлде қайда жоғары»
Абдуллаһ ибн Амр
риуаят еткен хадисте
«Расында дүниенің баршасы нығымет.
Хитба. сөз салу. құда түсу
үстінен құда түсуге тыйым салынғанымен некенің шарт
тарынан болмағандықтан некесі бұзылмайды.
Кімде-кім күйеу жігітке қатысты өз пікірін білдірген
де. оның кемшіліктерін айтуда тек турашыл болуы керек.
ол ғайбат болып есептелмейді. Фатима бинт Қайстан ри
уаят етілген деректе Әбу Амр ибн Хафс оны сыртынан
талақ қылып. өз егінінің бидайымен бір өкілін жібереді
де: «Мен саған еш нәрсе беруге міндетті емеспін».- дей
ді. Фатима болған жағдайды Пайғамбарға
(аләйһис-саләту уәс-
баяндағанда Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Ол
(Әбу Амр) саған еш нәрсе беруге міндетті емес».-
деп.
талақ етілгеннен кейінгі мерзімі біткенше Умму Шәриктің
үйінде күтіп отыруын бұйырды. Одан соң:
«Ол әйелдің
келіп тұратын достары (туыстары) көп. сен Ибн Умму
Мактумның үйінде отыр. ол көзі көрмейтін зағип жан.
... мерзімің біткен соң маған келерсің»
- деді. Мерзімім
біткеннен соң оған барып. Мағауия ибн Әбу Суфиян
және Әбу Жәһм маған құда түскендерін айттым. Сонда
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Әбу Жәһм болса.
мойнынан асасын түсірмейді. Ал. Мағауия болса оның
мал-мүлкі жоқ. Одан да Усама ибн Зейдке тұрмысқа
шық»- деді. Мен ұнатпадым. Кейін тағы да «Усама ибн
Зейдке тұрмысқа шық»
-деген соң мен оған тұрмысқа
шықтым. Сөйтіп. Аллаһ Тағала ол некеден көп қайыр
Отбасы ғылымхалы
және ол құда түскен әйелге оны қалдырмайынша құда
3.
Әбу Һурайрадан
риуаят етілген хадисте
Пайғамбарымыздың:
«Бауыры құда түскен әйелге оған үйленбейінше не
месе қалдырмайынша басқа адам құда түспейді».-
деген
269
Әйелге немесе оның заңды өкіліне екінші болып құда
түскен кісіге келісім беруі. әсіресе. алғашқы болып құда
түскен кісінің қалыңдығы болып есептелген жағдайда
харам саналады. Алайда алғашқы болып құда түскен кісі
рұқсат берсе. онда құдалық дұрыс есептеледі. Сонымен
бірге алғашқы болып құда түскен кісіге ешбір нақты жауап
немесе келісім берілмеген жағдайда екінші адамның құда
түсуі айып болмайды.
Ғалымдардың басым көпшілігі екінші болып құда
түсіп. үйленген кісіні күнәкар санайды. Бірақ некесі дұрыс
әрі бұзылмайды дейді. Өйткені тыйым салынған нәрсе құда
түсу. Ал құда түсу некенің шарты емес деп түсіндіреді.
Біреудің үстінен құда түсуге тыйым салынғанымен. ол
некенің шартына немесе рүкініне жатпайды. сондықтан
Хитба. сөз салу. құда түсу
Егер бұл іс менің дінім. өмірім. ісімнің ақырына және
дүние мен ақырет әлеміме жаманат әкелетін болса. менен
алыстат. Мені де одан алыстат. Жүрегімде оған деген
иілу ізін қалдырма. Жақсылыққа. тек жақсылыққа жеткіз.
Осыдан кейін мәселе айқындалмаса. намаз бен дұғаны
жеті күн қайталау қажет. Пайғамбарымыз Әнасқа былай
«Әнас! Бір іс жасағың келсе. Раббыңа истиха
ра намазы мен истихара дұғасын жеті рет қайтала.
Содан кейін жүрегің қалағанын ойла. Жақсылық сол
Құда түсіп қойған әйелге басқа біреудің құда түсуі
харам. Оған:
1.
Абдуллаһ ибн Омардан.
хадисте Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Сендердің ешқайсыларың
бұрын құда түскен кісі райынан қайтпайынша неме
се сендерге рұқсат бермейінше құда түскен мұсылман
2.
Ғуқба ибн Амирден
(р.анһ.)
риуаят етілген Пайғам-
«Мүмін-мүміннің бауыры. Сондықтан
мүмінге бауырының үстінен сауда-саттық жүргізуі
Отбасы ғылымхалы
كِرا
«Аллаһуммә инни әстажирукә би илмикә уә әстақ-
дирукә би қудрәтикә уә әс-әлукә мин фадликәл-азим. Фә
иннәкә тақдиру уә ләә ақдиру уә та′ләму уә ләә а′ләму уә
Аллаһуммә. Ин кунтә та′ләму әннә һәзәл-әмрә хайрун
ли фи дини уә мә-аши уә ақибәти әмри уә аажили әмри
уә әәжилиһи фақдирһу ли уә иассирһу ли суммә баарик
Уә ин кунтә та′ләму әннә һәзәл-әмрә шәррун ли фи
дини уә мә-аши уә ақибәти әмри уә аажили уә әәжилиһи
фәс-рифһу анни уәс-срифни анһу фақдур лиәл-хайрә хайсу
«Аллаһым! Іліміңе сеніп. мен Сенен ниеттенген
ісімнің жақсылығының белгісін тілеймін. Құдіретіңе
сеніп. Сенен күш-қуат сұраймын. Жақсылыққа жетуімді
сенің асқан рақымдылығыңнан тілеймін. Өйткені сенің
барлық нәрсеге күшің жетеді. Менің күшім жетпек емес.
Сен күллі нәрсені білесің. Мен білмеймін. Сен ғайып
Аллаһым! Бұл іс менің дінім. өмірім. ісімнің ақырын
немесе дүние мен ақыретіме пайдалы болса. осыны маған
Хитба. сөз салу. құда түсу
нәсіп еткен (рәкат) намазын оқы. Одан соң Раббыңды
мақтап. дәріптеп. былай деп дұға қыл: «Ей. Аллаһ! Сен
құдіреттісің. сен білесің. ал мен болсам білмеймін. әрі
Сен ғайып нәрселерді білушісің. Егер әлгі әйелде (атын
айтып) мен үшін дініме. дүние істеріме және ақыретіме
жақсылық бар екенін білсең. оны маған нәсіп ет. Ал одан
басқа әйел мен үшін менің дініме. дүние істеріме және
ақыретіме жақсырақ болса. соны маған нәсіп ет».

деп
266
«Истихара» намазын тек мұндай кезде емес кез-келген
істің жақсысын таңдауда оқи беруге болады. Истихара ،
бір нәрсенің жақсысын. қайырын. игілігін тілеу. Истихара
намазы жақсы істердің қайсысы өз үшін қайырлы әрі
жақсы болатындығына рухани ишарат. білу мақсатымен
оқылатын екі рәкат намаз. Алғашқы рәкатта ، «Кафирун».
екінші рәкатта ، «Ықылас» сүресін оқу ، мұстахап.
Намаздан кейін истихара дұғасы оқылады. Дұғаны
оқығаннан кейін жүрегінің қанағат еткеніне қарай әрекет
етеді. Осы намаздың дәлелі мынау: Жабир ибн Абдиллаһ:
«Аллаһ Елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Құраннан сүре
үйреткендей истихараны үйретіп былай деді: «
Кімде-кім
бір іс жасамаққа ниеттенгенде. парыздан тыс екі рәкат
Сахих Ибн Хиббан (354 һ.ж.қ.б.) 9-том.34:-бет. 4040-хадис.
Отбасы ғылымхалы
Құда түсудің көптеген пайдалы жақтары бар. Соның
ішінде: Құда түсу екі жақтың бір-бірімен жақын танысуы
на мүмкіндік береді. Бұл әсіресе. екеуінің мінез-құлқы. діні
мен пікіріне қатысты мәселелерде көрінеді. Нәтижесінде
күйеу жігіт пен қалыңдық өзара жақын танысып. арала
рында бір-біріне деген махаббат (сүйіспеншілік) орнайды
да некенің негізгі мақсаттары жүзеге асады.
Сондай-ақ. (одан да маңызды) құда түсу
үйленетіндердің арасындағы айқындықты қамтамасыз
етеді. Танысу барысында әрқайсысының табиғатында
бар артықшылықтары мен кемшіліктері анықталады. Екі
тарап бір-бірінің кемшіліктерін біліп әрі оны көтеруге
шамасы келетініне көзін жеткізеді. өйткені кейбір кем
шіліктерді бірі көтере алса. бәзбіреулер көтере алмауы
мүмкін. Сөйтіп осы негізде екі жақ барлық жағдайларды
біле отырып құдаласуға келіседі. Бұл некенің көркем әрі
берік болуына септігін тигізеді. Құда түсу сонымен бірге
күйеу мен қалыңдыққа және олардың әулеттеріне мәһр
мөлшерін. тұратын үйлері мен неке құратын уақытты және
т.б. мәселелерді анықтап алуларына мүмкіндік береді.
Бір қызға сөз салғысы келген адам алдымен бұл
ойын жасыра тұрғаны жөн. Ол «истихара» намазын оқып.
жағдайдың анық-қанығына жеткенше бұл хабарды тарат
пауы керек. Әбу Айюбтен
жеткен хадисте Аллаһтың
елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Сөз салатыныңды жасыра
тұр. Одан соң жақсылап дәрет ал. Сосын Аллаһтың саған
Хитба. сөз салу. құда түсу
хадисте пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Умму Сулаймді
бір әйелге жіберіп: «Тізесінің астына қарап. тамағының
тұсын және бір риуаятта «Алдыңғы тістерін көріп. біл
дірітпей иіске».-деген. Мақсат: әйелдегі жағымсыз иіс
терді тексеру амалдары қалыңдыққа сездірмей. көңіліне
тимей жасалады.
Бұл үкім тұрмысқа шығатын жігітіне көз салмақ
болған қалыңдыққа да жүреді: Қалыңдық та күйеу жігіт
265
Күйеу жігіт пен қалыңдыққа бір-бірімен оңаша
қалуға. жақындасуға немесе төсек қатынасына түсуге
рұқсат жоқ. Некеге тұрмай. тек құда түсу оған жоғарыдағы
құқықтардың бірін де орындауға жол бермейді. Қалыңдық
немесе күйеу тарапынан құдалық бұзылса немесе қандай да
бір себеппен неке жүзеге аспаса. жоғарыдағы нәрселердің
бірін жасап. одан соң құдалық бұзылса. бұл қалыңдықтың
абыройын төгеді. келешекте тұрмысқа шығуына кедергі
Атастырғаннан кейін әйел жүкті болса немесе бо
санса. араларында заңды некенің жоқтығына байланыс
ты ол бала әкесіне телінбейді. Ал. бұның зияны дүниеге
келген ұл немесе қыз нәрестеге тиеді. Неке байланбай.
тек құда түсу баланың тегін анықтамайды. сондықтан
әйелмен оңаша қалуға. сүйісуге және осыдан туындаған
басқа әрекеттерге тыйым салынады.
Субулу әс-Сәлам. Исмағил әс-Санғани әл-Әмир. 3-бет.113-бет. Даару
Отбасы ғылымхалы
ол екеуіңнің араларыңды жақындастыруға себеп болар».
5.
Әнәс
(р.анһ.)
риуаят еткен хадисте әл-Муғира ибн
Шуғба бір әйелге құда түсуді қалайды. Сонда Аллаһтың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Барып оны көр. өйткені ол
араларыңды жақындастыруға себеп болады».
،деп кеңес
берген. (Әнәс): «Сөйтіп. ол барып қалыңдықты көріп.
264
Осы және одан басқа хадистер үйленгісі келген кісіге
құда түсуден бұрын қалыңдыққа қараудың мәндүп екен
дігіне дәлел бола алады.
Қалыңдықты көру оның жүзі мен алақандарына
қараумен жүзеге асады. Өйткені (әйелдің) жүзі оның
сұлулығын
(немесе. көріксіздігін)
білдірсе. алақандар
оның жалпы денсаулығы мен дене ажарлығын
(немесе
танытады.
Әл-Аузағи: «Етті жерлерді қарауға болады». ، дей
Әс-Санғанидің пікірінше: Бұл ، «мутлақ» хадис (яғни
«барып оны көр»
дегені жалпы көруіңе мүмкін
болған жерлер). Сондықтан ол мүмкін болған жерлерге
қарай алады. Бұл мәселені сахабалар да осылай түсінген.
Оған Омардың
өзіне жіберілген Әлидің қызы Умму
Кулсумнің балтырына қарағаны дәлел бола алады.
Қараудың бұл түріне әйелдің разылығы шарт емес.
Қалыңдықты көру мүмкін болмаған жағдайда оған
сенімді әйелді жіберуге болады. Ол қалыңдықты көріп.
оны жігітке сипаттап береді. Әнәстан
риуаят етілген
Әл-Мустадрак ғала ас-Сахихайни. әл-Хаким ан-Нисабури. 2-том.179-
Әл-Мустадрак ғала ас-Сахихайни. 2-том. 179-бет. 2697-хадис. әл-
Хитба. сөз салу. құда түсу
1.
жеткізген хадисте Аллаһтың елшісі:
«Егер де сендерден біреу әйелге құда түсуді қаласа.
онда оған үйленуге қызықтыратын (жерлеріне) көруге
. ، деген.
2.
Әбу Һурайра
(р.анһ.)
риуаят еткен хадисте.
Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бір әйелге үйленетін
«Оны көрдің бе?
-деп сұраған. Ол: «Жоқ». ، деп
жауап берген. Сонда Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
3.
Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Егер де сендерден біреу құда түсуді қаласа. онда үйлену
үшін ұнайтын жерлерін көруге мүмкіндік туса. көрсін»
деп айтқанын жеткізе отырып. соңында: «Сөйтіп құда
түсетін қызымның. некелесуге тұрарлық жерлерін. оның
өзіне білдіртпей қарап алғанмын». ،деген.
4.
Басқа бір риуаятта: Жабирден
жеткен хадисте
Аллаһтың елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«Егер де сендерден
біреу құда түсуді қаласа. оған үйлену үшін ұнайтын
жерлеріне көруге мүмкіндік туса. қарап алсын».
-дегені
айтылған. (Жабир айтады): « Бану Суләйм руынан бір әйелге
құда түскім келді. Мен өзімнің талғамыма сәйкес екенін
білу үшін оған білдіртпей құрма ағаштары бұтақтарының
арасына жасырынып көрдім. Сөйтіп барып оған үйлендім».
، деген. Басқа риуаятта Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
бір әйелге құда түсуді қалаған адамға:
«Оны көр. өйткені
Отбасы ғылымхалы
Хитба ، атастыру үйлену шарты емес үйленуге деген
уағда байласу. сондықтан неке қиылғанға дейін қыз бен
Шариғатымызда үйленетін ер кісінің қалыңдықты
көруі ، мәндүп. Ер жігітке нені қалап. нені ұнататынын
білдіру және кімге үйленетінін хабардар ету үшін көруге
рұқсат етіледі. Сол арқылы қызды ұнатса. одан әрі әрекет
етеді. ал ұнатпаса әрекетін тоқтатады.
Дегенмен бұл әрекет ، қыз ұсынысымды қабылдайды
деген сенім басымырақ болғанда ғана жасалады. Ал
«айтқан ұсынысым қабылданбайды» деген ойы үстем
тұрған жағдайда қызға көз салуы дұрыс емес.
Егер екі жақ тең болса. қызды көруге рұқсат етіледі.
себебі болашақ құдалар жақсы пікірде. дұрыс ойда болуы
керек.
Жігіттің көруге мүмкіндігі болмаса. қалыңдықты
көруге басқа жақынын жіберуге болады.
Қалыңдықты көру немесе (көру үшін) адам жіберу
құда түсуден бұрын жүзеге асырылуы тиіс. Қалыңдықты
құда түскеннен кейін көріп. күйеу жігіт қызды ұнатпай
қалса. онда ол қалыңдықтың абыройына нұқсан келтіреді.
көңілін басады және оның үй-ішіне жайсыздық тудырып.
Қалыңдықты алдын-ала көру турасында дәлелдер
көп. Солардың кейбіреуін мысалға келтірейік:
әс-Сәлми. Иззуддин (660 һ.). «Қауғидул-әхкам фи масалихил-әнам».
Араб тіліндегі «хитба» сөзі ، бір қызға үйлену үшін
сөз айту. сөз салу яки отбасына білдіріп құда түсу деген
. Бұл тікелей жігіттің өзі не болмаса отбасынан біреу-
лерді жіберіп сөз салуы арқылы болады. Егер де қыздың
яки оның отбасы қолдаса сол сәттен бастап (хитба) атас
Исламда неке қимастан бұрын бір-бірін көріп тану
лары үшін «хитбаны» дұрыс көріп. бұған арнайы жүйе
жасаған. Үйленудегі негізгі мақсат ، шаңырақ құрып.
жаңа ұрпақ өсіру. Құранда:
«Сендерге оған тұрақтауларың үшін өз жыныс-
тарыңнан жұбайлар жаратып. араларыңа сүйіс-
пеншілік. мейірімділік пайда қылғандығы да Оның
Үйлену ұсынысы «пәлен қызбен үйленгім келеді»
деп ашық айтуға болатыны секілді. астарлы сөзбен. яки
ишарат арқылы да білдіре алады. Қызға «сенімен үйленуге
болады». «жолы болғыш жігіт сенімен бақытты болады».
«сен тәрізді лайық бір қыз іздеудемін» деген сөздер үйлену
ұсыныстарына жатады.
Тухфатул-Ахуази. Әл-Мубаракфури. Абдур-Рахман. :-том. 202-
бет. Бейрут. Ибн Муфлих әл-Ханбали. «әл-Мубдиғ». 7-том.14-бет.
«Рұм» сүресі. 21 аят.
.
«Сендерге оған тұрақтауларың үшін өз
жыныстарыңнан жұбайлар жаратып.
араларыңа сүйіспеншілік. мейірімділік пайда
«Сендерден біреу құда түсуді қаласа. онда
үйлену үшін ұнайтын жерлерін көруге
Отбасы ғылымхалы
тұратын. Ол ылғи да бұл жігіттің жолын торуылдап. алды
нан шығып өзіне тартатын. Әлгі жігіт бойдақ еді. Әйел оны
жолдан тайдыру үшін шайтанның барлық айласын қолданып
бақты. Бірақ әр уақытта жас жігіт әйелдің ұсыныстарына
қарсы тұрып. бетін қайтарып. күнәға батудан аулақ жүретін.
Алайда әрбір адамның қанша дегенмен бір осал тұсы бола
ды. Міне. сол күні жас жігіт әлсіздік танытты. Әйел тағы
да алдынан көбелектей көлбеңдеп шығып. өзіне тартқанда
жігіт төзе алмай әлгі әйелдің соңынан еріп үйіне қарай
жүреді. Есігінің алдына келіп. кіре берген кезде жігіттің
бірден еріндері еріксіз қимылдап бір аятты оқи бастайды.
Яғни жігіт еріксіз түрде осы аятты қайталап тұрған орнын
да қатып қалады. Ол алдында өзіне не болғанын білмей.
артынша есін жинаған кезде бір аятты қайталап тұрғанын
сезеді. Сезгені сол-ақ жүрегі бірден тоқтап. жерге гүрс етіп
құлайды. Оған көктен жаңа түскендей қатты әсер еткен аят
мынау еді:

ت
شلا
م
ط
م ا
إ
تا
ني
لا
«Хақ Тағаладан қорыққандар әрқашан тақуалық
қорғанында ғұмыр кешеді. Оларды шайтан азғыра қалса.
дереу Аллаһты еске алып. естерін жияды»
Бейне бір
жігіт осы аятты көктен жаңа түскендей сезінеді. Ол өзінің
қандай іске қадам басқанын аңғарып. Құдай Тағаладан қатты
ұялады. Раббысының оған деген осыншама жақсылығын
ұмытып. бір сәт болсын күнәға пейіл көрсеткені үшін
тұла бойын қатты үрей билейді. Әсіресе осындай сәтте
Раббысының оны өз нәпсісінің құрбаны етпей. тіліне әлгі
аятты салып. Өзіне қаратқаны оған қатты әсер етіп. шыдай
алмай өліп кетеді.
Хазіреті Омар дереу адамдармен бірге әлгі жігіттің
қабірінің басына барады. Ол сол жерде тұрып оның бұл
тақуалығын өзгелерге ғибрат етіп Құрандағы:
«Раббысынан
Ағраф сүресі. 201.
Рахман сүресі. 56.
Муқтасар тариху Димашқ либни Асакир. либни Манзур 19/190-191.
Зина жазасы және оның түрлері
«Лұт елінің ісін жасаған адамды тапсаңдар осы
істі жасағанды да. жасалғанды да өлтіріңдер»
، десе.
басқа бір хадисте:
«جстіндегісін де. астындағысын да
Шафиғилар бойынша үйленген болса ، тасборан жа
«Еркек еркекпен болса. екеуі де ، зинақор. әйел әйел-
، деген хадиске сүйенеді.
Хазіреті Омар заманында бір жас жігіт бар еді. Бұл жігіт
бейне бір мешіттің көгершіні тәрізді болған. Құлшылықтың
парыздарына сақ қарап. онымен қоймай нәпіл ғибадаттар
арқылы Хақ Тағалаға жақындығын көрген кісі бірден білетін.
Бірде Халифа Омар әлгі жігітті мешіттен көре алмады. Ол
мешітке келген қарақұрым жамағаттың бәрін танып. келіп-
келмегендерін бақылап отыратын. Ол әлгі жігітті ары-бері
қарап таба алмаған соң жамағатына дауыстап: «Пәлен деген
жігіт бар еді ғой. Қайда өзі? Бір-екі күн болды мешітте көре
алмай жүрмін» деді. Алайда ел бірден жауап бере алмай
бәрі бірдей үнсіз қалып. бастарын салбыратып. күмілжіп
қалды. Омар бұлардың мына түсініксіз әрекеттеріне таң
қалып қайтадан сұрағанда іштерінен біреу тұрып: «Уа.
мұсылмандардың Әміршісі! Оны әдепсіз бір жерге апара
тын жолда өлі күйінде тауып алдық. Сенің көңіл-күйіңді
бұзбайық деп шұғыл жиналып жаназасын шығарып. жерлеп
тастағанбыз» дейді. Хазіреті Омар парасаттылығымен оның
қалай өлгенін сезе қояды. Бұл былай болған еді: Әлгі жас
жігіттің үйінен мешітке баратын жол жиегінде зинақор әйел
Әбу Дәууд. Худуд. 12; Ханбәл. 1/269; Ибн Қудәмә. а.а.е. :/1:7.
Отбасы ғылымхалы
Дүре жазасында қылмыскердің басы қатерге тігілмеуі
Сондықтан дүре таяғын өте ыстық яки өте суық
немесе науқас. жүктілік яки нифас кезінде жазаны кейінге
қалдыру қажет. Шафиғи. Ханбалилер жазылуы мүмкін
емес науқас бұдан тыс болғандығын айтады.
Дүре жазасы теріге ғана бататындай түрде жіңішке
де. жуан да болмаған бұтақсыз орташа бір таяқпен бір
яки екі күн ішінде жүз рет ұру түрінде іске асырылады.
Еркектердің сыртқы киімі шешіліп. әурет жерлері жабық
болады. Бет. бас. қарын. арқа және ұятты жерлері сияқты
өлімге апаратын жерлерге ұрылмайды. Дүре тек иық. қол.
Қылмыскер әйел болса отыру арқылы іске асады. Тек
Қызтекелік ، Лұт пайғамбардың елінің жасаған
азғын іс
әрекеттері. Бұған Исламда және бұрынғы илаһи
діндердің бәрінде тыйым салынған.
Әбу Ханифа бойынша. қызтекелік үлкен күнә бо
лып харам саналғанмен оған зина жазасын бермейді.
Сондықтан Ислам мемлекетінде арнайы жаза беріледі.
Бұл жерде нәсәптердің шатасуы жоқ.
Мәликилер мен Ханбалилердің мықты көзқарасына
қарай қызтекелік жасағандарға рәжм (тасборан) керек.
Және оның үйленген яки бойдақ болуы шарт емес. Дәлел
мына хадис:
Зина жазасы және оның түрлері
Исламдағы қатаң жазалар Ислам елі саналған
жерлерде жасалған кезде іске асырылады. Бұл тура
лы Ислам мүштәһидтерінің ауызбірлігі бар. Өйткені
Пайғамбарымыздың заманында оның рұқсатынсыз
ешқандай қатаң жазалар жасалмаған. Халифалар кезеңінде
де рұқсатсыз жасалмаған. Бірақ Иемен. Мысыр. Сирия.
Ирақ тәрізді орталықтан алыс жерлерде әкім мен қазылар
қатаң жазаларды орталықтан алған уәкілдіктері арқылы
жасаған. Сот ісінің жүргізілу тәртібі тарапсыз бір
мансаптың ортаға кіріп. қазылық рөл ойнауы және берілетін
жазаны іске асыру ұстанымына сүйенеді. Шағымданушы
айыпталушыны кінәлап. өзі үкім шығарып жазаны тіке
лей өзі. яки оны жақтаушылар арқылы жасалатын бол
са (яғни Ислам мемлекетінің жоқтығын пайдаланып яки
Ислам мемлекетінде жасырып) бұл іс
әрекет зұлымдық
және әділетсіздік саналып. Ислам мемлекетінің билігін
жеке басына пайдаланып. заңға қол сұғып заңсыз әрекет
жасағаны үшін екі дүниеде де жауапқа тартылады.
Бойдақтардың зина жазасы болған дүреде куәлардың
алдымен бастауы шарт емес. Өйткені олар дүрені қалай
соғатынын білмеуі мүмкін.
Тасборанда алдымен куәлар бастап. одан кейін олар
жаза толық аяқталғанға дейін сол жерде болулары шарт.
Бұл жағдай соңғы сәтке дейін жазаны тоқтатуға берілген
мүмкіндік үшін. Куәгерлердің қандай да бір күмәні бол
са. өз куәгерлігінен бас тарта алады. Бұл қатаң жазаны
тоқтатады.
Отбасы ғылымхалы
Иқрар болмаған жерде зинаның мұсылман. еркек. әділ
және төрт азат әйел куәлік етумен анықталуы да мүмкін.
Аллаһ Тағала Құранда:
«Әйелдеріңнен зина жасағанға араларыңнан төрт
дейді.
Сонымен қатар хазіреті Айшаға зина жаласын жауып
өсек айтқандар үшін
«Олар оған төрт куә келтірсе еді?
Сондай-ақ. олар куә әкелмеді. Міне. солар Аллаһтың
Төрт куәнің де зинаны тікелей өздері көруі және
зинаның жері мен уақыты туралы да бірдей нәрсені ай
тулары керек. Куәнің сөздері арасында қайшылық туып.
бұл қайшылық сұрақтармен түзелмейтін болса. куәлардың
куәлігі жоққа шығарылады. Куәнің сөздері айдан анық.
қарама
қайшылықсыз болып. күмән туғызбауы ке
рек. Күмән жазаны тоқтатады. Хадисте:
«Шамаларың
жеткенше күмән табылған кезде қатаң жазаларды
дейді.
Сонымен қатар бойдақ яки жесір әйелдің жүкті бо
луы яки үйленгеннен кейін алты ай өтпей жатып боса
нуы сияқты жағдайларда туған бала зинаның бір куәгері
«Ниса» сүресі. 15-аят.
«Нұр» сүресі. 13-аят.
Тирмизи. Худуд. 2; Ибн Мәжә. Худуд. 5; Әбу Дәууд. Салат. 14.
Зина жазасы және оның түрлері
бір яһуди «рәжм» аятын аттап өтіп кетіп оқымақ
болады. Абдуллаһ ибн Сәләм біліп қойып. оның
қолын көтергенде астынан тасборан аяты шықты.
Сөйтіп екеуіне де тасборан жазасы беріледі.
Исламда хад жазасының анықталу жолдары бір
лерінен басқаша. Мұны қылмыстың түрі анықтайды.
Мысалы. ұрланған малдың ұрының қолынан табылуы
ұрының ісіне дәлел болса. аузынан арақтың иісі шыққан
адам да өз қылмысынан хабар береді. Ислам зинаның
анықтауын өте ауыр шарттарға байлап. адамның құтылуы
үшін көптеген мүмкіндіктер берген. Сондықтан да зина
ны растау ерекше шарттарға байланған. Мысалы. растау
қазының алдында төрт рет іске асуы. мойындаған адамның
ақыл-есі жарым яки мас болмауы т.б.
Зина иқрарында заман есепке алынбайды. Және өзімен
зина жасады деп айып тағылған ер кісі яки әйелдің сот
залында болуы шарт емес. Қарсы жақ зина жасағанын
мойындамаса да. мойындаған жаққа зина жазасы беріле
алады. Жоғарыда айтылғандай Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-
бір еркекке дүре және бір жыл айдау жазасын дұрыс
көріп. әйелге келгенде:
«Умәйс! Сол әйелге бар. Егер
мойындаса оны рәжм ет».
،
250
дейді. Шафиғилар мен
Мәликилер «бұл жерде төрт рет растап. мойындамай-ақ.
бір рет мойындап. күнәсін растауы зинаның анықталуына
жеткілікті болады». ، дейді.
Отбасы ғылымхалы
соң екіге бөлінеді. Біреуі: «Мәлік құрдымға кет
ті» десе. енді біреуі «ол ең үлкен тәубеге лайық
болды». ، дейді. Сонда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту
Мәлік өте терең тәубе етті. Тіпті оның
тәубесі бір үмбетке (халыққа) таратылса. бәріне
3.
Ғамидтік тұрмыстағы әйелдің ойнастығы үшін
Майыз рәжм етілген соң көп өтпей Әзд тайпасының
Ғамид руынан бір әйел келіп:
«Пайғамбарым!
Мені тазала!».
дейді. Хақ пайғамбар: «Өз
обалың өзіңе! Бар. шық. кет! Аллаһқа тәубе және
истиғфар ет».
дейді. Әйел. «Мені Майызды кері
қайтарғаныңыздай кері қайтарғыңыз келіп тұр».-
дейді. Хақ пайғамбар оның жағдайын сұрады.
Оның жүкті екендігін білген соң босанған соң ке
луін айтты. Ол босанған кезде балаға сүт беруіне
рұқсат берді. Кейіннен бір сахаба балаға қарауды
мойнына алды. әлгі әйелге тасборан жазасы беріл
ді.
Халид ибн Уәлид осы әйел туралы жаман бір сөз
айтқанда Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Халид!
Аллаһқа ант етейін! Бұл әйелдің терең тәубе ет
кені сол ، егер оны салық жинаушы жасағанда
сөзсіз кешірілетін еді. Оны кәусар суының басында
көріп тұрмын».
،дейді. Сосын жаназа намазын
оқып жерледі.
4.
Бір топ яһуди Аллаһ елшісіне
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
зина
жасаған яһуди ер мен яһуди әйелді алып келеді. Хақ
пайғамбар олардан Тәураттағы зина жасағандарға
тиесілі жаза туралы сұрағанда Тәуратты оқыған
Зина жазасы және оның түрлері
сөзі Құранның бір аяты екендігін айтса да басқа бір куә
болмағандықтан. бұл сөз Құранға алынбаған. Сондай
ақ.
хазіреті Омар халифа болып тұрғанда Мәдинада мінберде
1.
Жұмыс берген адамның әйелімен ойнастық еткен
бойдаққа жүз дүре және бір жыл сүргін жазасы
әйелге тұрмыста болғандықтан рәжм берілген.
Зина жасаған әйелдің ері мен бойдақтың әкесі
Пайғамбарымызға келіп. «Аллаһтың кітабымен»
үкім берілуін сұрады. Бойдақтың әкесі Ислам
үкімін білмегендіктен алдын ала баласы үшін жүз
қой және бір күңді құтқару фидиясы ретінде бе
реді. Хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
сонда:
«Нәпсім құдыретті қолында болған Аллаһқа ант
етейін. араларыңда Аллаһтың кітабымен үкім бе
ремін. Күң мен қойлар кері қайтарылады. Балаңа
жүз дүре және бір жыл сүргінге айдалады. Ей.
Унәйс! Сен әлгі адамның әйеліне бар. Егер зинасын
мойындаса. оны рәжм ет».
дейді. Унәйс әйелге
2.
Зинасын төрт рет растаған Майыз ибн Мәлікке
Майыз Пайғамбарымызға келіп зинасын мойын
дайды. Осы растауын ол әртүрлі уақыттарда келіп
төрт рет қайталайды. Пайғамбар оның ақыл-есі
дұрыстығын яки мастығын тексерген соң тасборан
етуге әмір берген. Сахабалар тасборан жазасынан
Отбасы ғылымхалы
Исламның алғашқы кездерінде бойдаққа жүз дүре
соғылып. онымен қатар бір жыл сүргін жазасы берілетін.
Хадисте:
«Бойдақтың бойдақпен зинасы үшін ، жүз дүре және
бір жыл сүргін. Жесір мен әйелінен айырылған ердің зина
сы үшін жүз дүре және таспен рәжм (тасборан) жасау
. «Нұр» сүресі түскен кезде бойдақтар үшін ، тек
қана жүз дүре. ал үйленгендер үшін ، сүннетпен рәжм
Ханафилер бойынша. жер аудару зина жазасы емес
қазыға қатысты жаза. Егер пайда көрсе береді. Негізінде
зина жасаған адамның тәубе еткенге дейін абақтыда
ұсталуы осы түрге жатады.
Шафиғи мен Ханбалилер бойынша. дүре мен бір
жыл жер аудару бірге жасалады. Сүргін етілген жер
жолаушылық (сафари) қашықтықтан ұзақта болуы тиіс.
Әйел сүргінге күйеуі. яки махрамымен (жақыны) бара
ды.
Мәликилер бойынша. сүргінге тек ер кісі жі
беріледі.
Рәжм ، зина жасаған үйленген ер мен әйелге. яки
жесір мен әйелінен айырылған ерге сүннетпен белгіленген
жаза түрі. Хазіреті Омардың Пайғамбардан естіген:
«Кәрі
ермен кәрі әйел зина жасаса. оларды рәжм етіңдер»
247
Зина жазасы және оның түрлері
6.
Зинаның адаммен жасалуы. Үш мәзһәб және
Шафиғидың мықты көзқарасына қарай жан
арлармен зина жасағанға қатаң жаза берілмейді.
7.
Жыныстық қатынастың тура жерден болуы тиіс.
Бөтен әйелмен зинадан тыс әрекеттерге жеңіл жаза
беріледі.
:.
Зинаны күмәнді некеге сүйеніп жасамау қажет.
Көпшіліктің пікіріне қарай. бір адам бөтен әйелді
өз әйелі яки күңі деп ойлап жақындасса зина жа
засы берілмейді. Ал. әйел әдейі біліп разы болса.
онда жаза соған ғана беріледі. Әбу Ханифа және
Әбу Жүсіп бойынша «адамның қателесу» жорама
лы назарға алынбайды. Өйткені мұндай жағдайда
күнә істегеннен күмән арылмайды.
9.
Зина дарул Ислам мемлекетінде жасалса. дін
үкімі жүргізіледі. Өйткені Ислам дарул харб. яки
дәрул бағи (мұсылман елі емес) жерінде үкімін
Зина жазасы (осы істерді жасаған адам бойдақ. яки
үйленген болып) екіге бөлінеді. Бойдақтарға ، дүре
соғылады. үйленгендерге ، рәжм (тасборан) жасалады.
Ислам мемлекетінің арнайы жазасы мен сүргінге жіберу
де осыларға жатады.
Бойдақ ер мен бойдақ әйел үшін зина жазасы жүз дүре
екендігі Құранда айқын айтылған:
«Зина жасаған әйел
«Нұр» сүресі. 2-аят.
Отбасы ғылымхалы
есі жоқ адамдарға зина жазасының болмайтындығы
туралы ауызбірлік бар. Оған мына хадис дәлел:
«جш адамға қалам жазылмайды. Баладан ،
балиғатқа толғанша. ұйықтаған адам оянғанша
және ақыл есі ауысқан адам ، есі кіргенше»
Осы жерде егер есі дұрыс біреу ақыл
есі жарым
біреумен ойнастық жасаса. онда ақыл есі дұрыс
адамға зина жазасы беріледі.
4.
Фақиһтардың басым көпшілігінің көзқарасына
қарай. бір мұсылман мен бір кәпір зина жаса
са зина жазасы жасалады. Ал. Әбу Ханифаның
көзқарасына қарай үйленген кәпірге рәжм (тасбо
ран) емес. дүре соғылады. Мәликилер бойынша.
екі кәпір зина жасаса бұларға зина жазасы беріл
мейді. Бірақ бұлар зина жасағандарын сөз қылса.
тәртіпке келтіріледі. Кәпір ер кісі мұсылман әйелді
зинаға зорласа өлтіріледі.
5.
Зина қалаумен жасалуы қажет. Көпшіліктің
пікіріне қарай зинаға зорланған адамға да зина
жазасы берілмейді. Хадисте:
«جмбетім қателесу.
ұмыту. яки зорлау арқылы жасаған істеріне үкім
. Көпшіліктің пікіріне қарай зорланға
ерге де қатаң жаза берілмейді.
Бухари. Худуд. 22; Әбу Дәууд. Худуд. 17; Тирмизи. Худуд. 1; Ибн
Зина жазасы және оның түрлері
ұстамасын. Әрі екеуінің жазасын мұсылмандардың бір
Бұл аят бойдақ ер яки әйелдің ісіне берілетін жаза
ретінде берілген. Дүре соғу ، етке батырмай тек қана тері
ге әсер ететіндей түрде ұру. Ұрған кезде тек пальто секілді
қалың киімдері ғана шешіледі.
Үйленген еркек яки әйелге берілетін жаза «рәжм»
«جйленген кәрі еркек пен кәрі әйел зина жа
саса. оларды рәжм етіңдер»
. Хазіреті Пайғамбар екі
яһудей ер мен әйелге және Майыз бен Ғамид тайпасының
бір әйеліне рәжм жазасын берген. Рәжм туралы сахабалар
Зина жазасы Аллаһқа қатысты ақы. Бұл отбасы және
нәсәп және қоғамға қатысты бір қылмыс болғандықтан.
қоғам ақысы да саналады.
1.
Зина жасаған ер балиғат жасына жеткен болуы
тиіс. Балиғат жасына жетпеген балаға қатаң жаза
2.
Зина жасаған әйел де балиғат. яки құмарлық сезімі
оянған жаста болуы тиіс. Кішкене қызбен зина
жасаған ерге де. қызға да қатаң жаза берілмейді.
Сондай-ақ. балиғат жасына жетпеген баламен зина
жасаған әйелге де қатаң жаза берілмейді. Бұған
қатысты жазаны қазы береді.
3.
Зина жасаған ақыл
есі жарым адамдарға қатаң жаза
берілмейді. Мәзһәб имамдары арасында бала мен
«Нұр» сүресі. 2-аят.
Отбасы ғылымхалы
болып зина жасамайтындығы яки ойнастықты ашық жасау
Исламда тыйым салған істерді жасаған адамға беріл
ген жазаға «хад» (қат) жазасы деп айтылады. Қазақ тілін
дегі «қат». «қатаю». «қаталдық» «қатаң» деген сөздердің
түбірі осы «хад» сөзінен тараған болуы мүмкін. Исламдағы
қатаң жазалар өте аз. Бұлар бесеу:
1.
Зина. Бойдақтар үшін ،100 дүре. Үйленгендер үшін
، «рәжм» (тасборан) жазасы.
2.
Ұрлық. Қол кесу жазасы.
4.
Жол торуылдап қарақшылық жасау. Қылмысының
салмағына қарай өлтіру. асу яки аяқ
қолын
Зина жаласы. :0 дүре. Кісі ақысына қатысты жа
«Зина жасаған әйел мен зина жасаған еркек
ке әрбіріне жүз дүре соғыңдар. Егер Аллаһқа және
ақырет күнініне сенсеңдер оларға жұмсақтықтарың
Зина ، Исламда және барлық илаһи діндерде тыйым
салынған іс
әрекет. Ол үлкен күнәлардан саналып ар
мыс және нәсіл-нәсәпке қатысты бір қылмыс болғандығы
үшін жазасы да өте ауыр жазалардың бірі. Құранда:
«Зинаға жақындамаңдар. Өйткені ол өте жаман
дейді.
Басқа аяттарда:
Олар Аллаһпен бірге басқа бір
құдайға дұға жасамайды. Аллаһ харам еткен біреуді
жазықсыз өлтірмейді. Зина да жасамайды. Кімде
кім
осыны жасайтын болса жазаға тартылады. Оған
қиямет күні қабат-қабат азап беріледі және сол азап
236
«Мұсылман ерлерге айт. Көздерін зинадан
сақтасын және ар
намыстарын қорғасын. Бұл өздері
Әйелдердің орану тұрғысында да былай дейді:
«Мұсылман әйелдерге айт «Бөгде ерлерден көздерін
сақтасын. Әрі ұятты жерлерін зинадан қорғасын.
Сондай-ақ. зейнеттерін көрсетпесін. Бірақ олардың
өздігінен көрінгендері басқа. (беті. қол
аяқтары). Және
Пайғамбарымыздың да ойнастыққа қатысты көптеген
хадистері бар. Атап айтқанда. мұсылманның мұсылман
«Исра» сүресі. 32-аят.
Нұр сүресі. 30.
және
«Әйелдеріңнен зина жасағанға араларыңнан
Исламда киіну түрлері
Қарт әйелдердің сыртқы киімдерінің кейбірін шешуге
болатыны туралы аят онымен қол алысуға болатындығын
Әйелдерге қол тапсырудың негіздері аят түскенде
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Мәдинаға әйелдерді жи
нап олардан бият сұраған. Хазіреті Айша:
«Мұсылман
әйелдерден аяттағы шарттарды қабыл еткендерге
Аллаһ елшісі сөз түрінде «сенімен бият жасадым» деді.
Аллаһқа ант етейін бият кезінде ешбір әйелдің қолына
Кейбір хадисте Хақ пайғамбардың бір матаға қолын
қойып әйелдердің де сол матаға қолын қойып серт бер
гендері және Аллаһ елшісінің
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Мен
Ибн Исхақ Хақ пайғамбардың әйелдердің биятын
қолын бір ыдыстағы суға батырып артынша сол ыдысқа
әйелдердің де қолын батыру арқылы серт бергендерін
Бухари. Ахкам. 49; Муслим. Имәрә. ::; Әбу Дәууд. Имәрә. 9;
Нәсәи. Биа. 1:; Ибн Мәжә. Жиһад. 43; Малик. Муатта; Ханбал.
Отбасы ғылымхалы
Ерлер мен әйелдер өз араларында амандасып. одан
кейін қол алысулар сүннет екендігінде ауызбірлік бар.
Хақ пайғамбардың қол алысуға ынталандырған ха
дистер бар. Оның әр кездескенде қол алысқаны
. қол
алысуды екі қолмен алғандығы
және қолын берген адам
жібермейінше
229
жібермегендігі айтылған. Кейбір хадисте
қол алысудың сәлем беріп амандасудың толықтырушысы
екендігі айтылады
. Басқа бір хадисте:
«Екі мұсылман
кездескен кезде қол алысатын болса күнәлары кешіріледі».
Басқа бір хадисте «қолдар арасынан күнәлары төгіледі»
Қол алысуға үйлену харам болған жақын туыстары
кіреді. Әйелдер өздерімен қол алысумен қатар бала. не
мере. әке. ата. жиен. нағашы. еркек бауыры. үлкен не
мере аға. үлкен нағашы. күйеу бала. сүт бала. өгей бала.
сүт әке сияқты ата-тегі яки сүт туыстарымен қол алы
са алады. Фитнә (бүлікке арқау) болмау үшін әйел осы
жақындарының арасында кейбір адамдардан алыс тұрғаны
абзал. Күйеу бала. сүт туыстары және жас өгей ана осы
Кейде фитнә жоқ болса кәрі әйелдермен амандасуы
на болады. Әбу Бәкірдің кәрі әйелдермен қол алысқаны
және Абдуллаһ ибн Зүбейір науқастанған кезде кәрі әйелді
Ханбәл. 5/163.
Исламда киіну түрлері
Ендеше. Құран мен сүннет шеңберінен шықпай бір-
бірлерімен кездескенде амандасып. сырқат жағдайда халін
сұрап т.б. зәру жағдайларда араласуына болады. Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
науқас әйелдерге барып көңілін
. Хазіреті Айша әкесі Әбу Бәкірдің жағдайын
сұрағанда. Билалдың да жағдайын сұраған
. Сондай-ақ.
бір сахаба әйел мешітке барып ансарлық еркек сахабаның
Ханафи ғалымдары ер мен әйелдің амандасуы туралы
1. Жас қыздар мен әйелдерге бәрі бір жерде жиналып
тұрған кезде сәлем беру. Танымайтын бөтен әйелге сәлем
бермеу. Бұл күндері ресми орындарда бір-бірлеріне сәлем
берулеріне болады. өйткені ел-жұртқа ашық жерлер.
2. Конференция. дәріс секілді себептермен жиналған
әйелдерге жалпы сәлем беру. Ал оңашаланған жерлерде
кездескен жалғыз әйелге яки сол жердегі әйелдерге сәлем
Ат үстіндегі адам жаяу жүргіншіге. кіші үлкенге.
азшылық көпшілікке. жоғарыдағы төмендегіге сәлем бе
реді. Намаз оқығанға. ас ішіп отырғанға. әжетханадағы
адамға және ішкілік ішіп құмар ойнап не болмаса соған
Бухари. Истизан. 11; Муслим. Әдәб. 46; Әбу Дәууд. Истизан. 6;
Отбасы ғылымхалы
Сәлемдесудің ең жақсысы ، «сәләм» деген сөзбен
амандасу. Өйткені «Сәләм» Аллаһтың тоқсан тоғыз
есімінің бірі. «Қалайсыз?». «Қайырлы таң». т.б сөздер
Исламға тиіс сәлемнің орнын баса алмайды. Әрбір адамға
«ассаламу аләйкүм» деп. сәлем бергенде дұға қабыл болса.
әлгі адамның екі дүниесі жарық болмақ.
Ханафилер бойынша. сәлем беру ، сүннет. ал біреудің
сәлемін алу ، уәжіпке жатады. Құрандағы:
«Сендерге сәлем бергенде одан да жақсы сөзбен
не болмаса дәл солай жауап беріңдер»
،
деген аятта
сәлемді алу әмір формасымен айтылған.
Бірақ Әбу Ханифа мен оның серіктері әйелдердің
бірінші болып ерлерге сәлем беруін дұрыс көрмеген.
Әйелдер азан. қамат және жұрт алдында Құран оқуларына
болмайды. бірақ жақын туыстары бұдан тыс.
Мәликилер. сәлемдесу мәселесінде жас әйелдер мен
кәрі әйелдер деп екіге бөлген.
Әйтсе де Аллаһ елшісі өзіне жат әйелдерге сәлем бер
ген. сәлемін алған. Бірде Әбу Тәліптің қызы Умму Хани
ішке кіріп сәлем бергенде перде артында тұрған Пайғамбар
оның кім екенін сұрап білген соң. «қош келдің?» деп жа
Ата ибн Әби Рабах: «әйелдер жас болатын болса онда
оларға сәлем берілмейді». ، деген. Бұл ، сақтық үшін
айтылған көзқарас.
«Ниса» сүресі. :6 аят.
Исламда киіну түрлері
Кейбір фақиһтердің көзқарасына қарай бөтен
еркектердің тізе мен кіндік арасынан тыс жерлеріне сезім
Айт күні хабашилер мешітте найзаларымен ойын
көрсетіп жатты. Хазіреті Айша оларды Пайғамбардың
артында тұрып көрді. Хақ пайғамбар оны ойыншылардан
жасырып ұстап тұрды. Ақырында хазіреті Айша шаршап
Бұдан басқа сахаба әйелдердің қажеттілік кезінде
еркектермен сөйлескені. сауда
саттық жасағаны. сұрақ
сұрағаны мәлім. Бірде Аллаһ елшісі Билалмен бірге
әйелдерге барып. олардың өзіне қол тапсыруына қатысты
аятты оқып. насихат айтып оларды садақа беруге ынта
ландырады. Осы кезде хазіреті Билал көйлегін әйелдердің
Кейбір фақиһтер бойынша әурет емес жерлеріне
әйелдер қандай сезіммен болсын қарай алмайды. Орамал
тағу аяты түскен кезде Абдуллаһ ибн Мактум деген зағип
Аллаһ елшісінің құзырына келеді. Пайғамбарымыздың
әйелдері Умму Сәләмә мен Мәймунә де сол жерде бола
тын. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
оларға
дейді. Умму Сәләм
«ол зағип емес пе?»
، деп сұрағанда
«Сендер де зағипсыңдар ма. сендер оны көрмей
Сөз соңында. еркек яки әйелдің бір
бірлеріне қарауы
219
Отбасы ғылымхалы
ағасының баласы Фадл ибн Аббас та сол жерде болатын.
Оның әлгі жас әйелге көзін тігіп қарап қалғанын көрген
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Фадлдың басын ұстап
басқа жаққа бұрып жіберді. Хазіреті Аббас осының мәнін
сұрағанда. ол:
«Бір жас еркек пен бір жас әйелді көрдім.
Оларға дұшпандық ететін шайтанға сене алмадым».
،
Бөтен әйелдің еркектің сәтри әурет жеріне қарауы ،
212
Кейбір мүштәһидтер бойынша. тізесінің жоғарғы жағы
да әурет жері саналады. Бір хадисте:
«Сан әурет жері».
،
. Имам Мәлік Әнәс ибн Мәліктің
«Пайғамбарды
саны ашық күйінде көрдім»
хадисіне сүйеніп. әурет жері
тек қана алды мен арты деп шектеген.
Басқа жағынан Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Әлиге:
«Сандарыңды ашпа тірі болсын өлі болсын ешкімнің са
Кейбір фақиһтар алды мен артқы жақты «ауыр әурет».
сандары үшін «жеңіл әурет» деп екіге бөлген.
Ендеше. Имам Мәліктің көзқарасын бұл заманда
күрес. жүзу. басқа да спорт саласында пайдалануға бола
Ер кісінің әурет жері саналмаған жерлеріне
Муслим. Әдәб. 45; Әбу Дәууд. Никах. 43; Тирмизи. Әдәб. 2:.
Исламда киіну түрлері
ер бауыры туралы не дейсіз?».
، дейді. Аллаһ ел
Бұлармен қатар ата. немере аға. нағашы. үлкен не
мере аға. үлкен нағашы аға. сүт бауыры. сүт әке сияқты
жақындарының жанында орамалсыз жүруіне болады.
Көптеген мүштәһидтердің көзқарасы бойынша.
«Әйелдер ашықта қалған жерлерінен тыс зейнеттерін
Әбу Ханифа бойынша аяқтар да осыған кіреді. Ендеше.
Ислам көшеде. базарда әйелдермен алғаш жолыққан
кездегі қарауды есепке алмаған. бірақ екінші және үңіліп
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
хазіреті Әлиге:
«Әли!
Бірінші қарауыңа екіншісін қосушы болма. Алғаш қарау ،
саған тиесілі. екіншісі ، саған қарсы».
، дейді. Құранда
«Нұр» сүресінде де көздерін төмен салуын айтады. Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Бір еркек әйелдің әсемдіктеріне
көздері түскен кезде көздерін төмен салса. Аллаһ Тағала
оған тәттілігін жүрегінде сезетін бір құлшылықты нәсіп
،
дейді. Бір құдси хадисте:
«Әйелге әдейілеп
қарау ібілістің улы оқтарының бірі. Кімде
кім Менен
қорқып көздерін төмен салса. оның жүрегіне иман дәмін
Қажылық кезінде жас әйел бір сұрақ сұрау үшін
Аллаһ елшісіне
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
келеді. Осы кезде немере
Ханбәл. 5/264.
Отбасы ғылымхалы
3.
Қайын атасы. Үлкен қайын аталары да осыған жа
4.
Өз балалары. Ер немере. шөберелері. т.б осыған
5.
Ерінің балалары. Ерінің немере. шөберелері де
Ер бауырының балалары. Ер бауырының немере
:.
Қыз бауырының балалары. Бұлардың немерелері
9.
Мұсылман әйел. бірақ діні бөлек әйелдер бұдан
10.
Құл мен күң. Бір әйел күңі мен құлының жанында
орамалсыз қалуына болады. Аллаһ елшісі
саләту уәс-сәләм)
хазіреті Айшаға бір құл берген болатын.
Осы кезде хазіреті Айшаның үстінде басын жапса.
аяқтары. аяқтарын жапса. басы ашық қалатын бір
киімі бар еді. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм
осы
ны байқап:
«Сен үшін ешқандай тосқауыл жоқ.
Өйткені бұл құл сенің әкең мен балаң сияқты».
207
، дейді.
12.
Әйелдің әурет жерлеріне қарағанда ешнәрсе
ұқпайтын жас балалар. Бірақ бала балиғат жа
сына жете бастағанда бөтен әйелдің жанында
қалуына болмайды. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-
«Әйелдердің қасына кіруден сақтаныңдар».
، дейді. Сонда бір сахаба
: «Пайғамбарым! Ерінің
Исламда киіну түрлері
Мұсылман әйел бөтен ерлердің алдында жүзі және
білектеріне дейінгі қолдары және аяқтарынан өзге денесінің
барлық жерлері әурет саналады. Мықты көзқарасқа қарай
аяқтары да ашық болса болады.
Емделу секілді зәру жағдайда ер кісіге де әйелге де
дәрігер және ине салушы мейірбикелердің қарауына бола
ды. Ал. әйелдер гинекология мәселесінде өз дәрігерлерін
іздеп тапқаны жөн. Әйел гинеколог тұрғанда ер дәрігерге
баруы харамға жатады.
Әйел адам қандай жағдайда болсын бөтен ер кісі
ге массаж жасатуына болмайды. Бұл іс-әрекет тікелей
харамға. үлкен күнәға жатады. Сондай-ақ. ер кісінің де
массаж жасайтын бөгде әйелге массаж жасатуына бол
майды. Мұндай іс-әрекетке ғалымдар тікелей. Муслимдегі
хадис бойынша.
қол зинасы. көз зинасы деп қараған.
Мұндай күнә жасаған адам садақа беріп. Аллаһтан кешірім
тілеуі қажет.
Ері:
Әйел ерінің жанында қалағанынша киіне ала
ды. Ерлі
зайыптылар арасында бүркену мәселесі
жоқ. Әйел күйеуінің жанында әсем көріну үшін
сәнденуі және ашылуы мүбаһ саналады. (Алайда
бөтен ерлердің алдында сәнденіп. оларды өзіне
Отбасы ғылымхалы
әдептілікке жатады. Хазіреті Айша:
«Мен Пайғамбардың
ұятты жерлеріне ешқашан қарамадым»
десе. басқа бір
деректе:
«Оның ұятты жерлерін көрмедім. Ол да мені
Әйел әкесі. баласы. еркек бауырлары және күйеу
балалары сияқты араларында үйленуге болмайтын
туыстарының жанында қол. аяқ. шаш. құлақ. мойын және
тізеден төмен жерлерін аша алады. Олардың да осыларға
қарауы ، халал. өйткені олармен бірге тұру. үй шаруасына
қарауда ешқандай келеңсіз жағдайдың болуы мүмкін емес.
Ішін және арқасын аша алмайды.
«Сен маған анамның
арқасы сияқтысың»
деген аятта да ананың арқасына
назар аудартуда. Сондықтан ананың арқасы және осыған
ұқсас ішкі жағы да жақындарының алдында әурет жері
саналады.
Үшінші:
Әйелдердің әйелдер арасындағы әурет жері
، кіндік пен тізелері арасындағы жерлер. Мұсылман әйел.
мүшрік. атеист әйелдің жанында бүркенішін аша алмайды.
Тіпті христиан бір әйелдің мұсылман бір әйелдің бетінен
сүюін яки оның әурет жеріне қарауын мәкрүһ санаған.
Хазіреті Омардың қолбасшы Әбу Убәйда ибн әл
жазған бір хатында «Зиммәт әһлі (мұсылман емес) әйелдер
мұсылман әйелдермен бірге моншаға кіргендері туралы
хабар естідім. Оларға тосқауыл жаса. Өйткені олардың
мұсылман әйелді жалаңаш көруіне болмайды». ، дейді.
Абдуллаһ ибн Аббас себебін түсіндіріп: «Мұсылман
әйелді орамалсыз отырғанын әһлі кітаптың әйелдері
көруіне болмайды. себебі олар мұсылман әйелдердің осы
халдерін ерлеріне айтып баруы мүмкін».- дейді.
Ханбәл. 6/63. 190.
Исламда киіну түрлері
жеріне кіреді. Аллаһ:
«Ұятты жерлерін де қорғасын».
،
«Сендерден кімде
кім құлын яки
жұмысшыларын үйлендіретін болса. оның кіндік пен ті
зелері арасына қарамасын»
. Басқа бір хадисте
«Кіндік
пен екі тізе арасы әурет жері»
делінген. Дарақутнидің
мына хадисінде:
«Тізелер ، әурет жерлері»
деп беріл
Мәликилерде ерлердің әурет жері ، ұятты жерлері
ғана. Оларда тізе мен сан арасы әуретке жатпайды.
Сәби балалардың әурет жері жоқ. Бұның шегі төрт
жасқа дейін. Осы жастан төмен болған ер яки қыз балаларға
қарау. оларды ұстау ، мүбаһ. Одан кейін құмарлық сезім
дерді сезгенге дейін тек ұятты жерлері ғана әурет санала
ды да осы жерлерінің жабылуы қажет. Он жасынан кейін
ер яки қыз бала болсын әурет жерлері үлкен кісілердің
Шафиғилар бойынша. кішкене қыз баланың әурет
зайыптылар. яғни некесі қиылғандар бір
леріне еркін қарай алады. Неке қию арқылы жақындасу
، шариғатта рұқсат. бірақ ұятты жерлеріне қарамау
«Нұр» сүресі. 30-аят.
Ханбәл. 2/1:7.
Отбасы ғылымхалы
Аллаһ Тағала әйел мен еркекті өзіндік ерекшелік
терімен жаратқан. Ислам киімде және қоғамдық
қарым
қатынаста осы жаратылысқа лайық түрде негіз
дер қойған. Сәндену. әсем киімдер киіну оның рухында
бар. Сондықтан олардың орану түрлері де басқа. Сырттай
қараған адамдар кімнің ер кісі. кімнің әйел екендігін
киіміне қарай ажыратады. Болмаса еркек секілді киінген
әйел. әйел сияқты киінген еркектер шығып. бұл олардың
рухтарының бұзылуына әкеліп соғады.
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
киім мен дене яки
іс
әрекеттерімен ер кісіге ұқсауға тырысқан әйелге және
әйелге ұқсауға тырысқан ер кісіге лағынет айтқан. Хадисте
былай айтылады:
«Әйелдерден ерлерге ұқсағандар мен ер
лерден де әйелдерге ұқсағандар бізден емес»
. Абдуллаһ
ибн Аббастан:
«Пайғамбар ер адамға ұқсауға тырысқан
әйелдер мен әйелге ұқсауға тырысқан ерлерге лағынет
айтты және «оларды үйлеріңнен шығарыңдар».-
Басқа бір хадисте Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
:
«جш
адам бар. Олар жаннатқа кіре алмайды және қиямет
күні Аллаһ оларға рақым назарымен қарамайды. Олар:
анасын тыңдамаған адам. еркектерге ұқсауға
Ерлердің өз әйелдерінен өзгелердің жанында және на
мазда тізе мен кіндіктің арасын жабуы парыз. Тізе де әурет
Бухари. Либас. 61; Әбу Дәууд. Либас. 27; Тирмизи. Әдәб. 34.
Исламда киіну түрлері
үлкен бүркеніш киімі яки орамалдың астынан мойыннан
төмен тобыққа дейін жапқан сыртқы киім.
Бүркену ، іш жағын көрсетпеу және денені
Бүркеніш жиі тоқылған. қалың болуы тиіс. Денесін
көрсететіндей жұқа киіммен намаз оқуға болмайды.
Шафиғилар бойынша денені белгілі ететін киіммен
намаз оқу ، мәкрүһ. Бұған мысал ретінде хазіреті Әсмә
Хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
Дихия
Кәлбиге Мысырда тоқылған тоқыма мата беріп жар
тысынан өзіне көйлек. жартысынан әйеліне киім жасауын
тапсырады. Соңынан:
«Әйеліңе айт. Ішінен бір көйлек
кисін. Өйткені дене бітімі көрінуінен қорқамын».
، дейді.
Хазіреті Пайғамбар осындай ескертуді Усамә ибн Зәйдтің
әйелі үшін де айтқан. Әш
Шәукәни бұл хадисті былай деп
түсіндіреді: «Бұл хадис бойынша әйелдер денелерін дене
бітімдері көрінбейтін дәрежеде киім киюлері қажет. Сәтри
әуреті үшін бұл шарт. Усаманың әйеліне «қутбия» деп
аталатын киімінің ішінен көйлек киюін әмір етуі мұндай
Мына хадис үстінде киген киімі бар бірақ жалаңаш
әйелдердің дүние мен ақыреттегі азапты жағдайын ай
«جмбетімнің ақырғы кездерінде киген киімі бар.
бірақ жалаңаш көптеген әйелдер болады. Бұлардың
бастарының төбесі түйенің өркеші сияқты болады.
Оларға лағынет айтыңдар. Өйткені олар қарғысқа
. Басқа бір хадисте:
«Олар жаннатқа кіре
алмайды. тіпті жаннаттың иісін де иіскей алмайды».-
197
Отбасы ғылымхалы
таң намазын оқыды. Олардың басында бейне бір қарғалар
ірінші:
Бүркеншіктің қолы мен жүзінен тыс барлық
Әйелдер ، намазда және бөтен ерлердің алдында беті
мен қолы және аяқтарынан тыс барлық денесін жабулары
тиіс. Қол мен беттің фитнаға. бүлікке түсу қорқынышы
болмаса. намазда да. намаздан тыс та жабудың қажеті
жоқ. Мықты бір қөзқарас бойынша. аяқтарды да жабуы
қажет емес. Өйткені аяқтармен жолда жүреді және кедей-
кепшіктер үшін бұларды жабу қиындық тудырады.
«Сондай-ақ зейнеттерін көрсетпесін. Бірақ олардың
өздігінен көрінгендері басқа
(беті. қол
аяқтары)» аятын
да осы жерлердің ашық қалуға болатындығын білдірген.
Жоғарыда Әбу Бәкірдің қызы Әсмаға қол мен жүздің ашық
қалуға болатындығы айтылған. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту
«Әйел ، оранып жүруі тиіс кісі. Сыртқа шыққан
Сөз ақыры «Нұр» сүресінің отыз бірінші аятындағы
орамал (химар. хумур) және «Ахзаб» сүресінің елу
тоғызыншы аятындағы сыртқы киім (жилбаб. жәләбиб)
терминдерін қатар таразыласақ. әйел үшін екі бөлік киім
түрі шығады. Біріншісі: шаш. мойын және көкіректерін
жапқан және иықтарына қарай жағаларының үстіне бос
жіберілген «орамал». екіншісі болса «сыртқы киім» бо
лып. мұның да түріне қатысты екі түсініктеме берілген.
Орамалдың үстінен дененің төменгі жағына дейін жапқан
Бухари. Тәфсирус-сурә. 24/12; Әбу Дәууд. Либас. 29; Ханбәл. 6/1::.
119
Исламда киіну түрлері
мына және мына жерлерінен басқа жерлерінің көрінуі
192
Басқа бір хадисте:
«Аллаһ Тағала балиғат жасына
жеткен әйелдің намазын орамалсыз қабыл етпейді».
،
Әбу Ханифа бойынша. бір мүше төрттен бірінен артық
ашылса. намаз бұзылады. Ұятты жерлерінің дирхамдай
жері ашылса. намазы жарамсыз. Әбу Юсуф бір мүшенің
жартысын негізге алған. Жартысынан азының ашылуы
намазға кедергі келтірмесе де артығы намазды бұзады.
Имам Шафиғи бойынша. әурет жерінің кез келген жері
Хазіреті Айша алғаш рет орамалдың іске асыруын
былайша баяндайды: «Аллаһ алғашқы әйелдерге рақым
етсін. «Орамалдарын жағаларының үстіне тақсын» аяты
түскен кезде етектерін кесіп. осыдан орамал жасап алды.
Сафия бинти Шәйбе былай дейді. «Біз Айшамен бірге
Құрайыш әйелдері туралы сөз етіп отырғанбыз. Айша:
«Сөзсіз Құрайыш әйелдерінің көптеген ерекшеліктері бар.
бірақ мен Аллаһ Тағаланың атымен ант етемін! Аллаһ
Тағаланың кітабын көп растаған және оған көп сенген
Ансар әйелдерінен артығын көрмедім. «Нұр» сүресіндегі
«Әйелдер орамалдарын жағаларының үстіне тақсын» аяты
түскен кезде олардың ерлері осы аятты оқып үйлеріне
оралды. Бұлар әйелдеріне. қыздарына және туыстарына
осы аяттарды оқыды. Осы әйелдердің әрбірі етек матала
рынан Аллаһтың кітабын растап оған иман етіп орамал
әзірледі. Таңертең Пайғамбардың артында орамалдарымен
Ибн Мәжә.Тахарат. 132; Әбу Дәууд. Салат; Ханбәл. 4/151.
11:
Отбасы ғылымхалы
«Ей. Пайғамбар! Әйелдеріңе. қыздарыңа
және мұсылмандардың әйелдеріне айт. جстеріне
бүркеншіктерін орансын. Бұл олардың танылуларына.
кейітілмеулеріне жақынырақ. Аллаһ аса жарылқаушы.
«Ахзаб» сүресі және осы аят Мәдинада хижраның
бесінші. жетінші жылында түскен. Аяттағы «жәләбиб»
сөзі ، «жилбаб» сөзінің көпше түрі. Ол «кең киім. көйлек
және орамал» деген мағыналарға келеді. «Жилбаб жайын
ханафи ғалымдары былай деп түсіндіреді. «Әйелдердің
киімдерінің үстінен киетін әр түрлі киімдер». «Әйелді тұтас
жабатын бүркеншік». Абдуллаһ ибн Аббас. Абдуллаһ ибн
Мәсғуд жилбабты «рида (дененің жоғарғы жағын жабатын
киім) деп түсіндірген. Негізі жилбаб ، денені тұтастай
жабатын киім.
Ислам қартайған әйелдерге жеңілдіктер жасап
«Некеленуден күдер үзіп. үйде отырған кәрі
әйелдердің зейнеттерін ашпай сырт киімдерін ше
шулері айып емес. Егер бұдан да сақтанса олар үшін
Хазіреті Пайғамбар осы аяттардың тәпсірін жасап.
Хазіреті Айшаның риуаяты бойынша бір күні хазіреті
Әбу Бәкірдің қызы Әсмә жұқа бір көйлекпен Аллаһ
елшісінің алдына келеді. Хазіреті Пайғамбар одан жүзін
бұрып:
«Әсмә! Әйел балиғат жасына жеткен кезде оның
Ахзаб сүресі. 59.
«Нұр» сүресі. 60.
117
Исламда киіну түрлері
«Мұсылман әйелдерге айт: «Бөгде ерлерден көздерін
сақтасын. Әрі ұятты жерлерін зинадан қорғасын.
Сондай ақ зейнеттерін көрсетпесін. бірақ олардың
өздігінен көрінгендері басқа (беті. қол
аяқтары) және
бүркеншіктерін омырауларына түсірсін. Зейнеттерін
көрсетпесін. Бірақ ерлеріне. әкелеріне. қайын атала
рына. өз ұлдарына. өгей ұлдарына. аға
бауырларына.
олардың ұлдарына. мұсылман әйелдерге. қолдарындағы
күңдеріне. әйел керек қылмайтын қызметшілерге не
месе әйелдердің ұятты жерлерін білмейтін балаларға
көрінулерінің оқасы жоқ. Және де көмескі зейнеттерін
білдіру үшін аяқтарын ұрмасын. Ей. мұсылмандар.
барлығың Аллаһ Тағалаға тәубе етіңдер. Әрине.
Бұл аяттағы
(орамалдар) сөзінің жекеше түрі
، «химар». Бұл әйелдің басын жапқан нәрсе деген сөз.
Сайд ибн Жүбейір: «орамал әйелдің мойны мен көкірек
Әйелдердің үйден тыс. яки бөтен ерлердің алдына
шыққанда үйдегі киімінің үстіне сырт киім киюі қажет.
Нұр сүресі. 31.
116
Отбасы ғылымхалы
құлшылықтағы және одан тыс жерде оранудың түрі мен
Жаһилия заманында араб қоғамы Қағбаны жалаңаш
тауап ететін. Күндіз ер кісілер. түнде әйелдер келіп тау
аптарын киімсіз жасайтын. Олар «күні бойы киген киім
дерімізбен тауап жасамаймыз» деп сылтау айтатын. Кейін
Мекке заманында Ислам тауапта және намазда оранудың
қажеттігін білдірген аят түсті.
«Ей. Адам баласы! Әр құлшылық жасайтын кезде
Бұл жерде «зейнет» сөзін «киім. киіну» деп тәпсір
еткен. Басқа бір аятта жасырын жерлерін бүркеп қорғаған
ерлер мен әйелдер Аллаһ Тағаланың үлкен сыйлығын
алатындықтарын білдіреді
. Сондай
ақ. Исламда ерлер
«Мұсылман ерлерге айт. Көздерін зинадан
сақтасын және ар
намыстарын қорғасын. Бұл өздері
Әйелдердің орануы туралы да былай дейді:
هِرا
«Ахзаб» сүресі. 33.
«Нұр» сүресі. 30.
115
«Ей. Адам баласы! Шайтан ата
аналарыңның
ұятты жерлерін көрсету үшін киімдерін шешіп жан
наттан шығарғаны секілді. сендерге де сұмдық жасап
شيِر
س يِرا
«Ей. Адам баласы! Ұятты жерлеріңді жабу үшін
киім және сәндік бұйым түсірдік. Негізінде тақуалық
Оранудың мақсаты ، өзгелердің қарағанынан сақтану
және ар
намысын сақтау. Адамның бойындағы әдептілік
пен ұят сезімдері орануды қажетсінеді. бірақ мұсылман
ерлер мен мұсылман әйелдердің орану мақсаты ، Аллаһ
Тағаланың ризалығын алу. Аллаһ Тағаланың әмірі
мен тыйым салғандарына бағыну ، құлшылық. Намаз.
ораза секілді ғибадаттарды әмір еткен Аллаһ Тағала
114
113
ИС
АМДА КИІН
аналарыңның
ұятты жерлерін көрсету үшін киімдерін
шешіп жаннаттан шығарғаны секілді сендерге
«Ей. Адам баласы! Әр құлшылық жасайтын
112
әке оған қарағысы келмесе. онда бұл қамқорлық құқығы
Бірде екі періште жеті қат көктің төртінші қабатында
кездесіп қалады. Бірі екіншісіне «Қайда кетіп барасың?»
деп сұрайды. Сонда әлгі періште: «Естіген жан қатты
таңырқайтын бір іске кетіп барамын. Пәлен елде көз жұмғалы
жатқан бір кәпір бар. Сол адам өлер алдында балыққа қатты
құмартып. жегісі келді. Бірақ сол елдегі теңізде қармақ тастар
балық жоқ. Сондықтан да Аллаһ Тағала сол елдің адамдары
балық ауласын деп басқа теңіздегі балықтарды сол аймаққа
айдауды әмір етті. Өйткені әлгі адамның осы өмірде жасаған
жақсылықтарының бәрінің қарымын Аллаһ Тағала бұл
дүниеде берді. Құдай Тағала оның бұл дүниеден ақыретке
құр қол кетуі үшін ақырғы қалауын да беруді қалады» дейді.
Қасындағы періште де оған былай дейді: «Раббым мені де
ғажайып бір іске жіберді. Пәлен елде салихалы бір адам
бар еді. Бұл дүниеде жасаған күнәларының жазасын осы
өмірде берді. Жақында көз жұмғалы жатыр. Ақтық сәтінде
зәйтүн майын жегісі келіп. қатты аңсары ауды. Бірақ оның
бір күнәсі бар болатын. Сол себепті Аллаһ Тағала оның
майдан мақрұм қалуы үшін маған оның құтыдағы зәйтүн
майын төгіп жіберуімді әмір етті. Ол кісі осылайша ақырғы
қалауына жете алмағандығы үшін оның соңғы күнәсін де
Аллаһ Тағала кешіріп. ақырет әлеміне таза болып кетуін
қалады.
110
Отбасы ғылымхалы
мен анасына. одан кейін кезектегі әйелдерге тиесілі. Бұл
істерді өзі істей алатын жас ، жеті жас. Аллаһ елшісі
саләту уәс-сәләм)
«Балаларыңа жеті жасқа келгенде намазды
، дейді
. Намаз бұйрығы өзіне қарай алатын
күшке жеткенде болады. Басқа тұрғыдан бала өзіне тоғыз
Қыз баланы анасы және анасының анасы бойжеткен
ге дейін қарауға құқылы. Өйткені қыз бала бойжеткенге
дейін әдептіліктерді үйренуге мұқтаж. Қыз бала тоғыз
яки он бір жасында бой жетеді. Яки Әбу Юсуп пен Имам
Мұхаммедке қарай. арнайы белгілер көрінбесе. он бес
Қыз бала бойжеткен шақтан бастап қорғалуға мұқтаж;
Баланың жеті жасынан кейін әкесінің қасында
болуының себебі оның жеті жасынан кейін ердің мінезі
Қызға келсек. оған әдептілікті үйрену жағынан анасы
жақын. ал бойжеткен соң оның қорғалуы және тұрмысқа
Маликилерде ер баланың қамқорлыққа мұқтаждығы
ер жеткенге дейін жалғасады. Ал қыз бала тұрмысқа
шыққанға дейін жалғасады. Ананың мұсылман болмауы
да нәтижені өзгерте алмайды. Бұл жағдай ажырасқан яки
ері өлген әйелге қатысты. Бірге тұрған ерлі-зайыптылар
қамқорлық құқығына қоса иелік етеді.
Шафиғиларда балиғат жасына жеткен бала ажырасқан
анасын өзі таңдай алады. Дәлел ، Пайғамбарымыздың
бір ер баланың әкесі мен анасы арасында таңдауды еркіне
қалдыруы. Бірақ баланың жауапкерлігін алған ана яки
нәпақа тауып беруге міндетті. Ал «байын» талақпен ажы
расып ғиддат күтіп отырған кезде баласын емізсе емізу
Ғиддат мерзімі біткен кезде ана баланың емізуі және
күтімі үшін ақы талап ете алады. Бірақ ана балаға сүт емі
зуді яки күтімін Аллаһ үшін ақысыз істей алады. Мұндай
жағдайда әке баланың күтім шығынын нәпақа беріп өтей
алады. Өйткені әйел ғиддат біткеннен кейін баланың
Бала ананың күтімінде болса баланы күнде әкесі көре
алатын бір жерге апарады. Ананың қамқорлық құқығы
тоқтатылу яки қамқорлық құқығының бітуі секілді бір
себеппен бала әкесінің жанында болса. анасының да оны
күнде көруге ақысы бар.
Мәликилердің көзқарасына қарай зиярат тұрғысында
ханафилар сияқты. Шафиғилар балиғат жасынан кейін
қыз бала әкесін таңдаса әкесі оны анасына барып тұруға
тыйым сала алады. Бұл шара қыз баланың көшеге көп
шығуына кедергі жасау және оны қорғау мақсатымен
болмақ. Ана жасы мен тәжірибесі бойынша қызын емін-
еркін зиярат ете алады. Егер бала балиғат жасына толма
са анасына күнде апару мүмкіндігі жасалады. Туыстық
Ер бала ішіп-жеу. киім кие білу. тазалық жасай алу
істерін өзі атқара алатын жағдайға келгенге дейін. алды
Отбасы ғылымхалы
әйел өз баласының күтімін мойнына алса. ханафилер
бойынша баланы әкесі күнделікті көре алмайтын жерге
әкетсе. онда ананың қамқорлық құқығы тоқтатылады.
Бұл арақашықтық маликилерде алты бәрид - 133 км (бір
бәрид он екі мил). Ханбалилерде ، намазды қысқартып
оқитын жолаушылық қашықтық. Шафиғиларда ، әкету
мақсат болып жолдың ұзақ яки қысқа болуы мәселені
Екінші.
Ақыл нұқсандығы болу. жұқпалы ауру сияқты
нәрселер қамқорлық құқығын тоқтатады. өйткені мұндай
жағдайда күтуші балаға қарай алмайды.
Күтушінің ішімдік. құмар ойындары. зина.
т.б амалдар жасап әрі дінге де немқұрайлы қараған адам
Ерінен ажырасқан әйел яки ері өлген
әйел баланың жақыны махрамы болмаған бір ер кісімен
Шафиғи мен ханбалилерде күпірлік те қамқорлық
Көпшілік мүштәһидтер бойынша қандай да бір
жағдаймен күтушілік тоқтатылса және осы кедергі кейін
нен жойылса онда қайтадан хақ иесі болып қайта орала
Ханафилер күту жауапкершілігін мойнына алған әйел
баланың әкесімен бірге тұрған кезде яки рижиғ немесе
байын талақпен ажырасып. ғиддат күтіп отырған кезде
баланың күтімі үшін ақы талап ете алмайды. Өйткені бірге
тұрған кезде де ғиддат кезінде де ер кісі әйел мен балаға
болуы шарт емес. Сондықтан да әһлі кітап бір әйелге
үйленген мұсылман еркектің баласының қамқорлық
құқығын шешесі ала алады. Дәлел ، сүннет. Бірде бір
баланың ата-анасы ажырасады. Әкесі ، мұсылман. ал
шешесі ، мүшрік еді. Сонда Әз пайғамбар ата-анасын
таңдауды баланың өз еркіне қалдырады. Бірақ баланың
анасына бұрылғанын көріп:
«Аллаһым! Бұл баланы тура
жолға сал және оның көңілін әкесіне қарай бұр»
деп дұға
Ханафилерге қарай балаға қамқорлық құқығы иесі
болған анасының яки басқа кәпір әйелдің қасында жеті жа
сына дейін діндер арасындағы айырмашылықты ұғынатын
және әйел оған өз дінін үйретіп яки шіркеуге не шарап
ішіп доңыз етін жегізетін уақытқа дейін тұруына болады.
Бұдан кейін қамқорлық құқығы қолынан алынып. басқа
Мәликилерде болса. бала қамқорлық құқығы біткен
ге дейін кәпірдің қасында бола алады. Бірақ Исламның
тыйым салған шарап. доңыз еті секілді харамдардан
Қамқорлық етуге құқық иесі ер кісі болса. онда оның
мұсылман болуы міндетті.
Маликилерде болса. ер кісінің әйел тәрізді мұсылман
болуы шарт емес. өйткені ер кісі қамқорлық құқығын не
гізінде оның әйелі. анасы. әпкесі яки немере әпкесі сияқты
Баланы алған адам күтімін жасау үшін
әкесінің тұрған жерінен шалғай бір жерге әкетуі. Баланы
әкететін жер туралы түрлі пікір бар. Мысалы. ажырасқан
Отбасы ғылымхалы
Кәмелетке толуы. Балиғатқа жетпеген бала
қамқорлық құқығын иелене алмайды.
Ақыл-есі дұрыс болу. Ақыл-есі жарым яки
тентек қамқорлық құқығын иелене алмайды.
Маликилер бойынша. қамқорлық иесі саналы болуы
тиіс. себебі мал
мүлкі мен дүниесін оңды-солды шашып.
ысырап жасаған арсыз адам балаға қамқорлық ете ал
майды. Сонымен қатар маликилер мен ханбалилерде.
Үшінші:
Балаға қарауға күшінің жетуі. Кәрілік.
науқас және жұмыстары көп болса. онда қамқоршы бола
алмайды. Ісімен қатар күші жетсе. күтушісі болса. онда
Мінез-құлқының дұрыс болуы. Балаға
дұрыс тәрбие беруге күмәні бар адам қамқорлық құқығын
иелене алмайды. Пасық яки зинақор немесе харам
ойындарға батқан адамдар балаға қарай алмайды.
Ибн Абидин: «Ананың қамқорлық құқығына кедергі
жасайтын пасықтығы баланың бұзылуына сеп». ، дей
ді. Сондықтан ана сыртқа жаман әдебімен танылса да
баланың мұны ұға алатын жасқа келмесе қамқорлық ету
құқығы жалғасады. Бала осы жаман әдепті ұғатын жасқа
келгенде оның тәрбиесінің бұзылмауы мақсатымен бала
қолынан алынады да. одан кейінгі қамқорлық құқығына
лайық адамға беріледі.
Мұсылман болуы. Шафиғи және ханбалилар.
бұл тұрғыда ешқандай бөліп-жармай екі жақтың кәпірлігі
мұсылманға қамқорлық иесі бола алмайтындығын айтады.
Ханафи және мәликилер қамқорлық құқығына лайық
әйел бұл баланың анасы. яки басқа кісі болса да мұсылман
балаға басқалардан қарағанда жақын яғни бір ана мен
әкенің балалары болуынан.
Әпкелер. Бұдан кейін баланың нағашы
әпкесіне. одан кейін ана жағынан түп нағашы әпкесіне бұл
да жоқ болса әке жағынан нағашы әпкесіне кезек келеді.
Қамқорлықта ана жағына маңыз берілуі әке жағындағы
туыстарға қарағанда бала жағынан мейірімді болуы
тұрғысынан.
Қыз бауырларының қыздары. яғни бөлелер.
Ханафи мен шафиғилар бойынша қыз бауырларының
қыздары. сосын ер бауырларының қыздарына кезек ке
леді.
Әкесінің қарындасы. Бұдан кейін
қамқорлық құқығы әкесінің қарындасына келеді. Одан
Бір баланың күтімі және тәрбиесі үшін анықталған
әйелдер болмаса. бұл хақ туысы мен мирасқор ер кісілерге
Екінші: Туған яки әкесі бір ер бауыр яки бұлардан
төмен қарай еркек балалары.
Үшінші: Туған яки әкесі бір немере аға және бұлардан
Кішкентай баланы қамқорлыққа алатындарда мына
дай ерекшеліктер болуы қажет:
Отбасы ғылымхалы
Бұдан басқа хазіреті Омар әйелін талақ етіп. баласы
Асымды өз жанына алып қалғысы келеді. Баласы жылап
болмаған соң оны анасының жанында қалдырып. хазіреті
Әбу Бәкірге келеді. Хазіреті Әбу Бәкір:
«Ананың мәпелеуі.
құшағына алуы және иісі баланың тәрбиелік тұрғысынан
сенің жанында қалудан әлдеқайда пайдалы. Бала өскенде
Әйелдің діннен шығуы яки жезөкшелік. ұрлық жа
сауы сияқты баланы тәрбиелеуге және оның қорғалуына
кедергі жасайтын жағдайда күтім мен тәрбие жауапкерлігі
оның қолынан алынады. Баланың әкесінен басқа бір ер
кісімен тұрмыс құруы да анасының қамқорлық құқығын
Әже. Анасы болмауы яки анасының
қамқорлыққа лайық болмаған жағдайда қамқорлық
құқығы ананың анасына өтеді. Сосын ханафилер және
жаңа көзқарасында шафиғилар бойынша. әкенің анасы
на өтеді. Одан кейін әкенің әкесінің анасы. одан кейін
атасының әкесінің анасы қамқорлық құқына иелік етеді.
Маликилерде әкенің анасы нағашы әпке және әкесінің
Қыз бауырлар. Ана яки әжеден кейін ба
ланы қамқорлыққа алатын ешкім болмаса кезек туған
қыз бауырына келеді. Сосын анасының бір қыз бауыры
на. одан кейін әкесінің бір қыз бауырына кезек келеді.
Шафиғиларда болса. бұл жерде әкесінің бір қыз бауырына
бірінші кезек келеді. Одан кейін осы бауырларының кезе
Басым көпшілігінің қыз бауырларының әкесінің
қарындасы және нағашы әпкелерінің алдына шығуы
ірінші:
Ана. Баланың күтімі мен тәрбиесін ана өзіне
міндет етіп алуына ең тиімді хақ иесі болғандығы тура
лы ауызбірлік бар. Ананың кішкентай баланың әкесімен
тұрмысы құруы. әкесінің өлуі яки талақ етуі де нәтижені
өзгертпейді.
Ананың қамқорлық құқында ең бірінші болуының
дәлелі ، сүннет. Бір әйел Аллаһ елшісіне келіп:
«Пайғамбарым! Мынау ، менің балам. Құрсағым ، оған
бесік. омырауым ، оған азық қайнары. құшағым ، оған
ып
ыстық ұя болды. Енді келіп әкесі мені талақ етті де.
баланы менен тартып алғысы келіп тұр». ، дейді. Хазіреті
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Өзге біреуге тұрмысқа
Сахаба Әбу Аюб әл
Әнсари бірде соғысқа қатысқан
еді. Әскерлер ғазауат кезінде қолға түскен ана мен баланы
бір
бірінен бөлгенде балалардың жылап жатқанын көріп:
кім ана мен баланы бір
бірінен айыратын
болса. Аллаһ Тағала қиямет күні оны мен сүйгендерінің
Осыған орай сахабалар да. өзгелер де тұтқындағы
кішкентай балаларды ата
анасынан және бауырларынан
Тирмизи. Бую. 52; Ибн Мәжә. Тижәрәт. 46; Ханбәл. 5/313.
Отбасы ғылымхалы
، жасының кіші болуы. жарым ес сияқты себептермен ті
келей өз істерін жасай алмаған баланы қамқорлыққа алу.
Бұл жағдайда баланың күтімдік жауапкерлігі мынау: оның
істері. тамағы. киімі. ұйықтауы және тазалығы секілді
Хадана (қамқоршы) ، негізінде сүйіспеншілік. шапағат.
сабыр. әдептілік тәрізді парасаттылықты көздеген тәрбие.
Бұған әйелдер лайық. «Хадн» ، әйел баласын құшағына
басып. оны сүюі және құстың жұмыртқасын не бала
пандарын қанаттарының астына алу мағынасына келеді.
Әйелдің баласын тәрбиелеген кезде оған бәддұға жасап
қарғыс айтпауы қажет. Бұл Исламда мәкрүһ саналған.
Аллаһ елшісі :
«Өздеріңе. балаларыңа. қызметшілеріңе және
малдарыңа бәддұға жасап. қарғамаңдар. Өйткені Хақ
Тағаланың тілектеріңе жауап беретін бір сәтке кез келуі
Хадана (қамқорлық) құқықығы алдымен анасына одан
кейін ол жоқ болса. хадана құқығы бар адамдарға беріледі.
Бұл жағдай ханафилер бойынша. ер бала жеті жасына
дейін. қыз бала кәмелетке толған жасқа дейін. маликилер
де үйленіп. тұрмыс құрып кеткенге дейін жалғасады.
Сүт жағынан туыстар бір-біріне бөтен болмайды.
Бір-бірлеріне еркін қарай алады. бірақ сүт анасы мен сүт
бауырларына мирасқор бола алмайды. Сондай-ақ. сүт ана
да сүт баласынан нәпақа сұрай алмайды. Әрі мирасқоры
бола алмайды.
Сондай-ақ. емген баланың сүт анасының күйеуі де
әлгі балаға сүт әкесі болып табылады. Сүт әкесі өлсе де.
әйелінен ажырасса да әлгі балаға сүт әке болып қала береді.
Сүт емген баласы да сүт әкесінің ұрпағы мен туыстарына
үйлене алмайды. яғни сүт әкеге тиесілі барлық балалар
Усама ибн Зәйд былай дейді: «Аллаһ елшісінің неме
ресі Мұхсиннің науқасы артқан кезде хазіреті Фатима
Пайғамбарымызға хабар бергізіп үйіне шақырды. Хақ ел
шісі жанына бірнеше сахабаларды ертіп келді. Пайғамбар
қызын жұбатып: «Аллаһтың бергені де. алғаны да Аллаһ
Тағаланың өзіне тиесілі. Әрбір тірі жанның бір өмірі бар.
Сабырлы бол! Сауабыңды Аллаһтан күт!».- деді. Сосын не
мересін алдырып құшағына басты. Мұхсиннің жүрегінің тез
соғып жатқанын естігендей болдым. Оның жағдайын көрген
Аллаһ елшісі көз жастарына ие бола алмады. Сол кезде бір
сахаба: «Пайғамбарым! Сіз де жылайсыз ба?».- деп қалды.
Сол сәтте Аллаһ елшісі жауап қайырып: «Аллаһ Тағала
рақымшыл құлдарына ғана рақым етеді».- деді».
Араб тіліндегі «хадана» сөзі тіліміздегі баланы
құшағына алу. оны тәрбиелеу мағынасына келеді. Фиқһ
терминінде ол ، баланы бағып-қағуға құқығы бар адамның
оны жанына алып тәрбиелеуі деген сөз. Хадананың мақсаты
Ибн Қудамә. әл-Муғни. 6/572. Египет. 1970. Зуһайли. 7/710-716.
Отбасы ғылымхалы
Юсупке қарай. көп болғаны негізге алынады. Аз болғаны
есепке алынбайды. Сүттердің өлшемі тең болса. арала
сып кеткендіктен екі әйел жағынан да сүт туыстығы
туады. Маликилер мен Имам Мұхаммед және Зуфарға
қарай. мұндай жағдайларда екі әйел жағынан да сүт
туыстығы туады. Сүттердің тең. яки кем болуы нәтижені
өзгерте алмайды. сондықтан екі бірдей нәрсе басымдық
Сонымен қатар сүттің белгілі бір жасқа дейін алынуы
Көпшіліктің көзқарасына қарай туыстық еткен
сүттің алғашқы екі жыл ішінде емілуі қажет. Өйткені
«Аналар балаларын толық екі жыл емізеді»
деп
айтылған. Ата-тегі жағынан туыстығы болған балаларға
қатысты осы үкім сүт емген басқа балаларға да қатысты.
Хадисте
«Сүт туыстығы тек екі жыл ішінде емізген
Әбу Ханифа бойынша. сүт ему мерзімі ، отыз ай.
Бұған мына аят дәлел:
«Баланың құрсақта арқалауы мен
Ендеше отыз айдан асқан бала өзге бір әйелді еметін
болса. онда ол әлгі әйелдің сүт баласы бола алмайды.
Сөз соңында. сүт арқылы туыстықтың үкіміне келер
болсақ. бір анадан сүт емген қыз бен жігіттер бір-бірлеріне
үйлене алмайды. Білмей үйленіп. кейіннен білетін бол
са дереу ажырасулары қажет. Мұндай сүт бауырлардың
қиылған некелері Әбу Юсуп пен Имам Мухаммед бойын
ша мүлде жарамсыз.
Хамди Дөндүрен. Делиллериле аиле ілмихалы. 316бет. Станбул.
«Ахқаф» сүресі. 15 аят.
ды «рәжм» етіңдер» аятына ұқсайды
. Алайда. Ибнул
Хуммам бес рет емуді білдіретін осы аят тек қана тілуәті
ғана емес. сонымен қатар үкімінің де нәсх етілгенін ай
Ханафилер мен Маликилер бойынша. сүт ему өлшемі
аз болса да көп болса. да бәрібір. Дәлел:
«Сүт емізген
«Нәсәп нәсілі. ата-тегі жағынан харам болғандар
сүт жолымен де харам болады»
хадисі. Осы аят пен
3.
Емізу ауыз яки мұрын жолы арқылы болуы қажет.
өйткені сүт тек осы екі жол арқылы ғана асқазанға
жетіп. сіңуіне арқау болады.
Ханафилер. Шафиғи және Ханбалилер бойынша зәр
жолы. көзге. құлаққа яки бір жараға ағызу арқылы сүт
4.
Сүттің басқа бір сұйық затпен араласпауы қажет.
ондай жағдайда ханафи мен мәликелер бойынша.
көп болғаны негізге алынады. Сүт артық болса.
харамдық туғызады. Ал. Әбу Ханифаға қарай
бір затқа араласқан сүт аз болсын. көп болсын
харамдық туғызбайды. Өйткені бұл қорек сүттің
қуатын жоғалтады.
Имам Әбу Юсуп пен Имам Мұхаммед бұл жерде көпті
Бір әйелдің сүті басқа бір әйелдің сүтімен арала
сып кетіп осы бала ішетін болса. Әбу Ханифа мен Әбу
«Ниса» сүресі. 23 аят.
Отбасы ғылымхалы
Егер қыз бен жігіт бір-бірімен жақын туыс болса. онда
олар бір-біріне үйлене алмайтыны анық. Сонымен қатар
Ислам дінінде қыз бен жігіт бір-біріне туыс болмай бірақ
сәби кезінде бір ананың сүтін емсе яки ішсе онда олар да
бір-біріне ана сүті жағынан туыс болып бір-біріне қосыла
алмайды. Ендеше. төменде сүт жағынан туыс болуы үшін
шарттар мен жағдай қажеттілігі айтылады.
1.
Сүт бір әйелге тиісті болуы қажет. Басым
көпшіліктің көзқарасына қарай сүт емізген әйел
тұрмыста яки бойдақ немесе күйеуінің жоқтығы
нәтижені өзгерте алмайды. Сүттен басқа бір
нәрсені. мысалы сары су. қан яки құсықты жеу сүт
туыстықты тудыра алмайды.
2.
Сүт емген баланың асқазанына жетуі қажет. Сүтті
омыраудан ему мен бір ыдыстан ішудің арасында
ешбір айырмашылық жоқ. Бала омырауға аузын са
лып. бірақ сүт емгені белгісіз болса. онда харамдық
тумайды. өйткені күмәнмен үкім тұрақты бола ал
майды. Мәликилер бойынша. мұндай жағдайда
сақтықпен амал етіп харамдықты дұрыс көреді.
Шафиғи мен Ханбалилер бес бөлек емуді шартқа
қосады. өйткені хазіреті Айшаның бір риуаятына
қарай. Құранда алдымен
«Он рет ему харамдықты
туғызады»
аяты келіп. кейіннен бір аят арқылы
161
Шафиғиларға қарай. ему санын беске түсірген осы
аяттың үкімі Құранда жазылып. оқылуы «нәсх» (үкімі
жойылған) етілген бір аят болса да. үкімі жалғасу үстінде.
Бұл «кәрі кісі мен кәрі әйел зина жасайтын болса. олар
Әке әйелімен бір тұрып жатқан мезгілде. яки «рижиғ»
(айну) яғни бірінші немесе екінші ажырасудан кейін арнайы
«ғиддат» мезгілін күтіп отырған әйеліне өз баласын емізгені
үшін ақы беруге мәжбүр емес. мұндай жағдайда баланың
әкесі әйеліне нәпақа міндетін атқаруды жалғастырады.
«Байын» (анық) яғни үшінші талақ жағдайында болса
күйеуі әйелін «ғиддат» мерзімін күтіп отырған кезінде
емізуге мәжбүр ете алмайды. Ханафилердің мықты бір
көзқарасына қарай мұндай жағдайда ана емізу ақысын
сұрай алады. Оған мынадай аят дәлел:
«Олар өзінен
болған балаларыңды емізетін болса. оларға ақыларын
159
Бұл аят ажырасқан әйелдер үшін түскен.
Ал. Мәликилерде әйелдің маңызды бір үзірі болмаса
тұрмыс құрып тұрған кезде яки «рижиғ» (алғашқы екі
талақ) талақтан кейін «ғиддат» күтіп тұрған әйел баласын
емізуге мәжбүр ете алады. Олар:
«әйелдер балаларын екі
жыл емізеді»
деген аяттың парызды білдіретінін айтады.
бірақ әйелдер бай яки ақсүйек бір отбасынан болса емі
зуге мәжбүр ете алмайды. Бұл жерде дәлел «маслахатқа»
қатысты әдет
ғұрып. Басқа жағынан да «байын» талақ
арқылы ажырасқан әйел үшін баласын емізу уәжіп бол
майды. Дәлеліміз ، бұндай жағдайда әйелдің емізуге ақы
Міне. осының бәріне зер сала қарасақ. Ислам жаңа
туған балаға белгілі бір уақытқа дейін ана сүтін емуіне
үлкен маңыз берген. Өз анасының қандай да бір жағдаймен
емізе алмаса. басқа бір сүт ананы емуін артық санаған.
«Талақ» сүресі. 6-аят.
Отбасы ғылымхалы
ақылдасып әрекет етіңдер. Егер келісе алмасаңдар.
«Сүт емізген аналарың және сүт жағынан қыз
Көптеген Ислам ғұламаларына қарай. ананың өз бала
сын емізуі «мәндүп» болып саналады. Емізгісі келмейтін
болса. онда күйеуі төмендегі қағидадан тыс нәрселерден
басқа емізуге мәжбүрлей алмайды. Бала емізу нәпақасына
кіргендіктен. бұл да баланың әкесіне уәжіп. Сондықтан
да күйеуі әйелін мәжбүрлеуге құқысы жоқ. Яғни анасы
емізбейтін болса онда баланың әкесі басқа бір әйелді сүт
«Емізуді толықтыруды қалағандар үшін аналар ба
лаларын толық екі жыл емізеді»
аяты насихат түрінде
айтылған. яғни арнайы әмір емес. бірақ төмендегі мынадай
жағдайларда ана баласын емізуге мәжбүр болады.
Бірінші: баланың өз анасынан басқаның сүтін ембе
Үшінші: Баланың әкесі болмауы және өзінен де сүт
ана жалдайтын шамасы болмаған жағдайда ана баласын
Осы айтылғандардан бөлек жағдайларда ана бала
сын емізуден бас тартса. әкесі балаға бір сүт ана табуына
тура келеді. Сүт ана баланы өз анасының жанында емі
зеді. өйткені ана баласын «қамқорлық» мерзіміне дейін
қасында ұстауға құқығы бар.
«Талақ» сүресі. 6 аят.
«Ниса» сүресі. 23 аят.
«Бақара» сүресі. 233-аят.
аяқтан тараған».- деп анықтап берді. Сол кезде Аллаһ
елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
осы хабарға қуанып. осы жол
арқылы да анықтауға болатындығын «тақрир» (растау)
Бүгінгі кезде «ДНК» тесі арқылы баланың
анасының кім екендігін қатесіз табуға болады. Бұл ، ең
үлкен жаңалық. сондықтан бұл заманда баланы анықтауда
аталмыш ұстанымдарға қарағанда. физиологиялық
ұқсастықтар арқылы зерттегені лайық.
«Рада» (сөзі) ، араб тілінде баланың анасын емуі деген
сөз. Дүниеге келген баланың ең маңызды азығы ،ана сүті.
Баланың физикалық. биологиялық дамуында ана сүтінің
маңызды екенін бүгінгі медицина дәлелдеуде.
Құранда балаға сүт емізу әмірі мен ынталандыру аят
тарымен қатар емізуді жүйелеген кейбір үкімдер де бар.
«Емізуді толықтыруды қалағандар үшін аналар
«Ажырасқан әйелдерің өзінен болған балаларыңды
емізетін болса. оларға ақыларын беріңдер. Бұл мәселеде
«Бақара» сүресі. 233 аят.
Отбасы ғылымхалы
болсаң. куәлік ет. болмаса куә болудан бас тарт».
Баланың тегін физиологиялық ұқсастықтар жолы
арқылы да анықтауға болады. Ғиддатты күту үстіндегі
бір әйел тұрмыс құрып. ғиддат ішінде босанса. сол кезде
бұрынғы ері мен кейінгі ері жаңа туған баланы «менікі»
деп таласса. бала кімге тиесілі болмақ? және табылған бір
баланы екі яки үш ер кісі «менің балам» деп танығысы
Ханафилерге қарай бір балаға екі ер кісі таласатын
болса. бұлардың бірі ، дұрыс (сахих) яки бұрыс (фасид)
неке арқылы төсек иесі болса. онда бала соған тиесілі.
Бұлардың екеуінің төсек құқығы болса. онда бала екеуі
не де тиесілі. Бұл тақырыпта ата-текті зерттеушілердің
Алайда. Шафиғи. Малики. Ханбалилерге қарай.
физиологиялық ұқсастықтарға сүйеніп ата-тегін анықтауға
болады. Оған хазіреті Айшадан жеткен мына хадис дәлел:
«Бір күні Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
жүзіне қуаныш
ұялап жаныма келді де ата тек зерттеуші Мужәззиздің
Зәйд ибн Харисә мен баласы Усама ибн Зәйд туралы:
«Бұл аяқтардың иесі мына кісіден келген» дегенін айт
. Хақ Пайғамбар Зәйд ибн Харисәні бірде азат етілген
күңі ، Умми Әймәнмен үйлендірген болатын. Осыдан көп
ұзамай дүниеге Усама келді. Усамә өте қап
қара. ал Зәйд
болса ақ тәнді еді. Мұнафықтар осы айырмашылықты
сөз етіп. ел арасына өсек таратты. Осыдан кейін бір күні
мешітте әкесі мен баланың үстін жауып. тек аяқтарын
ғана жалаңаш ашып қойды. Сосын ата-тек зерттеушіні
шақырып қаратты. Ол аяқтарға қарап «мына аяқ мына
Растаған адамның ақыл
есі дұрыс (тәмиз) болуы
керек. Көптеген ғұламалар сонымен қатар балиғат жасына
жетуі тиіс дегенді қосады.
Ата-тегінің үшінші бір адамға жүктелмеуі қажет.
Мысалы. бір адам «бұл менің бауырым» деп біреуді растау
негізінде сол адамның ата-тегін өз әкесіне тиесілі еткен
болып саналады. Оның өзге туыстары қарсы шығатын
болса. онда осы растау өзіне ғана қатысты болады.
Әбу Ханифа бойынша. бір адам «Бұл ، менің бауы
рым» деп. ата-тегін өзгеге. яғни әкесіне теліген кезде
не әкесінің осы растауына қатысуы не осы растауының
дұрыстығын айқындылық «бәйинә» жолымен дәлелдеуі
яки әкесі бұрын өліп кеткен болса мирасқорларынан екі
адамның осы растауды қабыл етуі шарт. Егер тану осы
жолдардың бірімен қуатталмаса. онда бұл тану өзіне ғана
қатысты болып қалады. Мысалы. ата-тегін таныған бала
жарлы болса. күтімін өз мойнына алып. әкесінен қалған
Бәйинә (айқын) арқылы дәлелдеу.
Бәйинә арқылы дәлелдеу танудан әлде қайда
қуатты. өйткені бәйинә ، дәлелдердің ең күштісі.
Айқындылық саналған дәлелдер мыналар. Әбу
Ханифа мен Мұхаммедке қарай. екі ер кісі яки
бір ер кісі мен екі әйел. Мәликилерге қарай екі
ер кісі. Куәлік ету көру яки естуге сүйенуі қажет.
Тікелей көру мен есітуге сүйенбесе. онда куәлік
жасауға болмайды. өйткені хазіреті Пайғамбар
бір куәгерге:
«Күнді көріп тұрсың ба?».
، деп
сұрағанда әлгі адам
деп жауап береді. Аллаһ
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«дәл осылай көрген
Отбасы ғылымхалы
Ата-тегі дұрыс яки бұрыс үйленудің бар екендігі және
жақындасудың күмәнді екендігі айқындалғанда немесе
растау не болмаса айқындық бар болғанда әке жағынан
Дұрыс (сахих) және бұрыс (фасид) үйленудің бо
Неке келісімінің болуы анықталып. қалған шарттар
бар болса. ата-тек өздігінен анықталады. Күмәнді
жақындасу жағдайында бала дүниеге келсе. осы
үзір жағдайының дәлелденуі де баланың ата-тегін
Растау (иқрар) жолымен анықталуы. Ата-текті
растау екіге бөлінеді. Растаудағы ата-текті өзіне
Бір ер адам «Бұл бала менікі» яки «Бұл ، менің балам»
деп растайтын болса. төмендегі шарттар жүзеге асқанда
Растаған нәсілі біреу жағынан айқын болмауы
қажет. Тегі біреуге тиесілі екендігі айқын болса. растау
жоққа шығарылады. өйткені Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-
ата-тегін өз әкесінен басқаға теліген адамға қарғыс
Араларындағы жас айырмашылығы яғни әкенің
балаға әке бола алатындай жаста болуы қажет. Мысалы.
растаған еркек ، отызда. ал бала ، жиырма бесте болса
жас айырмашылығы бұл растауға лайық емес. Себебі бес
жастағы баланың үйленіп. балалы болуы мүмкін емес.
Ханафилер бойынша ерлі
зайыптылардың неке қиған
соң жақындасулары яки қисынмен қарағанда олардың
жақындасуларының мүмкіндігінің болуы баланың ата-те
гін әкесіне тиесілі етуге жетіп жатыр. Басқаша айтқанда.
ері некесі қиылған әйелінен туған баласының тегін жоққа
шығармайынша. бұл баланың ата-тегі соған тиесілі болмақ.
Егер араларында жақындастық болмағанын дәлелдесе.
Фасид үйлену ، ата-тегінің айқын болу тұрғысынан
дұрыс неке тәрізді. Осы арқылы баланың қорғалуы не
гізге алынған. Ата
анасының неке туралы қателіктерінен
Фасид үйленуде ата-тегінің айқын болуы үшін мына
Бірінші: Ерінің жүкті ете алатындай жағдайда бо
луы.
Екінші: Жақындасудың жүзеге асуы.
Үшінші: Әйелдің жақындасудан кейін кем дегенде
Зина саналмаған күмәнді жақындасуда жақсы ниет
болғандықтан. екі жақ қорғалумен қатар дүниеге ке
летін бала да ата-тегі тұрғысынан қорғалады. Күмәнді
жақындасуда дұрыс неке де. бұрыс неке де болмайды. Тек
қана неке күмәні мәселе болмақ. Ер кісінің уәкіл арқылы
үйленген әйелін басқа бір әйелмен шатастырып алуы. т.б.
Бұл жерде қателік қана бар.
Касани. а.а.е. сол жерде. «Фасид» туралы алдағы сол тақырыпқа
Отбасы ғылымхалы
«хад» жазасын беру үшін әкелгенде Абдуллаһ ибн Аббас
осы екі аятты оқып. оның зина еместігін дәлелдеген.
Алты айлық ең қысқа жүктілік мерзім Әбу Ханифа
бойынша неке қиылған соң. ал мүштәһидттердің басым
көпшілігінің көзқарасы бойынша ерлі
зайыптылардың
біріне жақындасулары. яки жақындасу мүмкіндігі
Үйленген соң алты ай мен жүктіліктің ең ұзақ мер
зімі арасында туудың жүзеге асуы. Босану негізінде тоғыз
айдан кейін жүзеге асады. Жүктіліктің ең ұзақ мерзімі ،
екі жыл. Хазіреті Айша:
«Бала анасының құрсағында екі
жылдан артық қала алмайды».
، дейді. Осыған қарай
күйеуінің өлімі яки ажырасу тарихынан бастап екі жыл
ішінде туған баланың тегі қайтыс болған. яки ажырасқан
ерге тиесілі болады.
Мүштәһидтердің басым пікірінде жүктіліктің ең
қысқа мерзімі ، алты ай. ең ұзақ мерзімі ، төрт жыл. Бұған
ғұмыр салты дәлел. Мәселен «Ажлан» руының әйелдерін
осыған мысал етуге болады. Ендеше. осыған қарай ерінің
қайтыс болуы. яки ажырасқан күннен бастап қайтадан
тұрмысқа шықпау. біреумен төсек қатынасын жасамау
шартымен және босанбаса яки «ғиддат» күткен кезінде
хайыз көрмей төрт жыл ішінде бала туса. онда оның ата-
тегі қайтыс болған еріне яки ажырасқан еркіне тиесілі.
Мәликилердің мәшһүр қөзқарасына қарай ең ұзақ мерзім
Некелескен соң ерлі
зайыптылардың қосылуларына
мүмкіндіктің болуы.
зинадан туған баланың тегін еркекпен байланыстыруды
қабыл етпеген. Сондықтан бала анасының некесі әу баста
қиылған ер кісіге тиесілі болады. бірақ тегінің әкесіне
Үйленген ер кісі балиғат жасында болуы қажет.
Балиғат жасына жетпеген адамда тектік қатынас болмай
Үйлену мен босану арасында аз дегенде алты айдың
Ең қысқа жүктілік мерзімі ، алты ай. Аятта:
«Баланың ана құрсағында арқалауы мен сүттен
тоқтатылуының жалпы мерзімі отыз
ай»
деп ай
тылады. Басқа аятта:
«Баланың сүттен айырылуы да екі жылға
Тағы бір аятта:
«Аналар балаларын толық екі жыл емізеді»
деп
Осы екінші. үшінші аяттарда екі жылды есептеп
қарағанда. босанудың ең қысқа мерзімі ، алты ай болып
шығады. Халифа Османға алты айда босанған бір әйелді
«Ахқаф» сүресі. 15.
«Бақара» сүресі. 233.
Отбасы ғылымхалы
«Ей. адамдар Біз сендерді бір еркек пен бір ұрғашыдан
«Аллаһ Адамды. Нұхты. Ибраһим отбасын және
Имран отбасын таңдап әлемдерге үстем етті. Бұлар
Ислам дінінде баланың тегін жоққа шығаруға тыйым
салынған. Әйелге де туған баласының шын әкесін жасы
«Қасақана өзін өз әкесінен басқа біреуге теліген
، дейді.
«Бала ، төсек иесі болған еркекке тиесілі. Зина
жасағанға мақұрымдық бар».
، дейді. Ендеше. Ислам
Нәсәп ، (сөздікте) ата-тегі. туыстық және бір адамның
қан жағынан туыстық байланысы деген мағынаға келеді.
Фиқһ терминінде баланың ата
анасына. отбасына деген
қан және туыстық қатынастығын айтады.
Ата-тек ، аталас адамдарды бір
біріне жақындас-
тыратын құндылық. Нәсәп ،ата
ананың баласы арқылы
бір
біріне деген жақындастығы мен сүйіспеншілігін
арттыруға арқау болатын Хақ Тағаланың маңызды бір
«Судан адам жаратып. оны ұрпақ және туыстыққа
(қан және үйлену арқылы) айналдырған Сол. Раббыңның
ف ِرو
«Сұр үрленген кезде сол күні адамдар арасындағы
аталастық жоғалады. Олар бір
бірлерінің ата
Бір адамнан тараған нәсілді «ұрпақ» деп айтады.
«Ей. адамдар! Біз сендерді бір еркек пен бір
«Хұжұрат» сүресі
«Аллаһ Адамды. Нұхты. Ибраһим отбасын
және Имран отбасын таңдап әлемдерге үстем
Отбасы ғылымхалы
Жалаңаштанған жағдайда да құбылаға қарап тұрмауы
қажет.
Ал. ер мен әйелдердің теңіз яки көл жағалауында
әурет жерлерін ашып шомылулары Ислам дінінің сеніміне
де. құлшылығына да мүлде қарама-қайшы нәрсе. Мұндай
жерлерден рақым періштелері алыстап. ібіліс пен оның
серіктері сол жерді мекендеп алатыны даусыз
. Цунами
секілді кейбір теңіз жағалауларындағы пәлекеттер осының
белгісі.
Бір мұсылман елінде бірнеше жігіт жастайынан медреседе
бірге оқып. кейіннен әрбірі имам болып мешіттерде қызмет
атқарады. Арада жылдар өтіп бір күні біреуі науқастанып
хал үстінде жатады. Имам достары жиналып. қасында оты
рып. тілін кәлимаға келтірсін деп кәлиманы қайталайды. Бұл
уақытта әлгі науқастың есі кіресілі-шығасылы еді. Кенеттен
әлгі науқас жастықтан басын жұлып алып. қолын созып
сөреде тұрған Құранды көрсетіп. оған күпірлік сөз айтып ба
рып демі бітіп. жастыққа сұлқ етіп құлай кетеді. Жанындағы
имам достары әлгіні қимай. іштей толқып жылауға шақ
қалып отырған болатын. Оның мына сөзінен кейін олар оған
емес. өздерін ойлап жылайды. өйткені өлген имам жиырма
бес жыл мешітте имамдық етіп. бес уақыт азан шақырған
кісі еді. Өмірін тұтастай мешітте өткізгенмен. өлерінде
Құранға тіл тигізіп. арғы жағалауға имансыз кеткен. Оның
мына халін көрген достары өздерінің де әлгінің кебін киюі
мүмкін екендігін ойлап жылайды. Иә. кімнің қандай болып
Ж. Уылдырым. Ислам фықһы. 4/220.
Халал мен харам
Ислам діні тазалыққа аса мән берген дін. сондықтан
монша туралы да үкімдер қойылған.
Моншада жетерліктей су болуы қажет.
Екінші:
Моншаның іші-сыртын ластықтан таза ұстау
қажет. Тазалық сүннетке жатады. Адамдар түсерде мон
ша лас болатын болса. онда монша иесі күнәкар болады.
Ондай моншаға мұсылманның кіруі мәкрүһке жатады.
Моншаға кірген адам сол аяғымен кіріп.
зиянды нәрселерден Аллаһ Тағалаға сиынып кіреді.
: Ер кісілер мен әйел кісілердің бөлмелері
бір-бірінен бөлек болуы тиіс. Яғни әр бірінің есігі мүлде
басқа жақта болуы қажет. Кіріп шыққанда бір-бірлерін
: Ер кісілер де. әйел кісілер де өзара бірне
ше адам болып моншаға түсетін болса. бір-бірлерінің
әурет жерлерін көрмеулері қажет. Ер де. әйел де өз ара
ларында сәтри әурет жерлерін жабық ұстап шомылулары
қажет. Сол үшін әурет жерлерін арнайы орағышпен орап
жүрулері шарт. Ер кісілердің де. әйел кісілердің де өз
ара әурет жерлерін көрулері харамға жатады. Ер адам
ерлер моншасында әурет жерін ашып шомылатын болса
күнәкар болады. Сол себепті Ислам дінінде моншада тыр
жалаңаш шомылған адам әділдігін жоғалтып алғандықтан
оның куәлігі қабыл етілмейді. Өз жынысының алдында
шомылып одан кейін арнайы жабық жерде әурет жерлерін
жууы қажет.
Егер бір кісі жалғыз өзі шомылғанда
жалаңаштанса. харам болмаса да мәкрүһке жатады.
Оның әурет жерін жауып шомылуы сүннетке жатады.
Отбасы ғылымхалы
терін төгіп тапқан ақшасын отбасының нәпақасынан
жырып. осы ұтыс ойындарына құйып жатады. Бұл дәл
казино ойынындай болмаса да. соған қатты ұқсастық
Сондай-ақ. қазіргі кезде бір адам көлігіне ақша
тігіп ұтыс ойындарын ойнатып жатады. Бұл да құмар
ойындарының қатарына кіреді.
Аллаһ Тағаланың құмар ойынды харам етуінде
1.
Мұсылманның өмірі мен табысы кездейсоқ бақытқа
емес. маңдайының тері арқылы болуы керек.
2.
Өзгенің мал-мүлкі. дүниесі харам. Оны алудың
жолы ауыстыру яки сыйлық т.б әр түрлі адал
жолдар арқылы болуы тиіс. Ал. құмар ، әділетсіз
3.
Жоғалтқан адам бергеніне разыдай көрінгенмен
іштей өкініп. ұтқан адамды іштей қызғанып. көре
4.
Жоғалтқан адам ұтудың жолын іздеп. ал ұтқан
адам қайтадан ұтуға тырысып ақыр соңында ой
5.
Құмарлық ойын мұсылманның құлшылығына
қатты кедергі жасайды.
Құмарлық ойынның зияны тек ойнағанға ғана зи
янын тигізбейді. Сонымен қатар қоғамға да кері
әсер етіп көп ұзамай ел арасында жұмыс істемей
тін құмар ойынға берілгендердің көбейюіне себеп
Хайрәддин Караман. Халаллер мен харамлар. 132 бет. Станбул.
Халал мен харам
Ислам діні көптеген пайдалы ойындарды халал деп.
ал кез-келген құмар ойыны араласқан ойындарды харам
еткен.
جِر
«Ей. иман келтіргендер! Арақ. құмар. тігілген
тастар (пұттар) және бал ашатын оқтар лас және
шайтанның істерінен»
дейді. Сондықтан құмар ойыны
арақпен бірге айтылғандықтан арақтың бауыры болып
саналуда.
Бұл жерде құмар ойыны қазіргі кездегі карта ойыны
ғана емес. қандай ойын болсын егер соңында бір жағы
зиян шегетін болса онда ол ойын харам болмақ. Ақша.
мал. т.б тігіліп ойналатын барлық ойындар осы құмар
ойынына жатады. Егер асық екеш асықтың өзін ойнаған
шақта ортаға екі жақ ақша тігіп. жеңгені алады деп ой
найтын болса. онда ол ойын да харам болмақ.
тыс ойынының (лото) астары мынау: Бірнеше адам
не мың яки миллион адам жиналып ақшаларын бір жерге
жинайды. Сосын жеребе тасталып біреуі яки бірнешеуіне
нөмір дөп келіп. бүкіл жұрттың жинаған ақшасын солар
ғана жинап алады. Сондықтан бұл ойынның казинодан
ешқандай айырмашылығы жоқ. Көптеген адамдар маңдай
«Маида» сүресі. 91 аят.
Отбасы ғылымхалы
Мәзһабтар арасында бұл ойынға жылы қараған Имам
Шафиғи ғана. Ол бұл ойынды санасын өткірлеп. ойлау
жүйесін кеңейту. соғыс тактикалары мен қулықтарын
үйрену тұрғысында үйретуші екендігін және осы жағынан
садақ ату мен атқа мінуге ұқсайтындығын алға тартып
шахмат ойынына рұқсат берген. Шафиғилардан Имам
Нәуәи шахмат ойынын харам емес. мәкрүһ екендігін айта
ды. Бірақ құлшылыққа кедергі жасамау және терең беріліп
Ендеше Имам Шафиғидың осы пәтуасымен амал етуге
Тоғызқұмалақ ، қазақ ата-бабамыздың сан ғасырдан
бері ойнап келе жатқан ойыны. Мың жылдан астам
мұсылман болып. араларынан не бір дүлдүл ғұламалар
шыққанына қарғанда әрине мұның рұқсатын сол заман
нан бергені айқындалады. Тоғызқұмалақтың да шарттары
шахмат ойынымен бірдей. яғни күн ұзақ ойнап. соған
беріліп Аллаһ Тағаланы зікір етуден. Оған құлшылық
қылудан қашықтатпауы керек. Тоғызқұмалақты құмар
ойындары секілді ақшаға ойнауға болмайды.
Бильярд спорт ойының халал түріне жатады. Дене
қимылына және көзге көп пайдасы зор. Мұның да шартта
ры бар: Әуелі ақша тігіп ойнамауы қажет. Екінші. уақытты
ысырап етпеуі керек. Үшінші. ойналған жер халал мекен
де болуы шарт. Яғни бильярд үстелі казино. арақ-шарап
ішетін лас орындарда болмауы қажет. Мұндай жағдайда
жалпы іс-әрекет сол казино ойынының бір бөлшегіне ай
налады.
Халал мен харам
найтын болса» харам екендігін алайда. уақытын босқа
өткізіп ойнайтын болса онда мәкрүһ екендігін айтады.
Имам Мәлік болса:
ضلا
لا
ب ا
ذا
«Хақтан кейін
артында тек адасқандық қалады»
деген аятқа қарай
нардының харамдығын айтады.
Имам Шафиғи да бұл ойынға жылы қабақ
танытпаған.
Кейбір ғалымдар нарды ойынын жұлдыздардан медет
тілеп жалқаулыққа салынуға апаратын болғандықтан ха
рам екендігін айтады. Жаһилия заманында нарды ойыны
тікелей пұтқа табынушылардың пұттардан медет тілеу
шілік ойыны болуы да мүмкін. Пайғамбарымыздың бұған
қатаң тыйым салуының да себебі пұт пен жұлдыздардан
Сондай-ақ кейбір ғалымдар арасында қазіргі таңдағы
нардының Пайғамбар заманындағы нарды ойынынан
Шахмат ойыны сахаба заманында жарыққа шыққаны
айтылады. Ханафи қайнар көздерінде шахмат ойынын
нарды ойынымен бірдей санап. бірдей үкім берген.
Әсіресе Әбу Жүсіп пен Имам Мұхаммед күн ұзаққа ал
дандырып уақытын текке өткізіп. Хақтан жырақтататын
Имам Мәлік пен Имам Ахмед те бұл ойын адам
уақытын босқа өткізіп. құлшылық етуде кертартпалыққа.
енжарлыққа апаратындықтан және намаздың өзінде
көңілін алаң ететіндіктен харам деп баға берген.
Отбасы ғылымхалы
Қазіргі кезде күн ұзақ ойнап. уақыттарын өткізетін
ойындардың бірі ، нарды ойыны. Ғұламалар бұл туралы
әр түрлі пікірлер білдірген.
Нарды туралы алдымен хадистерге қарайтын болсақ.
ол туралы Пайғамбарымыздың
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
көптеген
хадистері бар. Кейбір атап айтқанда:
«Нарды ойнаған адам қолын доңыз еті мен қанына
«Нарды ойнаған адам Аллаһ Тағалаға және Елшісіне
қарсы келеді»
. «Нарды ойнап. сосын намаз оқуға
тұрған адам
ірің мен доңыз қанымен дәрет алып намаз
، дейді.
Ғұламалардың басым көпшілігі жоғарыдағы хадистер
мен сахабалардың көзқарастарына қарай нардының харам
екенін алға тартқан.
Ханафи ғалымдарынан Касани де осы нарды ойыны
на қатаң тыйым салып. қандай жағдайда да оның харам
екендігіне пәтуа берген
. Әйтсе де кейбір Ханафи қайнар
көздерінде оның «егер құмар ойыны етіп. ақша тігіп ой
Әбу Дәууд. Әдәб. 56; Ибн Мәжә. Әдәб. 43; әл-Муатта. Руя. 6.
Кеңірек мағлұмат үшін қараңыз; Касани. Бәдәи. 7/127.
Халал мен харам
хадистер бар
. Алайда. Пайғамбарымыз оқ ату жарысын
Ат жарыс.
Ат жарысы Пайғамбарымыздың әрқашан
ынталандырып. жарыстан жеңгендерге сый-сияпат беріп.
көбінесе өзі де қатысқан спорт түрінің бірі
. Сондай-
ақ. Пайғамбарымыз спорттың жүзу түріне де үмбетін
қызықтырған. Пайғамбарымыз осы спорт түрлерінде
адамға да. жануарға да қиыншылық көрсетуге тыйым
салған.
Көкпар тарту ، атамыз қазақта ертеден бері келе
жатқан ат үстіндегі жарыстардың бір түрі. Қазақ халқы
елін қорғайтын сарбазға лайық жігіттерді осы көкпар
тарту арқылы жігерлендірген. сондықтан қазақтың
ғұламаларынан бұл ойынға рұқсат бергені аңғарылады.
Жарыстан жеңгендерге Пайғамбарымыз секілді сый-сия
паттар беріп ынталандырған. бірақ қазақ халқы еш уақытта
мейлі осы көкпар жарысында. мейлі ат жарысында болсын
ақша. мал тігіп ойнауға рұқсат бермеген. Додаға түсіп
жеңгенге. оза шапқанға шапан жауып. бәйге берген. ал
сырттай ақша тігіп. жеңгені тігілген ақшаны алуға Ислам
дінінде рұқсат жоқ. Бұл тікелей құмар ойын болып сана
лып. бұған Құранда тыйым салынған
. Сонымен қатар
аттарға да зорлық-зомбылық көрсетпеуі керек.
Пайғамбарымыздың тыйым салғаны бойынша. көкпар
ойынында да көкпаршылар бір-біріне қиыншылық тудыр
мауы және әділ болуы шарт.
Отбасы ғылымхалы
сұрайды. Әсуәд сонда: «Жо-жоқ бауырым. мен күнәларыма
жылап жатқаным жоқ. Күнәларым көп болып өлсем менде
арман бар ма?! Мен кәпір болып өліп. арғы жағалауға иман
сыз кетемін деп қатты қорқып жылап жатырмын» деп жауап
қатады. Бұл ، өмір бақи Хаққа бас иіп. құлшылық қылып
өтсе де өлерінде иманмен кетуді арман еткен тақуаның біз
Жүгіру жарысы.
Жүгіру ، күндегі мықты спорт
жарыстарының бірі. Хадистерде Аллаһ елшісі осы спорт
түріне сахабаларды ынталандырған. Осыған орай сахаба
лар да өзара жүгіріп жарысқан. Сондай-ақ. Хақ пайғамбар
да бірде хазіреті Айшамен жүгіріп жарысады. Ендеше. бұл
спорт түрін сүннет деп. осы тұрғыда халықты. әсіресе.
Күрес
. Хазіреті Пайғамбар балуандығымен танылған
Руқанә деген бір адаммен күресіп. оны жеңгендігі кей
бір деректерде жеткізілген
. Оның үстіне бір хадисте
«мықты мұсылман әлсіз мұсылманнан хайырлы».
، дегені
де бар. Ендеше спорттың күрес түрімен айналысқандар
да оның Пайғамбардың сүннеті екенін біліп. сол тұрғыда
ниет етсе үлкен сауапқа ие болары сөзсіз.
Садақ ату.
Садақ ату. мылтық ату жарысына келер
болсақ. Аллаһ елшісі
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм
«Оларға қарсы
қолдарыңнан келгенше күш әзірлеңдер»
деген аятты
، оқ ату деп түсіндірген. Сонымен қатар Аллаһ елшісінің
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
садақ атуға ынталандырған көптеген
Халал мен харам
Ендеше ғұлама Ибн Хазмның сөзімен айтқанда амал
дар ниеттерге қарай өлшенеді. Бір мұсылманның бір бақты
аралап. тамашалауының ешқандай сөкеттегі жоқ. Турасы
музыка деген сөз. Ал сөздің естісі де. есері де болады.
Күнә-жарға итермелейтін ән болумен қатар. тақуалыққа
шақыратын жақсы ән мен тәтті күй де. рухты жігерлен
діріп жауға шапқанда қаймықтырмайтын әуендер де бар
Ең дұрысы бір Аллаһқа ғана аян.
Табиғиндардың бірі Әсуәд ибн Язид де өз заманының
ең биік тақуаларынан болған. Екі күнде бір Құран хатым
шығарған. Әсіресе. түнімен үй төбесінде тікесінен тік намаз
да тұрып Құран оқитын. Әсуәдтің көршісінің бір жас баласы
бар еді. Ол ылғи да түн жарымында далаға шыға қалса көрші
үйдегі үй төбесінде қадаулы бағананы көретін. Бір күні ол
түн жарымында далаға шыққанында әлгі бағананы көре ал
майды. Ертеңіне анасына: «Анау көршінің үйінің төбесіндегі
бағана жоқ».- дейді. Анасы: «Балам. ол қадаулы бағана емес.
көршіміз Әсуәд деген кісі ғой. Ол кеше қайтыс болды» деп
жауап қатады. Міне. Әсуәд ибн Язид осындай кісі еді. Ол
Хақ Тағаланы терең сүйген. сол үшін де күні-түні Оған көп
құлшылық жасаған адам еді. Оның Хаққа көп құлшылық
жасап. көз жасын төккені сонша замандастарының ішінде
ең атақты тақуа адамдардың өздері келіп бұған «өз-өзіңді
мұншама қатты қинай берме» дейтін. Олардың бұл сөзіне
ол: «Қияметте есеп беру аса қиын» деп жауап қайыратын.
Осылайша өмір бақи Хақ Тағалаға құлшылық жасап. бір
күні ажал сағаты да таяп. еріксіз төсекке таңылады. Оған
сол заманның ең атақты ғұламасы һәм тақуасы. өзінің
туысы Алқама келеді. Ақтық сағаты жақындай түскенде
Әсуәд көзіне жас алып жылай бастайды. Алқама оған: «Неге
жылайсың? Әлде күнәларым көп деп қорқасың ба?» деп
Мухаммед әл-Ғаззали. әс-Суннәтун-нәбәуия бәйнә әһлил-фиқһ уә
Отбасы ғылымхалы
Музыканың жаппай харам екендігін алға тартқан ғалымдар
осы хадисті ең мықты дәлел ретінде көрсеткен.
Бұл хадистегі «музыка аспаптарын» кейбір ғалымдар
«қолмен емес. ауызбен үрленетін аспаптар» деп жора
малдаса. кейбір ғалымдар «зиянды музыкалар» деп
тұжырымдаған. Оған дәлел ретінде «әйелдің жыныс
мүшесі» мен «жібектің» жалпылай харам еместігі жұртқа
мәлім. Бұл хадистегі әйел жынысының харамдығы ، не
кесі қиылмаған ер кісіге қатысты. Сондай-ақ. жібек те ер
кісіге ، харам. әйелге ، халал.
Расында егер біз аталмыш хадиске сырттай қарап ті
келей баға беріп «барлық музыка харам» дейтін болсақ.
тығырыққа тірелеміз. Мысалы. Бухаридегі басқа хадисте
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
даңғара шалып.
соғыста қаза тапқан әкелерін жоқтап отырған кішкентай
қыздармен бірге отырғаны айтылады
Сондай-ақ. бір
хадисте хазіреті Әбу Бәкір қызы Айшаның үйіне кірген
де сол бөлмеде екі күңнің ән айтып отырғанын көріп:
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
үйінде шайтанның
сырнайын тартқандарың қалай?»
деп ашу шақырғанда
Аллаһ елшісі:
«Әбу Бәкір! Оларға тиіспе! Бүгін айт күні
деп басу айтады
. Мәлики ғалымы Ибнул Араби
да осы хадисті дәлел етіп көрсетіп: «егер ән мен әуез ха
рам болғанда Аллаһ елшісінің
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
үйінде
айтылмайтын еді». ، дейді. Бухаридағы басқа бір хадис
«Ол (Айша) бір қызды Ансарлық біреуге ұзатқан еді.
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
оған: «Айша! Сендерде
көңіл көтеретін нәрсе болмады ма? Ансарлықтар көңіл
дейді.
Халал мен харам
телейтін. естірту арқылы ойсыздық құрдымына тастайтын.
ұйықтай өзіне тартып бойкүйездікке апаратын. көркем
мінезден жұрдай етіп діннен бездіретін барлық музыка
харам.
Екінші:
و .
نو
ت
نو
و .
نو
ت
ثي
لا ا
«Сендерді мәңгілік бақытқа шақырған бұл сөзге
(Құранға) қарап жылаудың орнына келеке етіп күліп
таңырқап тұрсыңдар ма? Өмірлеріңді ойын-сауықпен
115
Осы аяттағы «самидун» (ойын-сауық) сөзін Ибн
Аббас «ән» деп тәпсірлеген. Бірақ Имам Ғазали бұл аят
та жалпы әнге тыйым салып тұрған жоқтығын айтады.
Егер бұл аятта жалпы әнге тыйым салынған деп ұқсақ
онда аяттағы күлуді де харам деп ұғынуымыз қажет.
Сондықтан күлу ، жайшылықта харам емес. Бірақ осы аят
та айтылғандай егер біреулер Құранды келеке етіп күлсе
онда оның осы күлгені ، харам. Ендеше Құранды келеке
етіп күлу қандай харам болса. Құранға тіл тигізген ән мен
әуен де. өлең де харам. Айтқандай-ақ. Құранда:
ي
ءا
شلا
«Ақындарға азғындар ғана ереді»
деген аяттың
меңзгегені ، Құранға қарсы шығып. өлең жазып. елді дін
нен алыстатуға тырысқан ақын-шайырлар. Әйтпесе бұл
аятқа қарап өлең харам деуге болмайды
. Пайғамбар
кезінде сахаба ақындар болған.
«جмбетімнің арасынан әйелдің жыныс
мүшесін (зинаны). жібекті. арақты және музыка аспап
тарын халал санайтын топтар шығады».
، деген хадис.
«Нәжім» сүресі. 53/59-61.
Отбасы ғылымхалы
туралы хикая шертеді. Мен де сендерге Рүстемнің.
Бәһлулдің ертегі жыр дастандарын айтып берейін».
، деп халықты Құранды тыңдаудан алшақтатуға
тырысады. Осыған байланысты сол кезде осы аят
түседі.
2.
«Ләһуәл-хадистің» мәні туралы екінші көзқарас
болса. ол әуез мен ән. Әлгі Надр деген адам Парсы
елінен әнші күңдерді сатып алып. Меккеге алып
келіп елге тыңдатып оларды Құраннан алшақтатуға
ат салысады.
Негізінде бұл екі хабардағы адамның мақсаты ، елді
Құраннан алшақтату. Бірі ертегі. жыр-дастан. яғни бос
сөз арқылы. екіншісі тікелей ән мен әуез арқылы ел ал
дында әншілерді билетіп. ән айтып оларды діннен алас
татып. адастыру. Ендеше осы екі тұжырымға орай кейбір
ғалымдар музыканы харам деп үкім берген.
Егер біз бұған тікелей ой салмай қарайтын болсақ.
онда әуенмен бірге жыр-дастан яғни сөз де түгелдей
харам болмақ. Өйткені аяттың бірінші мағынасы сөзге.
екінші мағынасы әнге қатысты. Алайда аяттың мәні
болғанын әрі ондағы
мақсат елді
«Құраннан алшақтатып. діннен бездіру»
екендігіне қарағанда бұл жердегі харам болған нәрсе ،
елді Аллаһтан. пайғамбардан. діннен аластатын сөздер
мен әуендер. Ендеше осы аят бойынша адамды діннен
бездіріп. нәпсісін қоздыратын. дінсіздікке үгіттеп көкейге
күмән салып жолдан тайдыратын барлық ертегі. жыр-
дастан. хикая. повесть. роман. өлең харам. Сондай-ақ.
естіген жанның әсіресе жастардың нәпсісі мен делебесін
қоздыратын. желіктіріп санасын сансырататын. өзіне елік
тіріп тыңдағанды Аллаһты ойлаудан алшақтатын. жүрегін
қарайтып. иманын әлсірететін. қоғамды мәңгүрттікке же
Халал мен харам
Имам Мәлік те әуезге оң қабақ танытпағанмен негізін
де ән мен әуезге өзгелерден қарағанда ең жылы шырай
Әйтсе де ғалымдардың бәрі бірдей емес. Ханафи.
Мәлики және Ханбали ғалымдар арасында аспапсыз жалаң
Енді төменде әуезге қарсылық білдіргендердің
сүйенген аяттар мен хадистерді айтылып. бұлардың
сүйенген дәлелдері қаншалықты дұрыс. яки бұрыстығы
салыстырылады.
«Кейбір адамдар ешбір (дәлелге) білімге сүйенбестен
елді Аллаһтың жолынан адастыру үшін мән-мағынасыз
бос сөздерді сатып алып соларды халыққа жаяды. Бұлар
өздерін қорлайтын ауыр азап күтіп тұрған адамдар».
114
Бұл аяттағы «мән-мағынасыз бос сөзге қатысты»
(ләһуәл-хадис) тәпсіршілер екі көзқарас білдірген.
1.
Аяттағы «ләһуәл-хадистің» мағынасы «ертегі».
«астарсыз сөз». «сандырақ» дегенге саяды. Аяттың
түсу себебіне қатысты мына хабар да осыны
қуаттайды. Надр ибн Харис деген бір адам Парсы
еліне сауда-саттықпен барғанда сол жерден әр түрлі
ертегі. дастандар сатып алып құрайыштықтарға
әңгімелеп: «Мұхаммед сендерге Ад пен Сәмүд елі
Отбасы ғылымхалы
аңғарылады. Егер сурет пен мүсін мүлде харам дегенде
ойыншақтар да харам болар еді.
Сөз қорытындысы. ғалымдар ағаш. тау. тас секіл
ді жансыз суреттерді айқын. ал адам денесінің су
ретін толық және айқын көрінбейтіндей етіп салуда
мүбаһтық бар екенін айтады.
Мұсылманның мақсұты ، мақшарда Пайғамбардың
шапағатына бөлену. жаннатқа бару. Хақ Тағаланың
ризалығын алу. Ендеше суретке құмартқан мұсылман
баласы пәтуамен қатар суретке қатысты аталмыш хадис
терді ескеріп жүруі тақуалықтың абзалы. Дұрысын бір
Аллаһ біледі.
Әуез бен әннің үкімі Ислам ғұламаларының арасында
көп айтылып. әр түрлі пікірлер білдірген. Кейбірі харам
деп кейбір аяттардан дәлел келтірсе. кейбір ғұламалар оған
қарсылық білдіріп дәлел келтірген аяттың оған қатысы
жоқтығын айтып тұжырым жасаған.
Атап айтқанда. Әбу Ханифа ән айтуды мәкрүһ
және күнә санаған. Кейінгі Ханафи ғалымдары Әбу
Ханифаның «мәкрүһ» дегенін «харамға жақын мәкрүһ»
деп тұжырымдаған. Тіпті мәзһабтар арасында әуез мен ән
туралы ең өткір пікір білдіріп кейбір музыкалық аспап
тарды пайдалану харам деп үкім айтқан. Алайда Ханбали
фақиһтарының бірі Ибнул-Қайюм Ханафилердің бұл
Халал мен харам
болатын нәрселерге тыйым салу арқылы тәухид жүйесін
сақтауды тиянақтылық танытты».
، дейді. Және бұған
рет пен мүсін салудағы тыйымның негізгі себебі. бұларға
табыну жолдарын жабу әдістері деп айтуға болады. Ислам
діні ، тәухид діні. Кеше ғана пұтқа табынған арабтарды
Хақ пайғамбар мүлде ескі қылықтардан айыру үшін мүсін
мен суреттерге тыйым салуды жөн санаған. Бұған ұқсас
жағдай шарап тыйым салынған кезде де болған. Ішімдік
тыйым салынған кезде Хақ пайғамбар сахабаларға тек
шарапқа арналған «дубба». «накир» секілді ыдыстар
ды пайдалануға да тыйым салады. Осылайша бұрынғы
әдеттерін мүлде еске түсірмеуге жол салды. Ендеше су
рет пен мүсінді де осылай шіріктен арылтып тәухидтің
шыңына жеткізу жолындағы әдіс деп айтуға болады.
Әрі ғалымдар хазіреті Сүлеймен пайғамбар дінінде су
ретке рұқсат еткенін айтады. Құранда:
«Олар Сүлейменнің
қалауынша құрылыстар. мүсіндер. көлдей ыдыстар
және орнатылған қазандар жасайтын еді».
، деп айты
лады. Сүлеймен пайғамбардың шариғаты басқа. дегенмен
рұқсат берілуінің бір сыры ол кезде ел арасында тәухидтің
мықтылығынан болса керек.
Кейбір ғалымдар сурет туралы тыйым Исламның
әуелгі жылдары қатты қорқытылып айтылса. кейіннен
сол қорқыныш пен қатаң ескертудің бірте-бірте азайғанын
айтады. Өйткені тәухид жеткен сахабалардың сурет пен
мүсінге қарап ескілікті аңсауы мүмкін емес.
Бұған қуыршақ тәрізді бүлдіршіндерге арналған
мүсіндердің салынуына рұқсат бергенін де назарға
алсақ негізгі мәселе пұтқа табынудан алшақтату екені
Отбасы ғылымхалы
Хақ пайғамбар Тәбук яки Хайбар сапарынан оралған кезде
хазіреті Айшаның бөлмесіне кіреді. Бөлмедегі пердені жел
көтерген кезде астынан хазіреті Айшаның қуыршақтары
көрініп қалады. Пайғамбарымыз
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
«Айша! Бұлар не?». ، деп сұрайды. Ол: «қыздарым» деп
жауап береді. Хақ пайғамбар ойыншықтардың арасынан
екі қанатты бір ат ойыншықты көріп:
Ат.
Қанаттары.
Сүлеймен пайғамбардың көптеген қанатты атта
ры бар екенін есітімеп пе едіңіз?. ، дегенде Хақ
Сондай-ақ. «Хазіреті Айша (р.анһа) бетінде құстың
суреті бар бір пердесі бар еді. Оны үйге кірген адамның
ең алдымен көзіне түсетін жеріне іліп қойған болатын.
Хазіреті Пайғамбар
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
оны көрісімен:
«Айша! Мына перденің орнын өзгерт. جйге кірісімен оны
көріп дүниені еске түсіремін»
،дейді деген хадиске де
көз салсақ. сурет салудың харам еместігі аңғарылады. Егер
харам болғанда Пайғамбар оны жерге төсеп емес мүлде
жоюын әмір ететін еді.
Ал Хақ пайғамбардың суретке қатысты қатты ес
кертпелеріне келсек мұның себебін ғалымдар сол кездегі
пұтқа табынушылыққа тікелей қатыстылығын айтады.
Ибн Арабидің сөзімен айтқанда. «Жаһилия кезінде араб
тар пұтқа табынатын еді. Олар өз қолдарымен сурет. мүсін
салып соған табынатын. Ислам діні пұтқа табынуға арқау
Халал мен харам
ген соң «Бұл хадистің тіке мағынасынан басы жұлынған
жанды нәрсенің суреті мүбаһ екені аңғарылады. Ендеше
жансыз нәрсенің суретін салу мүбаһ екендігіне ишарат
дейді.
Бірақ бұл жерде айтылмай кеткен бір нәрсе бар.
Жебірейіл періште «суреттердің не бастарын жұл яки пер
дені жерге төсе». ، дейді. Яғни бастарын жұлмай жерге
төсеуіңе болады деп тұр.
Мәлики ғалымы Ибнул-Араби осы хадистерге қарап:
«Егер суреттер мүсін болатын болса. оның харамдығында
ғалымдар арасында бірауыздылық бар. Бірақ матада ою
және өрнек түрінде болса. бұған қатысты төрт қөзқарас
бар.
хадисте «мата бетіндегі өрнек бұған жат
пайды» деген сөзге қарай мата бетіне салынған сурет. ою.
өрнек ، мүбаһ.
Суретке қатысты хадистердің жалпы мәніне
қарай сурет салу харам.
Егер сурет толықтай бір бүтін болса бол
Егер сурет қабырғаға яки биік бір жерге
ілінетін болса бұған тыйым салынады. Алайда жерге төсеп
Шафиғи ғалымдарынан Нәуәуи суретті де мүсінді де.
жанды болса. харам екендігін айтады. Ал ағаш. тау. т.б
суреттер харам емес.
Сондай-ақ ғалымдар ، қуыршақтарды салу мүбаһ екен
дігін айтады. Ендеше бүгінгі таңда мултфилмьдер де осы
топқа жатады. Оған жоғарыдағы хазіреті Айшаның жас
кезіндегі қуыршақтары дәлел. Басқа бір хадисте де бірде
Отбасы ғылымхалы
Үйге кірісімен оны көріп дүниені еске түсіремін».
102
، дейді.
10.
Хазіреті Айшаның өрім шағында қуыршақ және
ат түріндегі ойыншықтары бар еді. Хазіреті
Пайғамбардың осы ойыншықтарды көріп.
11.
Бірде Ибн Аббасқа бір суретші келіп: «Мен мына
суреттерді салып күн көріп жүрмін. Осыған бай
ланысты маған пәтуасын бер». ، дейді. Ибн Аббас
әлгі адамды өзіне жақындатып қолын оның ба
сына қойып: «Қара! Мен саған Аллаһ елшісінен
естіген мына бір хадисті жеткізейін. Аллаһ елшісі
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
«Әрбір сурет салған тозақтық.
Аллаһ салған суретіне жан бергенге дейін оған
азап береді. Жан беруі де әсте мүмкін емес»
де
ген. Әлгі адам мына сөзді есітіп не істерін білмей
қатты сасқанда Ибн Аббас: «Егер сен өнеріңді
жалғастырғың келсе. ағаш пен жансыз нәрселердің
، дейді.
12.
Бірде хазіреті Жебірейіл Пайғамбардан үйіне кіру
үшін рұқсат сұрайды. Аллаһ елшісі рұқсат берген
мен Жебірейіл ішке кірмей:
«Ішінде ат пен адам
суреттері бар перде ілулі тұрған үйге мен қалай
кірейін? Мына суреттердің бастарын жұл яки бұл
пердені жерге жай. Біз періштелер ішінде суреті
، дейді.
Атақты хадис ғалымы және Ханафи мәзһабының
де мәшһүр фиқһ ғұламасы Тахауи осы хадисті жеткіз
Халал мен харам
«Періштелер ішінде суреті бар үйге кірмейді.
7.
Хазіреті Айша ауыз үйінің жоғарғы жағына сурет
тері бар бір перде іліп қояды. Хазіреті пайғамбар
сапардан қайтқан кезде оны көріп:
«Қиямет
күнінде ең ауыр азапқа ұшырайтындар Аллаһтың
жаратуына ұқсауға тырысқандар»
дейді. Хазіреті
Айша осыдан кейін әлгі пердені бір яки екі жастық
:.
Хазіреті Айшаның бетінде суреттері бар бір пердесі
бар еді. Оны бөлмесінің бір шетіне іледі. Хазіреті
Пайғамбар мұны көрісімен оған:
«Мына пердені
алдымнан алып таста. Бетіндегі суреттер на
мазда тұрғанда қайта-қайта көріне береді».
дейді.
Мейлі осы Бухаридағы хадисте. я болмаса осыған
ұқсас Нәсәидің хадисінде алдында сурет болғаны
үшін оқыған намазын қайта оқыды деген мәлімет
жоқ. Сондықтан ғалымдар үйде сурет ілу ، мәкрүһке
жатып. намаздың дұрыстығына кедергі келтірмей
тінін айтады. Бұл жердегі сурет намазда тұрған
адамның көңілін басқаға аударатын болғандықтан
жақсы саналмай тұр.
9.
Хазіреті Айшаның (р.анһа) бетінде құстың суреті
бар бір пердесі бар еді. Оны үйге кірген адамның
ең алдымен көзіне түсетін жеріне іліп қойған бо
латын. Хазіреті Пайғамбар
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
оны
көрісімен: «Айша! Мына перденің орнын өзгерт.
Отбасы ғылымхалы
3.
«Мына суреттерді жасағандарға қиямет күнінде;
«жаратқандарыңа жан беріңдер» деп азап
4.
Хазіреті Айшадан жеткен бір хадисте Айша бірде
бетінде жануар суреті бар бір көпшік алады. Хақ
пайғамбар оны көрген кезде есіктен кірмей сырт
та тұрып қалады. Хазіреті Айша Аллаһ елшісінің
көңілі бұзылып тұрғанын көріп: «Пайғамбарым!
Аллаһтан және Елшісінен кешірім тілеймін. Қандай
да бір қателік жасап қойдым ба?». ، деп сұрайды.
Аллаһ елшісі сонда бетінде жануардың суреті бар
көпшікті көрсетіп:
«Мына көпшік бұл жерде қайдан
деп сұрайды. Айша: «Пайғамбарым! Оны
қаласаңыз отырарсыз. қаласаңыз жастанарсыз деп
сіз үшін сатып алған едім». ، деп жауап береді.
ِر
«Осы суреттерді салғандарға қиямет күнінде азап
етіліп. «Қанекей. жасаған мына суреттеріңе жан
бітіріңдер» деп айтылады. Ішінде суреттері бар
дейді.
5.
«Періштелер ішінде ит пен суреті бар үйге
Бухари. Либас. 95. Сондай-ақ хадистің шәрхы үшін қараңыз; Ибн
Халал мен харам
қажет. Өйткені олар зәр секілді «ластыққа» жатқандықтан
намазға кедергі жасайды.
Алайда құрамында спирті бар әтір яки басқа да спирт
араласқан сұйық заттар денеге не болмаса киімге тисе
намазға кедергі жасамайды. Өйткені бұлардың ішілуі
харам болғанмен ішуден тыс нәрсеге пайдалануға бола
ды. Мысалы. ине салдырғанда дәрігерлер міндетті түрде
спиртті пайдаланады. Тіпті ине салдырған соң «намазға
кедергі келтіреді» деп спирт тиген денені жуудың қажеті
де жоқ. Оның үстіне дәрігерлер кез-келген спирттің тез
арада ұшып кететін айтады. Ендеше құрамында спирті бар
әтір тәрізді сұйық заттардың денеге немесе киімге тиюі
құлшылыққа кедергі келтірмейді.
Сурет араб тілінен енген сөз. «Бітім. түр-түс. көрінісі
дегенге саяды. Сурет салудың харамдығы тікелей Құранда
жоқ. Бұл туралы үкімдер хадис те ғана бар. Ендеше сурет
салуға деген тыйымды сүннеттен екендігін растап оның
тыйым салу себептеріне назар салайық.
Хадистегі суретке тыйым салуға қатысты мәшһүр
1.
Хазіреті Айшаның жеткізген бір хадисінде Аллаһ
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
үйінде «салиб» (крест)
салынған барлық нәрсені сындырғандығы айты
«Қиямет күнінде ең ауыр азапқа душар болатын
Отбасы ғылымхалы
мас қылатын нәрселердің атауы деп жорамалдаған. Бұл
тұрғыдан жүзімнен жасалған шараппен қатар барлық
ішімдіктер яғни спирттік заттар да лас нәрсеге жатады.
Яғни спирт төгілген жер таза болып саналмайды. Намазға
кедергі жасайды. Әрі олардың ішілуі де харам. Олар (уахид
хабар болып жеткен)
«Турасы жүзімнен жасалғанда
бір
хамр. құрмадан жасалғанда
бір хамр. балдан жасалған
бір хамр. бидайдан жасалғанда
бір хамр. арпадан
бір хамр бар».
، деген хадисті дәлел етіп
көрсетеді. Айтқандай-ақ. Құранда шараптың харамдығына
қатысты үкім түскен заманда осы бес нәрседен ішімдік
жасалатын.
Олай болса. бұл тақырыпты тұжырымдап былай деуге
болады.
Имам Ағзамның көзқарасы бойынша тек жүзімнен
жасалған ішімдіктер тікелей лас нәрсе болып тиген жерін
ластайды. Ал қалған сприттік сұйық заттар тиген жерін
ластамайды. Олардың ішілуі ғана харам. Сондықтан
спирттік сұйық заттарды пайдалы нәрселерге пайдалануға
болады. Ине салғанда. жараны тазалағанда. т.б.
Имам Шафиғи мен серіктері болса аталмыш хадисті
дәлел етіп көрсетіп «хамрды» барлық ішімдіктің атауы
деп күллі спирт атаулыны лас деп қабылдап тиген жер
лерін ластайды деп үкім берген. Бірақ Шафиғи ғалымдар
осы көзқарасқа қарай «лас» десе де. спирттік сұйық зат
тар араласқан дәрілерді «кешірілген» деп санаған. Яғни
олардың көзқарастары бойынша спирттік сұйық заттарды
пайдалануға болады.
Қорытындылайтын болсақ. шарап. шампан. арақ және
коньяк секілді ішімдіктер төгілген жерге намаз оқуға бол
майды. Олар денеге немесе киімге тиетін болса сөзсіз жууы
Халал мен харам
секілді шаштан бөлек нәрседен жасалған нәрсені киюді
харам деп қабыл етпеген
. Сондықтан бұл жердегі харам
болған парик тікелей адамның шашынан жасалған парикке
айтылады.
Әбу Ханифа бойынша. Құранда айтылған «хамр» сөзі
жүзімнен жасалған шарапқа қатысты атау. Ал қалған мас
қылатын (мускир) нәрселерді осыған (қияс) салыстыра оты
рып «харам» деп қабылдаған. Пайғамбарымыздың
(саллалаһу
аләйһи уә сәлләм)
«Әрбір мас қылатын нәрсе харам»
деген ха
дисі де осы салыстырудың дұрыстығын растауда. Әрі
«Көбі харам ететін нәрсенің азы да харам»
деген хадис
те осыны көрсетеді.
Жүзімнен жасалған шарап «хамр» деген сөзбен
беріліп. Құран аяттарымен айқын харам екенін айтқан.
Сондықтан оның бір тамшысының өзі харам. Бұдан басқа
мас қылатын спирттік заттардың ішілуі (қияс) аятпен са
лыстыру және хадис арқылы харам. Бірақ олар айқын ласқа
жатпайды. Өйткені олардың ластығы туралы Құранда жоқ.
Олай болса жүзімнен жасалған нәрсе айқын лас нәрсе
және ішуі айқын харам. Оны терістеу күпірлікке жатады.
Ал қалған спирттік заттарға келсек олардың ішілуі харам
болғанмен тікелей ластыққа жатпайды. Тиген жерлерді
лас етпейді. Бұл ، Әбу Ханифаның көзқарасы. Ендеше
спирт Әбу Ханифаның ижтиһадына қарай лас нәрсе емес.
Тек ішуі шараппен тең харам.
Имам Шафиғи мен серіктері болса. Құрандағы
«хамр» сөзін тек жүзімнен жасалған шарап емес барлық
Отбасы ғылымхалы
деп жауап береді. Ол мына жерлер деп маңдайын және
«Қаза
ның» тілдік мағынасы «бұлт бөлігі» дегенге сая
ды. Яғни баланың басындағы алынбаған шаштары бұлттай
көрініп тұратындықтан. бұған ، «қаза
» деген. Ендеше
хадис баланың шашын алғанда кейбір жерін қалдырып
кетуге тыйым салған. Әбу Дәуудтың да алған бір хадисін
де Аллаһ елшісі осындай бір баланы көріп қалып:
«Не
، дейді.
Ибн Хажар бұл мәселенің тек балаға ғана қатысты
екендігіне қосылмайды. Үлкендер де әйел. яки ерлер
де болуы мүмкін деп мұндай шаш алу түрін мәкрүһке
жатқызады. Пайғамбарымыздың бұған тыйым салуын
себебіне ғалымдар әр түрлі көзқарас білдірген.
Әйелдердің шаш мәселесін айта кетер болсақ олар
шаштарын ерлердің шаштарына ұқсамайтындай деңгейде
қысқартуына болады. Сондықтан қажылық кезінде әйелдер
шаштарының ұшын ғана қырқады. Ал әйелдердің шаш-
тарын тұтастай сыпырып тақырлап алуына болмайды.
Өйткені хазіреті Әлі:
«Аллаһ елшісі
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
әйелдердің шаштарын тақырлап алуға тыйым салды».
،дейді. Бірақ әрине науқас секілді зәру жағдайларда
тақырлап алуына тура келсе. оның жөні мүлде басқа.
Сондай-ақ Пайғамбарымыз
(саллалаһу аләйһи уә сәлләм)
әйелдерге парик тағуға да:
«Аллаһ кигенге де. кигізгенге
Ғұламалар парик киюдің харамдығын бір ауыздан
растаған. Бірақ кейбір ғалымдар жүн. жібек және мата
Бухари. Либас. 72; Муслим. Либас. 113; Әбу Дәууд. Тәрәжжул. 14;
Халал мен харам
ең жақсы бояу сөзсіз мына қара. (Өйткені қара бояу)
әйелдеріңді өздеріңе қатты тартады. Жауларыңның іші
дейді.
Екі хадис бір-біріне қарама-қайшы. Бұған қатысты
басқа да рияуаттар бар. Осыған қатысты хадистердің
бәрін назарға алып таразыға тартқан ғалымдардың ба
сым көпшілігі шаш пен сақалды қараға бояуды мәкрүһ
деп үкім берген. Тіпті кейбірлері бұл жердегі мәкрүһтың
«тахримән» (харамға жақын) мәкрүһ екендігін айтады.
Ал кейбір ғалымдар болса. қараға бояу тек жауға қарсы
шапқанда ғана болады деп пәтуа берген. Ал әйелдерге
келсек оларға қарамен бояуға болады. Бірақ әрине ора
мал тартпай ел алдында шашын бояп ашық жүргендер
орамалдан бөлек күнә табады.
Шаштағы ақтардың жұлынуына келсек.
Пайғамбарымыз бұған тыйым салған. Аллаһ елшісі:
«Шаштағы ақтарды жұлмаңдар. Өйткені бір адам
мұсылман болып тұрып бір тал шашы ағарса. бұл қиямет
، дейді.
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
шаштарға бояуға
рұқсат бергенмен жұлуға рұқсат бермеген. Муслимнің
бір хабарында Әнәс ибн Мәлік:
«Біз кісінің шаш пен
сақалындағы ақ қылдарын жұлуды мәкрүһ санайтын
، дейді.
Сондай-ақ баланың шашын алғанда оны тұтастай алуы
қажет. Нафи Ибн Омардың
«Аллаһ елшісі «қаза′ға» (яғни
баланың шашының бір бөлігін алу) тыйым салды»
деген
сөзін жеткізгенде адамдардар
деген сөзді қалай
түсінеміз?» деп сұрайды. Сонда ол: «Адам баласының
шашын алып бірақ мына жерлерін алмай тастап кетеді»
Әбу Дәууд. Тәрәжжул 17; Тирмизи. Әдәб. 56; Нәсәи. Зинәт. 13; Ибн
Отбасы ғылымхалы
Сунән кітабында да Муғира ибн Шубә: «Мұртым өте ұзын
болатын. Мисуактан артық жерін Пайғамбарымыз кесті».
، дейді. Тирмизидің бір хадисінде:
Хазіреті Пайғамбарымыздың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
әдетте
шаштарын иықтарына түсетіндей етіп қойғанын. кейде де
шашын қысқартқанын немесе тақырлап алынғанына қарай
Ислам ғалымдары сақал жайында білдірген көзқарасындай
пікір білдірген. Олар Пайғамбардың шаш қою түрін әдет-
ғұрыптық бір іс-әрекет және тұлғалық таңдау ретінде
санаған. Сол себепті фиқһта мұсылмандардың Пайғамбарға
бағыну ретінде шаштарын ұзарту керектігі міндет деген
Шаш қойған адам сол шашының күтімін жасау ке
рек. Пайғамбарымыз
«Кімде-кімнің шашы болса. оны
күтіп қадірлеп ұстасын».
، дейді. Кейбір хадисте
Пайғамбарымыз шаш өсіріп бірақ қарамай ұйпа-тұйпасы
шығып жүрген адамды
«шайтан секілді басындағы шаш-
، деген ескертулер айтқан.
Шашты бояуға Пайғамбарымыз рұқсат еткен. Ер кісі
шашын әр түрлі бояумен бояғанмен қара түске бояуға
келгенде ғалымдар арасында «болады». «болмайды» де
ген екі түрлі көзқарас бар. Бұған мысал ретінде мына екі
хадисті айта кетелік.
Хазіреті Жабир жеткізеді: «Әбу Куһафәны «Фатих»
күні Аллаһ елшісінің алдына алып келтіріледі. Шашы
көбіктей аппақ еді. Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Мынаны әйелдерінің біріне алып барыңдар. (шашының
түрін) өзгертсін. Бірақ қараға бояудан аулақ болыңдар»
дейді. Басқа бір хадисте Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«(Ағарған шаш пен сақалдарды бояуда) пайдаланған
Халал мен харам
сақал қыру әйелге ұқсау және Аллаһтың жаратқан жара
тылысын бұзу екенін және бұл жөніндегі тыйым салудың
сақал қыруды да қамтитынын білдіреді.
Мәликилер мен Ханбалилер сақал қыруды харам деп
қабылдаса Ханафилер тахримән мәкрүһ деп санаған.
«Аллаһ елшісі сақаланын ені мен ұзындығына қарай
алатын еді».
، дейді. Ғалымдар сақалдың өлшемі туралы
түрлі көзқарас білдірген. Имам Мәлік сақалдың өте ұзарып
кетуін мәкрүһ санаған. Кейбір ғалымдар бір тұтамды жет
кілікті санап артығын кесуге үкім берген.
Сақалдың бір тұтам болуы туралы көзқарас хазіреті
Омарға тиесілі. Бірде ол сақалын тым ұзартқан бір адамның
сақалын ұстап. ескертіп. артынан бір адамға әмір етіп
«бір тұтамынан қалғанын кес» деп. ، кестіреді. Сосын
әлгі адамға қарап «бар да шашыңды түзет!». ، деп әмір
етеді де: «Неге кейбір адамдар өз-өзіне қарамай. жыртқыш
аңдар тәрізді өздерін бос қоя береді». ، дейді.
Ғалымдардың кейбірі осыған орай сақалдың шегінің
болуы керектігін оған күтім жасап түзеуін қажеттілігін
айтады. Өйткені күтімсіз сақал адамды жаман көрсетеді.
Негізінде сақалдың ұзындығы туралы сүннеттен нақты
бір дәлел жоқ. Ғалымдар әдемілікті назарға алып осылай
үкім берген.
Мұрт қоюға келсек хадистерде мұрттардың
қысқартылуы. кесілуі яки қыруына қатысты әмірлер
бар. Сахабалар арасында мұрттарын қысқартқандары
да. қырғандары да бар. Ғалымдар мұрттың тереңірек
қырқылуын және жоғарғы еріннің көрінетіндей асты
нан алынуын насихаттайды. Имам Нәуәуи Муслимнің
шәрхында (түсініктеме) «Адам түгелдей аламын десе де
аздап өсіремін десе өзі біледі». ، дейді. Әбу Дәуудтың
Отбасы ғылымхалы
мұрттарыңды кесіңдер»
. «мұртынан алмаған бізден
деп насихаттаған.
Ғалымдар осы хадистерге сүйене отырып діни
көріністе сақал қойып. мұртты алу Исламның әмірі мен
рәмізі болғаны. яки болмағаны туралы түрлі көзқарастар
айтқан. Әрі сақал қырудың харамдығы туралы да әр түрлі
пікірлер айтқан. Бірақ ғұламалардың басым көпшілігінің
көзқарасы бойынша сақал қыруды харам деп санаған.
Шафиғилардан Ғазали. Рафий. Нәуәуи және Мәликилерден
Қади Ияз секілді ғалымдар болса. сақал қыруды харам
емес. мәкрүһ деген пікір білдірген.
Әбу Дәуудтің хадистерін талдап түсініктеме жазған
Хаттаби хазіреті Пайғамбардың
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
он
нәрсенің адам жаратылысының табиғатынан екенін айтып
сақал қоюды да осылардың арасына жатқызған хадисінің
түсініктемесінде ғалымдардың көбісінің бұл жердегі хадис
те айтылған «табиғатты» (фытрат) «сүннет» мағынасында
дегенін жазады. Жалғасында да осы ерекшеліктердің
солардың ішінде әсіресе сақал қоюды да біздің іске асы
руымыз қажеттігін және оның хазіреті Пайғамбардың
Сақал қыруды харам екенін айтқан ғалымдар
жоғарыдағы айтылған хадистердегі әмірлерді діни әмір
ретінде түсініп. Хақ пайғамбар мен сахабалардың сақал
қойғандарын да осылай жорамалдаған. Бұған қосымша
ретінде Құранда Пайғамбарымызға бағынуды әмір еткен
аяттардың барлық тақырыпта болғанындай. осы сақал қою
тақырыбында да оған бағынуды қамтығанын және сақал
қою мұсылманның рәмізі екенін айтады. Сонымен қатар
Бухари. Либас. 63-65; Тирмизи. Әдәб. 6.
Халал мен харам
3.
Ер кісінің табиғаты алтын мен жібекпен сәнденуге
лайық емес.
4.
Үсті басын түгелдей алтынмен аптап. күміспен
қаптап ел алдында жүру қоғамдағы әділдікке кері
әсерін тигізіп. елді «бай» деп. «кедей» деп. екіге
жаруы мүмкін.
Әйелге келсек оның табиғаты сәнденуге әбден лайық.
Құран мұсылмандарға бірліктен айырылмай біртұтас
болуын және мүшріктермен. кәпірлермен дос болмай.
тіпті олардың мәдениетінің әсерінен аулақ болуды на
сихаттаса. хазіреті Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
да
үмбетін сенім және мінез-құлық тұрғысынан және киім-
кию. жүріп-тұру жағынан да мүшріктерге ұқсамауға
ынталандырған.
Пайғамбар заманында яһудей мен христиандардың
егде кісілері ағарған шаштары мен сақалдарын боямайтын.
Ақырғы пайғамбар қарт сахабаларға оларға ұқсамасын
деп шаш пен сақалдарын бояуды насихаттаған
7:
. Сонымен
қатар мүшрік пен мәжусилерге ұқсамас үшін мұрттарын
қысқартып. сақалдарын ұзартуға әмір мен насихат айтқан.
Мысалы Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Мұрттарыңды
қысқартыңдар. сақалдарыңды ұзартыңдар»
«мұрттарыңды қырқыңдар. сақалдардыңды ұзартып.
мәжусилерге қарсы келіңдер»
80
. «Мүшріктерге
қарама-қайшылық танытып сақалдарыңды көбейтіп.
Отбасы ғылымхалы
ғалымдарынан Имам Мухаммад кейбір деректе Әбу Жүсіп
те қосылған көптеген ғалымдардың қөзқарасы. Ал Әбу
Ханифа болса тістер алтын емес күміспен тағылатынын
айтқан. Сондай-ақ. ол жүзіктің көзін бекіту үшін алтын
ды пайдаланудың әбестігі жоқтығын айтады. Алайда
Шафиғи: «Жүзіктің ұясын алтыннан жасау ер кісіге ха
рам». ، дейді. Сондай-ақ ерітілсе де таза болмай өзге шикі
заттармен араласқан күміс пен алтынды кейбір құралдарға
пайдалануға болады.
Сонымен қатар Әбу Ханифа күміспен әшекейленген
ыдыстан су ішуге. дәрет алуға және күміспен әшекейленген
ер-тоқымға отыруға болатынын айтады. Һәм Ханафи
мәзһабына қарай күнделікті істерде пайдаланбау шарты
мен үй ішінде әшекей мақсатымен алтын мен күмістен
заттарды қойып қоюға болады.
Жақұт. інжу-маржан. бақыр. мыс. агат. хрусталь. т.б
осы секілді әр түрлі асыл тастардан жасалған ыдыстар
ды пайдалануға болады. Өйткені бұлар алтын мен күміс
мағынасына келмейді. Оның үстіне Пайғамбарымыз
Аллаһ елшісінің алтын мен күмісті ерлерге харам етуі
мен әйелдерге халал етуінің хикметтері бар. Оның кейбірі
1.
Алтын мен күміс әсіресе ғасырлар бойы алтын ақша
болып экономикада үлкен рөл ойнаған. Бұларды
ерлердің әшекей ретінде пайдалануы экономикаға
кері әсерін тигізеді.
2.
Бұларды әшекей бұйым етіп қоғамнан тыс
қалтарыста қалдырып қоюы елдің қазына
Халал мен харам
Бірақ мәзһаб имамдары ер кісіге күміс жүзік тағуын
бұдан тыс қараған. Күміс жүзік тағуды аз болу халінде
мүбаһ санаған. Ханафилер бойынша мұның аз мөлшері бір
мысқал (2. 975 гр.) яки бұдан да төмен. Сондай-ақ күміс
жүзік туралы Кутубу-ситтә имамдары Әнәс ибн Мәліктен
«Аллаһ елшісі Хабаши көзі бар күмістен бір жүзік тақты.
Оған «Мухаммадун Расулуллаһ» деген сөзді нақыштады»
дегенді жеткізеді.
Һәм үй заттарында алтын мен күмісті пайдалануға
болмайды. Атап айтқанда. алтын мен күміс ыдыстардан
су. ас ішу. әтірді пайдалану. дәрет алу. т.б. Сондай-ақ
алтын мен күмістен сағат. қалам. айна. әшекей заттар
да дұрыс емес. Үйлерді алтын мен күміспен әшекейлеу
де жақсы емес. Өйткені Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-
«Алтын мен күміс ыдыстардан ішпеңдер. алтын
мен күміс ыдыстардан тамақ жемеңдер. Өйткені олар
бұл дүниедегі олардыкі (мүшріктер). ақыретте болса
Басқа бір хадисте:
«Күміс ыдыстан су ішкен адам қарнын жаһаннам
дейді.
Алтын мен күміс зәру жағдайларда пайдаланса. ха
рам болмайтынын кейбір ғұламалар алға тартады. Атап
айтқанда. кесілген мұрын мен түскен тістің орнына алтын
мен күмісті пайдалану. Бұл көзқарас ، арасында Ханафи
Бұл хадисті Бухари мен Муслим Хузайфа ибн әл-Ямәннан
Бухари мен Муслим. Умму Сәләмәден жеткізген.
Отбасы ғылымхалы
араласқан киім киюді мүбаһ санаған. Бірақ жібек аз бо
луы керек. Аздық қашан да маңызсыз саналады. Басқа да
ғалымдар Ханафилер секілді аздықты негізсіз санаған.
Бұған мына екі хадисті дәлел етіп көрсетеді. «Аллаһ ел
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
еш нәрсе араласпаған таза жібектен
жасалған киімге тыйым салды». Ибн Аббас: «Оның жібінің
، дейді.
Сонымен қатар кімде-кім жібек киім киіп намаз
оқитын болса оның намазы дұрыс болады. Қайта оқудың
қажеті жоқ.
Сөз соңында. хадистерге қарап назар салғанда жібек
киімнің харам болуының сыры оның аса бағалы мата бо
лып тәкаппарлануға себеп болып кедейлердің көңілдері
қалуына жол ашқаны үшін тыйым салды деп түсінуге
Ерлер үшін жібек киім секілді алтын жүзік тағу
да ،харам. Бірақ әйелдер үшін алтын жүзік ، халал.
Өйткені Аллаһ
(саллалаһу аләйһи уәссәләм)
«Алтын мен жібек
үмбетімнің әйелдеріне
халал. еркектеріне
харам»
،деп айтқан. Хазіреті Әлиден жеткен бір хабарда Аллаһ
елшісі алтын жүзікке тыйым салған
. Ибн Аббастан жет
кен бір хадисте: «Аллаһ елшісі бір адамның қолынан ал
тын жүзік көріп қалып. оны қолынан шығарып лақтырып
жіберіп:
«Сендердің қайсы бірің қолына шоқты ұстай
، дейді.
Ахмед пен Әбу Дәуіт жеткізген.
Ибни Әбу Шәйбә. Зәйд ибн Әркәмнан жеткізген.
Бухаридан тыс жамағат жеткізген.
Халал мен харам
«Алтын. күміс. жібек және «дибаж» бұл дүниеде
олар үшін. ал ақыретте сендер үшін»
، деп айтқан».
«Жібек пен алтын үмбетімнен әйелдерге
халал.
4.
Хазіреті Омар сатылғалы тұрған бір жібек киімді
көріп. Пайғамбарға қарап: «Пайғамбарым! Мына
киімді сатып алып. сізге арнайы қонақтар келгенде
және жұма күндері кисеңіз» дейді. Аллаһ елшісі
«Мұны тек нәсібі жоқ адамдарға ғана ки
، дейді. Хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-
осы оқиғадан біраз өткен соң Омарға жібек
киім жібереді. Хазіреті Омар «Жібек киім туралы
өткендегі сөзіңіз бар еді. Сөйте тұра маған мына
жібекті жібердіңіз бе?» деп сұрағанда Аллаһ ел
«Мен мұны саған сатарсың не болмаса біреу-
деп жауап береді.
Кейбір деректе хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-
сәләм
) Зухайр және Абдрахманға тері сырқатына
байланысты жібек киім киюге рұқсат бергені ай
Ислам ғұламалары да осы хадистерге байланысты
жібек киім киюдің харамдығын алға тартқан. Ханафи
мәзһабының үш үлкен имамы еркектер үшін соғыстан
тыс жібек киім киюдің харамдығын айтады. Сондай-
ақ. Ханафилерде жібекті жастық етіп жастануға бола
ды. Өйткені мұнда жібекке немқұрайлы қарау бар. Һәм
Ханафилер бойынша соғыста да соғыстан тыс та жібек
Отбасы ғылымхалы
осы заттарды жиі айтқан. Мысалы. «Кәһф» сүресінде:
«Міне бұлар үшін астарынан өзендер ағатын Ғадын
жаннаттары бар. Олар онда алтыннан білезіктермен
безенеді. Олар жұқа әрі қалың жасыл жібектен киім
дер киеді».
، деп жаннат әлемі суреттеліп айтылған.
Ал бұл дүниеде жібек киімге қатысты тікелей айтылған
Құранда аяттар жоқ. Хадистерде ерлерге қатысты кейбір
тыйымдар қойған.
Жібекке қатысты хадистердің біразынан мысал беріп
ف ا
دلا ي
ري
لا
لا
�ا ى
نلا
لا ي
ف
«Жібекті дүниеде киген ақыретте
2.
Хұзайфа деген сахаба Мәайын деген бір жерде
болған кезінде шөлдеп жергілікті халықтан су
сұрайды. Сонда сол жердің лауазымды бір адам
оған күміс ыдыспен су ұсынған кезде ол әлгі ыдыс
ты лақтырып жіберіп «Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту
«Кәһф» сүресі. 31 аят. Осыған қатысты басқа да сүрелердегі аяттар;
«Хаж» сүресі. 23; «Фатыр» сүресі. 33; «Дұхан» сүресі. 53; «Инсан»
сүресі. 12-31. «Кәһф» сүресі. 31 аят. Осыған қатысты басқа да
сүрелердегі аяттар; «Хаж» сүресі. 23; «Фатыр» сүресі. 33; «Дұхан»
Халал мен харам
бас пайдасына пайдалануы дінде адамгершілік және мінез-
құлық тұрғысынан әдепсіздік жағдай болып табылады.
Сөз соңында. осы үш мәселеге терең көз салсақ.
темекінің үкімі қандай екені өзінен-өзі біленеді деген
ойдамыз.
Насыбай да қорқор да темекіге ұқсас. Бүгінгі таңда
еліміздің денсаулық сақтау министрлігі де насыбайдың
табак пен әктен және басқа да зиянды нәрселерден жаса
лып. оның адам ағзаларына зиян екендігін айтуда. Тіпті
бұл зияндылық рак секілді аурулардың тудыруға апа
ратынын айтады. Қорқорды да ғалымдар темекімен бір
екендігін ескеретін болсақ бұл екеуінің де харам екендігі
Ислам діні әр салада орта жолды ұстанғанындай киім
кию тұрғысынан да орта жолды көрсеткен. Құранда ар
найы шеңберден шықпай әрекет ету. тапқан байлығын
ел-жұртқа көрсету үшін шашып төгуге жол бермеу
насихатталған. Хазіреті Пайғамбар
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
да
өмір бақи таза және қарапайым. әрі әсем киініп әрқашан
орта жолды сақтаған. Ислам діні киім киюде оны таңдауда
адамдардың еркіне маңызбен қарап тек кейбір тыйымдар
ғана қойған. Сондықтан да діннің киінуге қатысты шекте
улері санаулы ғана болған. Осылардың бірі ، жібек киімге
Аллаһ елшісі жібек киімді киюге әйелдерге ерік бер
генмен ерлер үшін шектеулер қойған. Адам баласы алтын.
күміс. інжу-маржан. жібек секілді бағалы заттарға қатты
қызыққандықтан Құранда жаннат өмірін суреттегенде
Отбасы ғылымхалы
Әрі ақыр соңында темекенің кесірінен сырқаттанып
«Өздеріңді өз қолдарыңмен қатерге итермең-
«Өздеріңді өздерің өлтірмеңдер».
деп айтылған.
Кейбір улар бар. адамға бірден әсер етеді. Ал кейбір улар
болса. адамға көп уақыттан соң әсерін тигізеді. Ал енді
кім никотинді «у емес» деп айтуға дәті барады.
Сондықтан да Мысырдағы «әл-Әзһар» университетінің
жанындағы «Пәтуә комитеті» 1979 жылында «темекі ха
рам» деген үкім шығарған.
«Жеңдер. ішіңдер. Бірақ ысырап етпеңдер».
деп бұйырған. Аллаһ елшісі де үнемі үмбетін
ысырапшылдықтан сақтандырған. Ендеше темекіге келсек
ысырапшылдықтың негізін қалауға арқау болушылардың
бірі.
Үшінші:
Нәпақа жауапкершілігі: Отбасының асы
раушысы Исламда ер кісі. Ол өзінің әйелі мен бала-
шағасының нәпақасын тауып беруге міндетті. Осындай
адам бала-шағасының нәпақасынан жырып. өз нәпсісінің
Халал мен харам
жеткеншектер темекінің түтінімен уланған. Дүниежүзі
ғалымдарының зерттеуінше. өкпе рагы ауруларының 90
пайызы темекі тартатындардың үлесіне тиеді екен. Әлемде
әр 13 секунд сайын бір адам. әр 65 секунтда бес адам
темекі кесірінен көз жұмады. Жылына үш миллион адам
темекіден пайда болған кеселдердің нәтижесінде қайтыс
Өкпе рагы сырқатының 90 пайызы осыдан пайда бо
латын болса және онымен қоймай жылына жер бетінде
гі Аллаһ Тағаланың ардақты етіп жаратқан пендесінің
үш миллионын жалмайтын болса. мұндай тажалдың
зияндылығын. жай зиян емес. «Дәжжәлдің қылышы» деп
әбден атауға болмай ма?! Ендеше темекіні сіз қалайша
«мүбаһ». яки «мәкрүһ» деп айта аласыз? Егер бұған
мәкрүһ деп баға беретін болсаңыз басқаға не деп пәтуа
айта аласыз? Әрі темекі шеккен адам өзіне ғана емес
жанындағыларға да зиянын тигізеді. Әрі көпшілік орта
сында бір адам шылым шеккенде оның иісі зиян берсе.
барлық адамға кісі ақысы өтеді. Әрі өзі шеккенмен қоймай
өзгеге. әсіресе. жас ұрпаққа үйретіп жарнамалағаны үшін
өзімен қоймай солардың бәрініңде күнәсін арқалайды.
Соның кесірінен кейінгі ұрпақ жаппай темекі шегіп
миллиондаған адам өліп. қоғам құлдырайды. Құранда
кімде-кім бір адамды жазықсыз өлтірсе. жер бетіндегі
барлық адамды өлтіргенмен бірдей деген қағида бар.
Ендеше. бір емес өзінің миллиондаған ұрпағының өліміне
себеп болғандар ақыретте сөзсіз есепке тартылып. Хақ
Тағаланың құзырында жауап беріп. солардың күнәсін жүз
еселеп өздеріне артады.
Бұл туралы кеңірек мәілімет үшін қараңыз; Қайрат Жолдыбайұлы.
Отбасы ғылымхалы
ысырап екендігін сонымен қатар нәпақа жауапкершілігіне
кері әсерін тигізетінін айтып. харам деп. пәтуа берген.
Қазіргі таңда осының бәрін есепке алып және
бүгінгі таңдағы темекенің қаншалықты зияндығының
анықталғанын да алға тартып былай деуге болады.
Алдымен Хақ Тағаланың ол туралы тыйым салған үкімі
жоқ деп айтуға болмайды. Құран мен сүннетте келтіріл
ген үкімдер белгілі бір ұстанымдар мен мақсаттарға
бағытталған. Мысалы. Аллаһ Тағала ішімдікті харам ет
кен. Құранда бұл «хамр» сөзімен берілген. Ендеше сіз
Құранда сыра. коньяк деген сөз жоқ ендеше ол мүбаһ дей
алмайсыз. Мас қылатын барлық спирт түрлері сол «хамр»
тобына жатады. Олай болса темекіні де Құрандағы негіз
гі қағидаларға жатқызуға әбден болады. Атап айтқанда.
ئا
لا
تا
طلا
«Оларға пайдалы
пәк нәрселерді халал етіп. зиянды нахош нәрселерді
харам етеді».
، деген
аят бар. Ендеше денсаулыққа
қатерлі барлық нәрсе ، харам. Темекі бастан-аяқ зиянға
толы. Оның ешбір нәрсесі адамға да. қоғамға да пайдалы
емес. Ғалымдар темекенің зияндылылығын үшке топқа
бөлген.
ірінші:
Зияндылық: Темекіні бүгінгі таңда ешкім
«зиянсыз». қайта «пайдалы» деп айта алмайды. Тіпті
оның қорабының сыртында адам ағзасына аса зиянды
екенін жазып қояды. Бүгінде ғалымдар жалпы зерттеудің
нәтижесінде. темекіден өкпе рагы. жүрек ауруы. амфизем.
тыныс жолдары қабынуы сияқты аурулар пайда бола
тынын дәлелдеген. Сондай-ақ дүниежүзілік денсаулық
сақтау ұйыымының (ДДСҰ) мәліметіне сүйенсек. Жер
шарындағы 1.: миллиард 10-24 жас аралығындағы
Халал мен харам
алақанды толтырар мөлшері де ، харам»
деп айтыла
ды.
Ендеше. қазіргі кездегі ғұламалардың бірі ، Усама
Абдулкарим әр-Рифағи араб елдерінде шығарылатын ал
когольсіз сыраның құрамын арнайы лабораторияға барып
тексергенде оның құрамында 0.004 г спирттің бар екенін
анықтаған. Олай болса. бұл сыра да кәдуілгі сыраның бірі.
Ал. квасқа келсек. егер ол шекер арқылы ашытылатын
болса. ішуге болмайды. Өйткені шекер арқылы құрамында
спирт пайда болады.
Исламның алғашқы үш кезеңінде темекі деген нәрсе
жоқ болатын. Ол алғаш рет XVI ғасырда пайда бола
бастаған. Темекі Ислам әлеміне әсер ете бастағанан бастап
бұл туралы әр ғасырдың мүштәһид ғұламалары өз пікірін
білдірген. Ендеше осылардың көзқарастарын үшке бөліп
қарауға болады.
Алғашқы кездері темекінің қаншалықты
адам ағзасына зиянды екеніне қатысты тәжірибесі аз
болған кейбір мүштәһидтер темекі туралы дінде нақты
ашық үкім болмағанын алға тартып. мүбаһ екендігін біл
дірген.
Екінші:
Кейбір ғалымдар болса. темекі шегудің
жақсы еместігін алға тартқанмен. айқын дәлел болмаған
соң мәкрүһ деп үкім білдірген. Ислам әлемінде кейінгі
жылдарға дейін осы мәкрүһ үкімі кең тарап келді.
Бұл топтағы ғалымдар темекінің денсаулыққа
зияндығын алға тартып және экономикалық тұрғыдан
Отбасы ғылымхалы
Ендеше. сіздің «алкогольсіз сыраңыз» да осыған
ұқсайды. Яғни сол сырада спирт болмағанмен. ішкен
адамды мас қылмағанмен бұл сыра түбінде өзінің тегіне
тартып. сізді сол еліне қарай жетелеуі мүмкін. Бүгін алко
гольсіз сыраны ішкен күн ертең кәдуілгі сыраны ішпесіне
кім кепіл? Әрі бір күні елімізде халал шарап. алкогольсіз
Бұған «шайтанның адамға оң жағынан жақындауы»
деп айтылады. Шайтан бір мұсылманға келіп: «халал арақ-
шараптан. коньяктан іш. харамынан ішпе! Өйткені сен
тақуасың» дейді. Ал соны ішіп әбден үйреніп алған кезде
шайтан оған: «Заты бөлек болса да аты бірдей ғой. Енді
сенің таңдайтындай не қасиетің қалды» дейді.
Ал Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм):
«Кімде-кім
бір елге ұқсайтын болса. онда ол солардан болады»
дей
ді. Ішімдік атаулы мұсылманға жат өзге дін өкілдерінің
ішімдігі. Һәм шайтанның айла тәсілінің қолтаңбасы. Атам
қазақтың «арақ ، атаңнан қалған ас емес» дегені де сол.
Сондықтан алкогольсіз сыра адамды мас қылмаса да
шыққан тегіне қатысты «Сәд зара
и» қағидасы тұрғысынан
харамға жатады.
Әрі Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Көп мөлшері
мас қылатын ішімдіктің аз көлемі де ، харам»
дейді.
Сондықтан алкогольсіз сыраны спирттен кенде деп айта
алмайсыз. Басқа хадисте
: «Мас қылатын әрбір ішімдік
، харам. Фарақ
мөлшеріндегі мас қылатын ішімдіктің
Иә. бұл күндері кейбір мұсылман елінде дәл осындай ішімдік түрлері
Халал мен харам
соң бірі жетелеп күпір жарына түскенге дейін пендені
жетелей бермек.
Жалпы сыра деген не нәрсе өзі? Оның шыққан жері.
ата-тегі не? Сыра әу баста шыққанда харам болып шыққан.
Бейне бір казино ойындары тәрізді. Ендеше бұл сұрақ
маған «казиноға барып. ондағы рулетка ойынын ақша
тікпей ойнасам бола ма?» деп естілгендей болады. Мұндай
ойындардың шығу мақсаты ، адамды азғырған шайтанның
тұзақтарының бірі ретінде рулетка ойынын ойнамақ
тұрмақ сол казиноның ішіне де кіруге болмайды. Асылы
сіз бүгін өзіңізге пәтуа шығарып сол рулетканы теңге
тікпей ойнағанмен күндердің күнінде ақша тіккеніңізді
де байқамай қаласыз.
Яки бұл сауал маған «құлағалы тұрған үйде тұруға
бола ма?» дегендей естіледі. Құранда Аллаһ Тағала
зинаға қатысты «зина жасамаңдар» демейді. «Зинаға
жақындамаңдар» деп бұйырады. Өйткені зинаға
жақындаған адам кез-келген сәтте соның арбауына түсіп
қалуы мүмкін.
Исламда «Сәд зара
и» деген қағида бар. Бұл қазақ
тілінде «харамға жетелейтін кез-келген нәрседен қашық
тұру» дегенге саяды. Мысалы Құранда Аллаһ Тағала:
«Аллаһтан басқасына табынғандарға һәм олардың
пұттарына тіл тигізуші болмаңдар. Өйткені олар да
уәж қайтару мақсатымен не дегендерін білмей Аллаһ
Тағалаға тіл тигізулері мүмкін»
дейді. Яғни бұл аят
та мүшріктердің пұттарына тіл тигізуге тиым салынған.
Негізінде пұттарды қор санау дұрыс іс-әрекет. Бірақ Аллаһ
Тағалаға тіл тигізуге жол ашу жағынан тиым салынып
тұр.
Отбасы ғылымхалы
ұстап көріп еді. өңі бұзылып кетті де: «Жүрегі көтере
алмапты» деді. Сөйтсек. сәждеде жатып қайтыс
болған екен. Біз оны моргке алып бардық. Одан ары не
істерімді білмей тұр едік. бір кезде қаланың әкімшілігінен
жоғары лауазымды бір адам келе қалды. جстінде ұзын
аппақ көйлек. Басына жапқан орамалы беліне жетеді. Ол:
«Сендер қытайсыңдар ма? Осында бүгін бір қытайдың
жаназасы келмеді ме?» деп сұрады. Біз аңтарылып мән-
жайды айттық. Сол кісінің көмегімен әлгі жігіттің жа
наза намазын оқып. Пайғамбар мешітінің жанындағы
«Жаннатул-бақи» деген мазаратқа арулап жерледік. Әлгі
лауазымды кісі болған соң ба қайдам. халық көп жиналды.
Бәрі біткен соң әлгі лауазымды кісі бізге қарап: «Сендер
менің бұл ісіме түсінбей тұрған боларсыңдар. Ендеше
басынан айтайын. Бүгін түнде таңға таяу бір ғажайып
түс көрдім. Түсімде Пайғамбарымызды
(аләйһис-саләту уәс-
анық көрдім. Бұл менің алғашқы көруім. Ол маған
қарап: «Пәленше! Бүгін таңертең менің бір қытай ба
уырым қайтыс болады. Сен соның басы қасында болып
жақсылап арулап жерле».-деді. Ояна кетсем түсім екен.
Аң-таң болып айтқан жерге келсем расында солай екен».-
деді. Ол бізді жібермей бірнеше күн қонақ етті. Осыдан
Міне. бұл болған оқиға. Ендеше. тойына арақ қойғыш
мұсылман бауырларымызға да осы әңгімені жеткізерсіз.
Ол өзіңіздің еншіңізде. Уәс-сәләм.
Кейде адам баласы Аллаһ Тағаланың мыңдаған ха
лал тағамы тұрғанда неге соның ішінен санаулы харамы
на құмбыл тұрады? Әрбір күнә өзінен кейінгі үлкенірек
күнәның хабаршысы. Күнәлар баспалдақ тәрізді бірінен
Халал мен харам
Бірнеше күннен соң біз Мәдинаға жол тарттық. Біз
Мәдинаға жақындағанда ақшам уақыты болатын. Олар
қазіргі емес. бұдан он бес ғасыр бұрынғы Мәдина қаласына
келе жатқандай. аздан соң алдарынан Аллаһ елшісі
саләту уәс-сәләм)
шығып қарсы алатындай күйде еді. Сол кезде
менің есіме мына хадис оралды: Бір күні Пайғамбарымыз
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Бауырларыма сәлем!» дейді. Сонда
сахабалар: «Уа. Аллаһтың елшісі! Біз сенің бауырларың
емеспіз бе?» деп сұрайды. Ол
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
: «Сендер
менің сахабаларымсыңдар. Бауырларым кейін келеді» дей
ді. Міне. дәл қазір сол бауырлары келе жатқандай еді.
Тіке Пайғамбарымыздың мешітінде намаз оқыған
соң түн ауа қонақ үйге қайттық. Бірақ әлгі жігіт қана
мешітте қалып қойды. Таңертең келгенімізде біз оның
әлі Пайғамбарымыздың «Менің қабірім мен мінберімінің
арасы жаннат бақтарының бірі» деп көрсетіп кеткен
жерде жасыл кілемнің үстінде намаз оқып отырғанын
көрдік. Түні бойы Пайғамбарымызбен бірге отырғандай
еді. Бір сәт ойға шомдым. «Мұсылманбыз» деп. көкірек
қағып жүрген біз кім. бұлар кім? Бұлар Қытайдан келген
жаңа мұсылмандар ма. әлде «Асхабул-Кәһф» үңгірінен
үш жүз жылдан соң оянып шыққан жігіттер ме. әлде
Пайғамбар заманынан келген жас ансарлықтар ма?..
Бір кезде қамат келтіріліп. намазға тұрдық. Алғашқы
сәждеге барып. қайта тұрғанымызда оның сәждеден ба
сын көтермегенін байқадым. Біз қиямға тұрғанымызда ол
сол басын көтермеген бойы жатыр еді. Мен іштей: «түні
бойы көз ілмеді ғой. ұйықтап кеткен болар» деп топшы
ладым. Намаздан соң сәждеде жатқан оны оятпақ болып
қозғап көріп едім оянбады. «Тұр. бауырым! Намазыңды
толықтыр. Сәждеде дәрет бұзылмайды».- деп сыбыр
лап едім ешбір өзгешелік болмады. Бір жігіт тамырын
Отбасы ғылымхалы
намаз оқып. кейде сағаттарша содан көзін алмай жы
лап отыратын болды. Бір күні мен қонақ үйден келсем.
тағы да Қағбаның жанында қолын жайып дұға етіп. көз
жасын көл етіп отыр екен. Қасына жайлап барып отыр
дым. Бір кезде ол маған қарап: «Бауырым! Осы Ислам
дінінде арақ-шараптың үкімі қандай?».-деп сұрады. Оның
Қытайда үлкен арақ фабрикасы бар болатын. Іштей
«Шындықты айтсам күмәданып жүре ме» деп ойлап.
«Енді. былай ғой» деп күмілжи жауап бере бастап едім ол
менің ойымды оқып қойғандай: «Күмілжімей шындықты
айт!» деді. Мен оған арақтың дінімізде харамдығын
және оның хикметін әңгімелеп айтып бердім. Сол ме
зет ол Қытайдағы інісіне телефон соғып: «Інім. арақ
Ислам дінінде харам екен. Сондықтан арақ фабрикасын
бүгіннен бастап жауып таста!». деп бұйырды. Інісі:
«Оны жабатын болсақ біз тақырға отырамыз» дей беріп
еді ағасы. «Жап. деген соң жап! Барған соң өзім реттей
мін» деп сөзді қысқа қайырды. Ертеңіне ол мені тағы
әңгімеге тартып: «Бауырым! Ислам дінінде әйелдердің
бет-әлпетін бояудың үкімі қандай?».-деп сұрады. Мен
кешегі оқиғадан соң не дерімді білмей тұр едім ол: «Қане.
шындықты айт!».- деді. Мен Ислам дінінде харамдығын
айтып бердім. Ол тағы да інісіне телефон шалып: «Інім.
сәндік салондардың бәрін жап. Ислам дінінде ол да харам
екен».- деп айтып салды. Телефонның арғы жағындағы
дауыс «Онсыз-да кешегіден соң жағдай қиындап тұр» дей
беріп еді. оның сөзін тиып тастап: «Уайымдама! Барған
соң өзім реттеймін» деді. Мен де оған: «Бәрін бұлай бір
ден жауып тастап тақырға отыруға болмайды. Оның
жолдары былайша».- дей беріп едім ол: «Бауырым! Сен
араласпа!». деп сөзімді тиып тастады.
Халал мен харам
ата-бабасының ұстанған дінін насихаттаған жөн. Һәм бұл
күндері қазақ халқының басым көпшілігі тойды ішімдіксіз
өткізетін болған. Егер сол ағайын сізді түсінбей Советтің
«мирасынан» бас тартпаймын десе. сіз сабыр сақтап.
жылылық қалпыңызды бұзбай тойға атағаныңызды ал
дын-ала беріп. шаңырағыңызға қайтқаныңыз жөн. «Тойға
қатыспасам ағайыннан ұят болады» деп Алладан ұялуды.
Алладан қорқуды ұмытуға болмас!
Сөзімді қытайдың бір ұйғыр жігітінің осыдан бір-екі
«Бірде қытайдың он жігіті мұсылман болды.
Жастары отыз-қырық шамасында еді. Бәрі де іскер.
бай-дәулетті еді. Содан көп өткен жоқ. Олар бір күні
маған: «Біз Меккеге барып Қағбаны. Мәдинаға барып
Пайғамбардың мешітін көргіміз келеді. Қанекей. жол
баста!». деді. Бәріміз бірге жолға шығып ұшаққа мін
генде. мен оларға «Фатиха». «Ықылас» сүрелерін жат
татып намазды үйрете бастадым. Олар Қағбаны алғаш
көргенде қатты қайран қалды. Бейне бір жылдар бойы
жете алмай сағыныштан көкірегі қарс айырылып жүрген
мұсылманша. Қағбаны құшақтап сүйіп. ұзақ жылады.
Олардың осы көз жастары Қағбаны тауап еткенде
де. намазға тұрғанда да. сәждеге жығылғанда да үдей
түспесе. азая қойған жоқ. Оларға сол күнге дейін ұстаз бо
лып жол бастап барған мен. бірте-бірте олардың қасында
аласарып. оларға шәкірт болып бара жаттым. Жүріс-
тұрыстары. құлшылықтары күннен-күнге салихалықтың
биігіне қадам басты. Әсіресе. араларындағы біреуі
өзгелерден ерекше болды. Танымастай болып өзгеріп
сала берді. Тура тумысынан Меккеде өскендей. Аздап
әзілкеш болатын. Сол қылығынан жұрнақ та қалмапты.
Күн ұзаққа Қағбаның жанынан бір елі ажырамай. көп
Отбасы ғылымхалы
ішіне араласып жоғалмайтын болса және тек ішімдік бо
лып тұрса ғана харамдығын алға тартқан. Яғни басқа дәрі
болмаған жағдайда спирті еріп басқа нәрсеге айналған не
Дастарханға арақ-шарап қойылған тойларға баруға
болмайды. Өйткені Пайғамбарымыз:
«Аллаһ Тағалаға
және ақырет күніне иман келтірген адам ішімдік
қойылған дастарханға әсте отырушы болмасын»
деп
қатаң айтқан.
Қазақ халқының «топырақты өлімнен. торқалы
тойдан қалма» дейтіні бар. Сондықтан қазақ халқының
Совет-тажалдың құрсауынан босанып. қол-аяғын жия
бастағанына жиырма жылдай болса да әлі де ішімдіктен
толық арыла қойған жоқ. Тіпті. құда-құдағи болып жары
сып ішіп жараса қалатын «өнерлері» де әлі күнге дейін
біреулерге «өнеге» болуда. Егер осындай қатып қалған
түсініктегі ағайын-туысыңыз тойына шақырып. сіз бар
май қалсаңыз қатты ренжитіні тағы бар. «Араласпасаң
жат боларсың» деген мәтел тағы бар. Сол себепті «мен
тақуалыққа бет бұрдым» екенмін деп ағайыннан ат
құйрығын үзісіп. туыс-бауырдан жырақ жалғыз өмір сүре
алмайсыз. Сіз білгеніңізді оларға айтпасаңыз олар кімнен
біле алсын?! Айтпай кетсеңіз күн ертең ғарасат майда
нында «бізге неге естіртпедің?» деп жағаңыздан алары
тағы бар. Ислам дінінде ағайыннан амандық сұрасып.
қарым-қатынас жасаудың парыздығы тағы бар.
Сондықтан тойдан бұрын сол ағайынмен амандық
сұрасып. «арақ ، атадан қалған ас еместігін» білдіріп.
Уәһбә Зуһаили. 4/334.
Тирмизи. Әдәб. 43; Әбу Дәууд. Әтиммә. 1:.
Халал мен харам
Аз ғана ішіліп адамды мас қылмайтын болса онда
ішуге болады деп ешкім айта алмайды. Құранда ішімдік
ті «лас» деп үкімін берген. Ендеше лас нәрсенің және
шайтанға жақындататын нәрсенің азын да ішуге болмай
ды. Сол себепті Ислам дінінде көбі мас қылатын нәрсенің
азын да ішуге тыйым салған. Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту
«Көбі мас қылатын нәрсенің азы да харам». «бір
«фарақы»
мас қылатын нәрсенің бір алақаны да харам».
Сондай-ақ. геройн. наша т.б соған ұқсас нәрселердің
бәрі де «хамрдың» ұғымына жататындықтан олар да харам
тобына жатады.
Төрт мәзһаб имамдарының пәтуасына қарай ішімдіктің
кез-келген түрлерімен емделу және осы мақсатта (майда.
тағамда. бір дәріні ерітуде) пайдалану харам. Өйткені
Аллаһ елшісі
(аләйһис-саләту уәс-сәләм)
«Аллаһ сендерге харам
еткен нәрселерде шипа жаратқан емес»
، дейді. Бір
кісі де Пайғамбарымызға «мен шарапты емдік мақсатта
пайдаланып жүрмін» дегенде. ол:
«Ол ем емес. керісінше
، деп жауап береді.
Ханафилерде егер шипа беретіні айқын білінетін бол
са және оның орнына басқа бір дәрі болмайтын болса.
онда спирт қосылған. яки спирт арқылы ерітілген дәріні
пайдалануға болатыны айтылады. Бірақ. бұл әлбетте зәру
жағдайда ғана. Егер шипа болатыны күмәнді болса. онда
болмайды. Сондай-ақ Шафиғилар да ішімдік бір дәрінің
Фарақ; шамамен 43.5 кг бір ыдыс.
Отбасы ғылымхалы
«Ей. иман келтіргендер! Арақ. құмар. тігілген
тастар (пұттар) және бал ашатын оқтар
лас.
шайтанның істерінен. Одан сақтаныңдар. Сонда ғана
бақытқа жете аласыңдар. Негізінен шайтан да. арақ
та және құмар да араларыңа дұшпандық әрі кек са
лып. Аллаһты еске алудан және намазға кедергі бо
луды қалайды. Ал сонда тыйылмайсыңдар ма?»
деп
айтылады.
Аятта арақ-шарапқа тыйым салған себебін ашық айтқан.
Қазіргі медицина барлық ішімдіктің адам денсаулығына
зиян екендігін мойындауда. Көптеген елдер де ішімдікке
тыйым салуының. яки ішпеуге үгіт-насихаттау жасауының
себебі еліне ішімдіктің экономикалық. қоғамдық жағынан
зиянды екендігінен туындап отыр. Қашыққа бармай-ақ
кейбір көрші елдердің халқы көз алдымыздан жылдан-
жылға құрып бара жатқаны дәлел ретінде жетіп жатыр.
Қазақ халқының да жетпіс жыл арақ-шарапқа әуестігінің
кесірінен өзінің мың жылдық жақсы дәстүрлі қасиетінен
ажырап қала жаздағаны да рас. Ішімдікке салынудан өз
ата-анасына қол жұмсағандар. ажырасқандар. қаншама
жетім қалған бүлдіршіндер толып жатыр.
Ғалымдардың тұжырымы бойынша. аз мөлшері де.
көбіде мас қылатын барлық ішімдік түрі аятта айтылған
«хамр» ұғымына жатады. Муслимнің
أ
نا
ب با
ما
«Барлық мас қылатын нәрсе хамр. Ал
барлық «хамр» харамға жатады»
деген бабындағы бір
хадисте Аллаһ елшісінен осы жайлы сұралғанда ол
саләту уәс-сәләм)
ما
با
«Әрбір мас қылатын нәрсе
деп жауап берген.
Халал мен харам
үшін айтпадың».
деп жауап берді»
Ханафилер
жыртқыш құстарға байланысты мұндай шарттарды
алға тартпайды.
4.
Ғұламалардың көпшілігіне қарай аңшылыққа
үйретілген хайуан аңын жаралап өлтіруі қажет.
Егер буып. яки қатты соққымен өлтіретін болса.
жеуге болмайды. Шафиғилер бойынша егер аңшы
хайуан ұстаған аңының үстіне мініп салмағымен
өлтіретін болса жеуге болады.
5.
Аңшы хайуанды иесі аңға қосуы қажет. Өздігінен
6.
Үйретілген хайуан мен үйретілмеген хайуан ортақ
болмауы қажет. Бірнеше үйретілген хайуанның
«Ішімдік» сөзі араб тілінде «хамр» және «мускир»
деп аталады. Араб тілінде бұл сөздер азы немесе көбі
ішкен кезде мас қылатын ішімдіктерге айтылады. Ислам
діні барлық мас қылатын ішімдіктерді харам етіп. ішуге
тыйым салған. Құранда:
جِر
Бухари. Зәбәих. 2; Муслим Сайд.
Отбасы ғылымхалы
«Аллаһтың сендерге үйретіп аң аулай алатын халге
келтірген хайуандардың сендер үшін ұстағандарын да
жеңдер және Аллаһтың атын айтып аңға салыңдар».
деп айтылып аңшылыққа үйретілген хайуанмен аң
1.
Үйретілген хайуан ретінде итті пайдалануға бола
тыны туралы ғалымдар арасында ауызбірлік бар.
Сонымен қатар қабылан секілді жыртқыш аңдар да
бүркіт секілді жыртқыш құстарды да аңшылыққа
үйретуге болады.
2.
Осы хайуандар аң үшін үйретілген болуы қажет.
Мұның белгісі. мысалы. үйретілген құмай тазыны
аңға салғанда. ұстаған аңын жемеуі және бүркітті
аңға салғанда сол қашқан аңға қарай ұшуы қайта
шақырғанда келуі арқылы болады.
3.
Ғалымдардың көпшілігі бойынша үйретілген
хайуан ұстаған аңын жемеген күйі иесіне алып
келуі қажет. Егер ұстаған аңын жейтін болса. ол
өзі үшін саналып аңның еті халал болмайды. Бір
хадисте Адий ибн Хатим:
«Пайғамбарым! Мен
итімді салғанда. «Бисмиллаһ» деп айтайын ба?».
дегенде ол: «Егер итіңді жіберіп. «Бисмиллаһ»
деп айтып аңды ұстап оны өлтірсе. одан же.
Егер ұстаған аңнан ол жеген болса. жеуші бол
ма. Өйткені. ол өзі үшін ұстағаны».
деп жау
ап берді. Және: «итімді қосқанда онымен бірге
басқа бір итті көріп қаламын. Және әлгі аңды
қайсысы ұстағанын білмеймін?».
деп сұрап едім.
Ол: «Онда жеуші болма. Өйткені сен өз итіңді
қосқан кезде «Бисмиллаһ» деп айттың. ал өзге ит
Халал мен харам
Ауланған аң бауыздалмай жатып өліп кететін
болса немесе басқа бір себептен өлетін болса оның еті
жеуге жарамайды. Жараланған соң суға құлап тұншығып
өлген яки жардан құлап өлген аңның да еті харам. Ал сол
жаралы аң омақаса жерге құлап. не болмаса бір нәрсеге
соқтығып өлетін болса. бұл аң аулаудың нәтижесі бо
лып саналады. Сондықтан аңшы атқан аңының соңынан
қуып таба алмай кейіннен өлідей табатын болса. мұндай
жағдайда сол аңның халал болуы үшін үш шарт қажет.
1.
Аңшы тапқан аңын өзінен басқа бір себеппен
өлмегеніне күмәні болмауы керек. Мысалы. жар
дан құлап. яки суға тұншыққандай.
2.
Сол аңның өзге біреудің атпағанын яки бөгде
біреудің тазысы ауламағанын анықтауы қажет.
3.
Ауланған аң еті бұзылмаған және денсаулыққа
зияны болмауы тиіс. Егер еті сасып денсаулыққа
Ауланған аң жаралы күйде қолға түсірілсе
союға болады. Оны бауыздауға мүмкіндігі бола тұра бей-
жай қарап соймайтын болса. сөйтіп сол күйінде өлетін
болса онда оның етін жеуге болмайды.
Құранда:
حِرا
Отбасы ғылымхалы
ешқандай әбестігі жоқтығын алға тартады. Ол мұсылман
болған соң. «Бисмиллаһ» айтқанмен тең. Алайда Ханафи
бойынша «Аллаһтың атын айтпаған малды жеңмеңдер»
аятына жүгініп «Бисмиллаһты» айтпаған адамның аңын
жеуге болмайды. Бұл жерде көптеген ғұламалардың және
Шафиғи мәзһабының көзқарасымен амал етіп. жеңілдіктен
Аңшы садағын тартқанда. яки құмай тазы
сын салғанда осылайша қуған аңын қолға түсіру кезінде
аңшы басқа бір іспен айналысып кетпеуі қажет. Өйткені
жаралаған аңына тезірек жетіп. бауыздауы қажет. Алайда
немқұрайдылық танытып кешігіп барғанда аңы өліп
қалатын болса. оның етін жеуге болмайды.
Аң аулаған адамның сол кезде қажылық
үшін ихрамда болмауы қажет.
Ауланған аң етінің халал болуы үшін еті
халал аңдар тобына жатуы тиіс. Ал етін жеуге болмайтын
аңдарға келсек. олардың терісі мен қылы және сүйектерін
пайдалану мақсатымен. не болмаса кесірінен сақтану үшін
аулауға болады.
Ауланатын аңның жаратылысынан жабайы
аңдар түріне жатуы тиіс. Алайда негізінде үй жануары
болып кейіннен тауға. жазыққа қашып жабайыға айналған
малды аулау мәселесіне келсек. бұл мәселеде ғалымдар
арасында екі түрлі көзқарас бар. Мәликилерден бөлек
басқа мәзһабтар бойынша мұндай үй жануарларын аулауға
болады.
Халал мен харам
Мәликилер аң аулауда беске бөліп қарайды. Күнкөріс
үшін аң аулау ، мүбаһ. бала-шағаның нәпақасын көбейту
мақсатымен аулайтын болса. мәндүп. қажеттілік үшін ау
лайтын жағдайда ، уәжіп. көңілін өзгеге аударып. көңілі
тыныштану мақсатымен болса. мәкрүһ ал ешқандай
мақсатсыз жәй ғана сейіл құрып. қызықтау үшін болса
харам болмақ. Өйткені тектен-текке жан-жануарларды
қинауға тыйым салынған. Сондай-ақ ғұламалар спорт
және соған ұқсас мақсатпен аңға шығуға да дұрыс қараған.
Бірақ шектен шығып. мейірім сезімдерін өшіруді мәкрүһ
көрген.
Ауланған бір аң етінің халал болуы үшін аңшы мен
аулауға қатысты шарттарды бес бапқа бөліп айтуға бо
лады.
ірінші:
Аңшының мұсылмандық тұрғыдан аңды
соя алатын болуы керек. Сондықтан ер жеткен мұсылман
адамның аулаған аңы ، халал.
Аңшының аңға ниет етуі. яки жүгірген аңға
қарай үйретілген жануарын салуы қажет. Егер осы шарт
жүзеге аспаса. мысалы бір аңды тәжірибе мақсатымен не
месе мергендігін дәлелдеу үшін ататын болса не болмаса
аңшылық иті өз бетімен аңға қосылып. оны өлтіретін бол
са. мұндай аң халалға жатпайды. Бірақ әлгі тазысы өз беті
мен аңға қарай кетіп бара жатқанда аңшы дереу Аллаһтың
атын атап қосса Ханафи және Ханбали мәзһабына қарай
халалға жатады.
Аңшы мылтығын. яки садағын тартқанда
не болмаса үйретілген тазысын саларда Аллаһтың атын
айтуы қажет. Мұны мал соярдағы секілді әдейі ұмытпауы
қажет. Ал көптеген ғұламалар ұмытпай. бірақ. айтпаса
Отбасы ғылымхалы
Аңдар да жер бетіндегі барлық жан-жануарлар
да адамның игілігі мен рахатына берілген. Құрандағы
«Бақара» сүресінде:
عي
لا ي
ف ا
خ ي
لا
«Аллаһ
жер бетіндегі барлық нәрсені сендер үшін жаратты»
және «Жасия» сүресінде:
لا ي
ف ا
و
سلا ي
ف ا
م
ل
م ا
عي
«Сендерге көктер мен жердегі барлық нәрсені
аяттары осыған айқын дәлел болмақ.
Сонымен қатар аң аулаудың халал екендігін «Маида»
сүресінде ашық айтқан.
Алайда Құран мен сүннет адам баласының жер бетіне
өз бетімен. ойына келгенін істеп жүруге келмегендігін
айтып. мақсатсыз жүріс-тұрысын қаламаған. Сондай-ақ
Аллаһ елшісі көптеген хадистерінде жүрегіндегі мейірімі
мен рақымын жоғалтқандарға ауыр сөздер айтқан. Ислам
діні ، рақым және шапағат діні. Дін адамға жер бетіндегі
барлық тіршілік атаулыға мейіріммен қарауды және Аллаһ
жаратқан сұлулықты сақтауды әмір етеді. Сол себепті
ешқандай пайдасы болмаған және тек қана аңдарды қинап.
азаптап соны қызықтау үшін аң аңлау Исламның негізгі
қағидаларына қайшы. Аллаһ елшісі бір хадисінде:
кім торғайды жазықсыз өлтіретін болса. сол құс қиямет
күні Аллаһ Тағалаға шағым айтып: «Я. Раббым! Пәлен
деген кісі тектен-текке мені өлтірді» дейді».
деп ай
тады. Басқа бір хадисте де Хақ пайғамбар кеудесінде жаны
Қараңыз; «Бақара» сүресі. 29 аят.
Аң аулаудың халалдығы үшін қараңыз; «Маида» сүресі. 94/96.
Бухари. Зәбәих. 25; Муслим. Саид. 5:.
Халал мен харам
Сондай-ақ ауыр соққымен ми жүйкелерін жойып жі
беру Мәликилер бойынша. етін жеуге болмайды. Өйткені
өлетін жерінен соққы алды. Бірақ оның әлі де жанды екені
не көзі жетіп сол кезде бауыздайтын болса етін жеуге
болады. Сондай-ақ. Ханафилер бойынша. сол кезде дереу
малды тамырынан бауыздап жіберетін болса. жеуге бола
ды. Яғни қазіргі ғұламалар қасапханада әр түрлі жолдар
арқылы күшін азайтып яки есінен тандырған соң дереу
соютын болса. онда ол малды жеуге болатыны туралы
Тақуа кісілер қашан да Хақ Тағалаға деген сағынышын
Оның кәләм-сөзін оқып. көз жасын төгумен басады. Әшәб
ибн Әбділәзіз Имам Мәлік туралы былай дейді: «Бірде ел
жатқан уақытта сыртқа шықтым. Малик ибн Әнәстің үйінің
жанынан өтіп бара жатып. оның намаз оқып жатқанын байқап
қалдым. «Фатиханы» оқып болған соң. «Тәкәсүр» сүресіне
«Сол күні берілген ырыс-береке мен несібелерден
сөзсіз сұраласыңдар»
аятына жеткен кезде кемсеңдеп. жы
лай бастады. Әлгі аятты қайта-қайта қайталап жылай берді.
Мен баратын жеріме де бармай. одан көз алмай тыңдап
тұрдым. Осылайша ол таң намазына дейін жылады. Шапақ
атқанда ғана рүкүғке барып. намазын бітірді. Мен де үйге
Әні міне дегенше күн шығып. айнала жарыққа бөленгенде
оның айналасына ілім алқасы жиналды. Мен жақындап ба
рып жүзіне қарағанымда. жүзі нұр шашып тұрды. Сол кезде
«Түнгі намазы көп болғанның күндіз жүзі нұрлы бола
Геже ибадеті. Абдулхаким Юже. Измир..49-50.
Отбасы ғылымхалы
жатқызуына болады. Сонымен қатар. солақай адам
оң қолымен соя алмайтын болса. оның союы ،
мәкрүһ. Ол басқа біреуге жол беруі. яки құрбан
болса. өкілдігін беруі қажет.
5.
Түйе сол тізесі байланып аяқта сойылады. Сиыр
мен қой сол жағына жатқызылып бауыздалады.
Оң аяғы еркін жіберіліп қалған аяқтары байлана
ды. Бухари мен Муслимде
«Аллаһ елшісі қойды
деп айтылған.
Малдың мойнындағы кесілуі тиіс барлық тамыр
ларды кесу және тез арада іске асыру. Кейбірінің
кесіліп. кейбірінің кесілмеуі ، мәкрүһ. Өйткені
жанының шығуы қажет.
7.
Мал соярдан бұрын алдымен қажетті пышағын мал
жоқ жерде қайрау керек.
:.
Малды жерге қатты алып ұрып қиянат жасамағаны
дұрыс.
Малды қинамай оның күшін азайтатын кейбір
құралдарды пайдаланып союдың ешбір сөкеттігі жоқ
Яғни Исламда соймай тұрып кейбір әлсірететін тәсілдерді
пайдалануға болады. Алайда тапаншамен атып. есінен
тандырып жерге құлату яки шоқпар. балта. кубал сияқты
нәрселермен. не болмаса электр тогы арқылы жолдарды
пайдалану харамға жатады. Өйткені малдың жанын қинауға
шариғат тыйым салған. Осындай жолдар арқылы малды
азаптап соятын болса және сол сояр алдында малдың де
несі қимылдап жаны шықпаса онда сол сойылған малдың
етін жеуге ешқандай кедергі жоқ.
Уәһбә Зуһаил. 4/467.
Халал мен харам
«Бисмиллаһ» деп сол малдың етінен жеуге болатыны тура
лы хадистерді
негізге алады. Бірақ Шафиғиларда малды
сойғанда «Бисмиллаһты» айтпау ،мәкрүһке жатады.
Мал сойғанда қарнынан шыққан төл тірі және аяқ-
басы толық болса. сойып жеуге болады. Алайда мүшелері
толық болмаса. жеуге болмайды. Ал төл ішінен өлідей
шығып. бұның енесін соймай тұрып өлгені белгілі болса.
жеуге болмайды. Ал оның өлуі енесінің сойылуымен бай
ланысты болса онда жеуге болады. Бұған Аллаһ елшісінің
«Енесінің сойылуы ішіндегі төлінің де сойылуы деген сөз».
деген хадис дәлел.
1.
Шафиғилар бойынша. «Бисмиллаһ» деп айту және
2.
Малды күндіз сою. Ханафилер бойынша. түнде мал
сою тәнзиһән мәкрүһке жатады.
«Ол түн ішінде
құрбан шалуға және егін жинауға тыйым салды».
، деген хадисті дәлел етіп көрсетеді.
3.
Малды құбыла жаққа бұру. Мал сою да ғибадат
амалға жатады. «Пайғамбар құрбан шаларда оны
құбылаға қаратып:
«Уәжжәһту уәжһи» деп бас
талатын («Әнғам» сүресінің) аяттарын оқыды»
Алайда ұмытып яки әлде бір себеппен құбылаға
қаратпайтын болса. мұндай сойылған малдың етін
жеуге болады.
4.
Малдың басын жоғары қаратып сол жағынан
жатқызу. Егер солақай адам болса. онда оң жағына
Бухари. Тәухид. 13; Зәбәих. 21; Әбу Дәууд. Әдәхи. 13. 19.
Әбу Дәууд. Әдәһи. 1:; Тирмизи. Әтиммә. 2.
Табәрани. Ибн Аббастан жеткізген.
Ибн Мәжә. Жәбирден жеткізген.
Отбасы ғылымхалы
сол мал шіркеулері мен мейрамдарына қатысты шалса
да мұсылмандардың жеуіне болады. Ибн Аббас:
«Яһудей
мен христиандардың сойған малдарының халал болуы
тек қана олардың Тәурат пен Інжілге сенгендері үшін».
дейді.
Алайда олар малды әдейі «хазіреті Исаның атын
атап». яки Аллаһтан өзге басқа біреудің атымен шалатын
болса. мұндай малдың харам екендігін барлық ғұламалар
Мұсылман мал соярда «Бисмиллаһ» деп айтуы шарт.
Егер мал соярда әдейі Аллаһтың атын атамаса онда ол
малды жеуге болмайды. Ал егер мал сойған адам бір
жағдаймен «Бисмиллаһты» айтуды ұмытып кететін болса.
онда ол Аллаһтың атын айтқан болып есептеледі. Өйткені
Аллаһ елшісі:
«جмбетім қателесу. ұмыту және зорлықпен
жасағандарынан жауапкер емес».
،деген. Бұл көзқарас
Әбу Ханифа мен Имам Мәлікке тиесілі.
Ал Имам Шафиғи секілді бір топ ғұламалар мұсылман
адам малды әдейі біліп тұрып «Бисмиллаһты» айтпай сой
са да оның сойған малы халал дейді. Өйткені мұсылман
адам әсте Аллаһ Тағалаға сенгендіктен сөзсіз малды соның
атымен шалады. Сондықтан Хақ Тағалаға сенген адамға
мал сойғанда айтатын «Бисмиллаһ» парыз да. шарт та
емес. тек сүннетке жатады. Ал сүннетті тәрк ету харамға
жатпайды. Олар дәлел ретінде Аллаһ елшісінің мұсылман
қашан да Аллаһ атымен соятынын. Аллаһ атын айтса да
айтпаса да сойған малының халал екендігін.
сойған
малдың «Бисмиллаһ» айтып сойғаны белгісіз болса. онда
Бухари. Худуд. 22; Әбу Дәууд. Худуд. 17.
Қараңыз; Зәйләи. Насбур-рая. 4/1:3.
Халал мен харам
Әрі әйелдің хайыз кезі де оның мал союына кедергі кел
тірмейді. Әйелдің мал союына мына хадис дәлел.
«Қағб
ибн Мәліктің күңі Сел тауында қой бағып жүреді. Осы
қойлардың бірі аяқ астынан жарақаттанып қалады да.
оны көрген әлгі күң қолына тас алып әлгі малды бауыздай
ды. Қағб Пайғамбардан (аләйһис-саләту уәс-сәләм) осы
жайлы сұрағанда ол: «Жеңдер» деп жауап береді»
Қазақ халқында мал сою ер кісінің ісі болғандықтан.
әйел соймайды. Бұл дәстүрге. әдептілікке қатысты жайт.
Өйткені әйелдің жаратылысы қашан да нәзік. Сондай-ақ.
мал соятын адамның балиғат жасына да жетуі шарт емес.
Аллаһ атымен союды ұға алатын ес білетін жасқа келсе
болғаны.
Ғұламалар ақыл-есі жарым не мас адамның сойған
малы халал еместігін алға тартады. Өйткені бұлар есін
білмеген баладай не істеп қойғандарын білмейді.
Әһлі кітапқа келсек. оларға христиан мен яһудейлер
жатады. Хақ Тағала оларды мүшрік пен пұтқа табынушы
лардан бөлек қарап қыздарына үйленуге. сойған малдарын
«Бүгін сендерге жақсы нәрселер халал етілді. Әһлі
кітаптардың да тамағы (бауыздағандары) сендерге.
сендердің де тамақтарың оларға халал етілді».
، деп
айтылады. Олардың жейтін тамақтарынан доңыз. шарап
сияқты астарын жеуге болмайды. Олардың сойған мал
дары Аллаһтың атымен сойғаны айқын болмаса да. яки
Ахмед пен Бухари жеткізген. Нәйлул-әутәр. 5/139.
Отбасы ғылымхалы
Һәм жылқының сүтінің ашуы яки бұзылуы арқылы
ішімдікке ұқас спиртке айналар бір мәселесі болғанда
сөзсіз Пайғамбарымыз тыйым салар еді. Алайда хадис
терде жылқының етіне рұқсат берілгені айтылып. сүті
жайында ешбір хадис кездеспейді.
Һәм атам қазақ кеше яки бүгін ғана мұсылман
болған халық емес. Қазақ халқының мұсылмандық та
рихы мың жылдан асып жығылады. Осы ғасырларда
түркі топырағында жүз мыңдаған ғұламалар шыққан.
Егер қымыздың адамды аз да болса мас қылатын бір
әсері болғанда сөзсіз түркі жұртының ғалымдары «ха
рам» дер еді. Қазақ топырағынан шыққан әс-Сығынақи
тәрізді фақиһ ғұламалар харам мәселесіне келгенде біз
ден әлде қайда сақ әрі тақуа һәм ілімі ұшан теңіз бола
тын. Алайда бұл туралы кітаптарда «харам» деген пәтуа
тұрмақ «мәкрүһ» деген үкімдері де жоқ. Имам Ағзамның
өзі жылқы етін «мәкрүһ» десе. жылқының сол заманда
«соғыс көлігі» етуіне байланысты айтқан. Имам Ағзамның
жылқы сүтінің яки қымыздың мәкрүһтігіне қатысты үкімі
кітаптарда кездеспейді.
Сойылатын мал сөзсіз тірі болуы қажет. Ғұламалардың
басым көпшілігі мал соярда малдың қарекет етуі және
қанының ағуы қажеттілігін алға тартады. Әбу Ханифа
бойынша. малдың тірі екендігінің білінуін ал Ахмед ибн
Ханбәл болса. қанының ағуын жеткілікті санайды.
Малды соятын адамның ақыл-есі толық. есін білетін.
мұсылман және әһлі кітаптан болуы (христиан мен яһудей)
һәм ихрамда (қажылық кезі) болмауы. малды Аллаһтың
атымен бауыздауы қажет. Мал соятын адамның әйел. яки
ер болуы шарт емес. Екеуі де мал соятын мүмкіндігі бар.
Халал мен харам
дей спирт түрі бар
. Әрі айран мен шұбат біздің елге
қарағанда Араб түбегінің аптапты ыстығында тез әрі қатты
ашиды.
Шараптың харам болуының бір хикметі де ішкен
адамды есінен адастыру әрі адам организміне аса зиян
ды нәрсе. Ал қымызға келсек әсте олай емес. Атам қазақ
мың жылдан бері қымыз ішіп келеді. Тарихта пәлен жерде
қымыз ішіп мас болып. есінен таныпты. Яки. қымыз ішіп
ақыры өмірі қор болып. отбасын ойран етіп өліпті дегенді
естіп-білген жан бар ма екен?! Қайта қазақтың қазақ бо
лып ұзақ өмір сүруіне арқау болған. Егер қымыз шараппен
тең болғанда бұдан мың жыл бұрын-ақ қазақ топырағынан
шыққан фиқһ ғұламалары харам деп тыйым салар еді де
бұл қазаққа салт болып қалар еді. Алайда ешбір кітапта
ондай пәтуа кездеспейді.
Бірақ қымыз бен бозаны тең тұтуға мүлде болмайды.
Боза ішімдіктің бір түрі. Көшпенді қазақ халқы қымыз
тұрғанда бозаға қарамаған. Әрі мұсылман болғандықтан.
оның харам екенін де білген. Өйткені оның әсері шарап
тай болмаса да сырадай болғандықтан көп ішкен адамды
есінен алжастырады.
Әрі жоғарыда жылқы етінің халал екендігін. ал есек
етінің харамдығын айтып. дәлелдеп өттік. Есектің еті ха
рам болғандықтан оның сүті да харам. Ал жылқы еті халал
болғандықтан сүті де адал болмақ. Жылқының сүтінің
адалдығына қатысты ғалымдар арасында ауыз бірлік бар.
Өйткені. Ислам дінінде «Бір жануардың еті халал болса.
онда оның сүті де халал. ал еті харам болса сүті де ха
рам» деген қағида бар. Ендеше осы қасаң қағидаға сай
жылқының еті халал болғандықтан оның сүті де халал
болмақ.
Һәм картопта да осыған ұқсас спирт бар.
Отбасы ғылымхалы
Осындай пайдалы қымызды халал емес деп айтуға
болмайды. Хақ Тағала әрбір нығметін адамның пайдасы
на берген. Мысалы қауын-қарбыз жазда жеуге арналған.
Оны қыста рахаттанып жей алмайсыз. Сол сияқты да түйе
мен жылқының орындары әр басқа. Соған орай қазақ
халқының өзінде түйені көбінесе ыстық аймақта өмір
сүргендер бағып. шұбатын ішеді. Өйткені шұбат күннің
аптапты күндерінде ішсеңіз шөліңізді басады. Ал жылқы
көбінесе суық жақта өмір сүретіндер бағып. қымызын
ішеді. Өйткені қымыз суыққа жақсы. Қымызды аптапты
ыстық жерде ішсеңіз шөліңізді баспайды. қайта шөлдете
беруі мүмкін. Сондықтан шөлде өмір сүретін арабтар да
бие сүтін ішпейді. Ыстық жерде қымыз тез бұзылады.
Әйтсе де қазақ халқы сонау сақтар дәуірінен бері жылқы
етін жеп. қымызын ішкен соң мінезі де соған ұқсап осы
нау байтақ жерді қызғыштай қорғап келген. Алайда қазақ
елінде соңғы ғасырда тың иігеріліп жылқы азайып. қазақ
аттан түскенде. қымыздың орнына ішімдіктің түр-түрін
ішкенде өзінің ақсүйектік геніне балта шапқандай күй
кешкені мәлім. Ал қазіргі заманда «жығылғанға жұдырық»
дегендей жылқы еті ،мәкрүһ. қымызында спирт бар де
сек онда біздің ұтылғанымыз. Иә. қымыздың құрамында
спирт бар. Әлсіз қымызда ، 1 пайыз. орташа қымызда ، 1.5
пайыз. күшті қымызда ، 1.75-тен 3.0 пайызға дейін спирт
болады. Бірақ бұл спирт шараптың құрамындағы спирт
тен мүлде бөлек. Қымыздағы спирт табиғи жолмен пайда
болған спирт. Әрі химиялық молекуласы өзгеше пішінде.
Ал адамды мас қылып ақылынан айыратын ішімдіктер
жасанды жолмен бұзылу арқылы пайда болған спирт.
«Қымыздың құрамында спирт бар. ендеше оны ішуге
болмайды» деген адам сиырдың айранын. түйенің шұбатын
да ішпеуі тиіс. Өйткені. екеуінде де қымыздікімен бір
Халал мен харам
Ол. әсіресе. лактозаға бай. Оның құрамында 120-ға жуық
әр түрлі химиялық заттар болады. оның ішінде 25 түрлі
амин қышқылы. 20 түрлі минералды заттар. 7 фермент.
4 түрлі сүт қанты. 3 түрлі гормондар. липоидтер. лимон
қышқылы және т.б бар. Биелерді өріске жайған жағадайда
В витаминінің мөлшері шамамен 2 есе артады. Сүттің
химиялық құрамы мал жеген шөптің түрлеріне қарай да
өзгеріп отырады. Бие сүтінің майында өзге малдың сүтінде
кездеспейтін октодекадиен және басқа да қышқылдар бо
лады. Бие сүтінде фосфор. калий және кальций. магний
тотығы мол кездеседі. Сиыр сүтіне қарағанда бие сүтінде
лактоза ، 1.5 есе. С витамині 10 есе көп болады. Бие сүті
сондай-ақ В. А. Е тобындағы витаминдерге және басқа да
Ал биенің қымызына келсек. оның да пайдасы зор.
«Қымыздың әсерінен асқазан сөлінің бөлінуі жақсарады.
тәбеті артады. астың қорытылуы жақсарады. Қазіргі ме
дицинада қымызды антибиотиктермен және басқа да
дәрі-дәрмектермен байланыстыра отырып. өкпе. сүйек
және бүйрек туберкулезін. ішек-қарын және жүрек. қан
тамырлары ауруларын емдегенде. сондай-ақ витаминдер
жетіспегенде. зат алмасу бұзылғанда қолданады». Сондай-
ақ «қымызды жүйелі түрде қабылдаудың әсерінен өкпенің
сыйымдылығы. кеуде клеткаларының шебері ұлғаяды. ты
ныс алу. зат алмасу жақсарады. қан құрамындағы гемогла
бин мөлшері артады. ақ қан түйіршіктері. егер олар жоғары
болса. қайта қалпына келеді. ал. қызыл қан түйіршіктерінің
шөгу реакциясы жиілесе қайта төмендейді. Нерв жүйесі де
қымыздың әсерінен тыс қалмайды. Қымыз ішкен адамның
Б. Асылбеков. Қымыз шипалы сусын. 12-13 беттер. Алматы. 19:6.
Отбасы ғылымхалы
екі көзқарасы бар. Мұндай лас нәрсе жеген малдарды бір
мезгіл таза қорекпен бағып. етіндегі жаман иістің кетуіне
жағдай жасалуы қажет. Фиқһ кітаптарында бұл жағдай
тауықтар үшін үш күн. қойлар үшін төрт күн. сиыр және
түйелер үшін он күндей күту қажет деп айтылса да. не
гізінде малдағы жаман иістің кететіндей мезгіл күтілуі
тиіс.
Балықтардың таза емес суларда болуы еттерінің жеуі
не кедергі келтірмейді. Балықтың жұтқан балығы да (егер
бөлшектеліп кетпеген болса) жеуге жарайды.
Сондай-ақ. халал болған тірі малдан сойылмай тұрып
жұлынған. яки кесіп алынған ет бөлшегі өлексеге жатады.
Мұндай етті жеу барлық мәзһаб бойынша харам саналған.
Шариғатқа сай сойылған малдардың да жеуге болмайтын
харам саналған кейбір мүшелері бар.
Жан-жануарлардың жұмыртқасы мен сүті еттерінің
үкіміне қатысты. Сондықтан Ханафи мен Шафиғиларда
етін жеуге болмайтын жануардың жұмыртқасы да ха
лал емес. Сүт те төрт мәзһаб бойынша еттің үкіміне
қатысты. Ал адам еті Құранда айтылғандай ардақты етіп
жаратылғандықтан харам етілген. Ана сүті харам емес.
Биенің саумалы ، халал. Өйткені жылқы еті жоғарыда
айтылғандай төрт мәзһаб бойынша. халал болып санала
ды. Еті халал малдың сүті де адал болмақ. Тіпті бие сүтінің
өзге мал сүтіне қарағанда пайдасы молырақ. «Бие сүтінің
химиялық құрамы пайыз есебімен алғанда мынадай болып
келеді: сүттегі қант ، 6.7. жалпы белок ، 2.0. казеин ، 50.7
альбумин және глобулин ، 49.3. минералды тұздар ، 0.3.
құрғақ заттар 11.0 пайыз. Бие сүті өзінің химиялық құрамы
жағынан басқа малдардың сүтіне қарағанда өзгеше болады.
Халал мен харам
рамайды. Ханафилер осы көзқарасты денсаулық
жағынан сақтық үшін айтқан. Бірақ су қайнап. яки
қатты суық болып не болмаса мұздарға қысылып
және су тартылып қайраңда. яки құрлықта қалып
өлген балықтарды жеуге болады.
2.
Балық түрінен бөлек (құрбақа. шаян) секілді су
жануарларын жеу ، Ханафилер бойынша халалға
жатпайды. Ал қалған үш мәзһаб бойынша тек қана
суда өмір сүретін барлық жан-жануарлар өздіген
өлсе де. жеуге жарайды. Яғни халал.
Суда да. құрлықта да өмір сүретін құрбақа. тасбақа.
шаян. жылан. крокодил сияқты жан-жануарлар туралы үш
түрлі қөзқарас бар. Ханафилер мен Шафиғилар бойынша.
бұларды жеуге болмайды. Мәликилерге қарасақ мұндай
жануарларды жеуге болады. Ал Ханбалилер бойынша.
крокодил. құрбақа және жыланды жеуге болмайды. Ал
қалғандары халал болып табылады. Бірақ бұлардың ішінде
қаны ағатын (тасбақа. су сиыры) жануарлар сойылуы тиіс.
Қаны ақпайтындарды союдың қажеті жоқ.
Азыққа халал саналған бір малды мұсылмандық
әдеппен сою не аулау жолымен ұсталатын болса. бұл
жағдайда да діни шарттарға сәйкес әрекет етілуі қажет.
Еті халал болумен қатар. лас нәрсе жеген құрлықтағы
малдарды дереу сойып жеуді барлық мәзһаб мәкрүһ
санаған. Ахмед ибн Ханбәлдың мәкрүһ және харам деген
Отбасы ғылымхалы
Борсық ، жұмыр денелі. сүт қоректі. сусар тұқымдас
жыртқыш аң
. Жалпы атам қазақ борсықты жақсы аңға
баламаған. Мысалы. «борсықтай ұрған сайын семіреді»
(мақал). «борсықша сорды» т.б. Тіпті ауыспалы мағынада:
«Ел үстінен күн көрген арамтамақ» деп айтылған. Ендеше.
ежелден қазақ халқы борсықтың харамдығын жақсы біл
ген. Ал бір хайуанның еті харам болса. оның майы да
харам болмақ. Ендеше. борсықтың майы халал емес. Ал.
зәрулікке келсек. ол басқа мәселе. Бүгінгі таңда оның
орнын басатын өзге дәрі-дәрмек жоқ деудің қисыны кел
мейді.
Құранда теңіздегі жан-жануардың халал екендігі
айтылған. «Мәида» сүресінде:
ما
و
لا
ل
«Сендерге теңіз аңы және оны жеу халал етілді».
деп айтылса
. «Фатыр» сүресінде:
ط ا
نو
«...
Әрбірінен жас ет (балық) жейсіңдер».
، деп берілген.
Аллаһ елшісінен де теңіз жайлы сұралғанда: «Оның суы
Ислам ғұламалары осы аят пен хадистерді негізге ала
отырып пікір білдірген.
1.
Балық түрлері барлық мәзһабтар бойынша халалға
жатады. Оларды бауыздап жатудың қажеті жоқ.
Алайда Ханафилер бойынша. суда өздігінен өліп
су бетінде қалықтап жүрген балықтар жеуге жа
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. 2 том. 374 бет. 1976. Алматы.
Қараңыз; «Маида» сүресі. 96 аят.
Әбу Дәууд. Тахарат. 41; Тирмизи. Тахарат. 52.
Халал мен харам
енді осындай қазы-қартаны сіз Меккеге барып күннің 60
градус аптапты ыстығында жейтін болсаңыз. халіңіздің
не болатынын ойлап көріңіз. Айтқандай-ақ. қай бір жылы
қазақтың кейбір қажылары Меккеге жылқы етін апарып
асып жеп ыстықтан күйіп кете жаздаған. Сондықтан араб
халқы жылқы етін жемейді
. Меккеге қарағанда Мәдина
әлдеқайда салқынырақ. Сондықтан сахабалар қыстың
салқын күндері жеген де болуы мүмкін. Жылқының
осындай ерекшеліктеріне орай Пайғамбарымыз өзгелерге
рұқсат беріп. өзі жемей әр түрлі елдердегі үмбетіне ерік
берсе керек. Ал Халид ибн Уәлидтің
«Пайғамбарымыз
жылқы етін жеуге тыйым салды».
، дегеніне келсек.
шамасы Аллаһ елшісі сол сөзін аптапты ыстық күндердің
бірінде яки ғазауат кезінде айтқан болуы да мүмкін. Әрі
Әбу Ханифа да осы хадистегі
«тыйым салды»
дегенді
харам деп емес. тәнзиһан мәкрүһ деп ұққанын ескерсек
осы пікірді қуаттағанын аңғарамыз. Дұрысын ، бір Аллаһ
біледі.
Үй есегінің етіне келсек. төрт мәзһабтың
бәрі бірдей харам деп үкім берген. Әрі оған жоғарыдағы
Аллаһ елшісі үй есегінің етін жеуге тыйым салды»
деген хадис дәлел.
Анадолы түріктерінің жылқы етін мүлде жемеуіне келсек шамасы
олар арабтармен етене араласқандықтан яки жергілікті халықтың
салтына сай туындаса керек. Әрі осыдан мың жылдай уақыт бұрын
сол жаққа қоныс аударған жауынгер ата-бабаларының аттарды
соғыста аса қажетті болғаны үшін жеуге тыйым салған дәстүрінен
Отбасы ғылымхалы
«Хайбардың (жеңісі кезінде) кезінде Аллаһ елшісі үй
есегінің етін жеуге тыйым салды. Бірақ жылқыға рұқсат
، деп жеткізеді.
Осы хадистер Бухари мен Муслимде бар болғандықтан.
алғашқыдан ، дәрежесі жоғары. Және Құранда жылқы ту
ралы айтылғанмен етін жеуге тыйым салмаған.
Осы хадистерге көз салсақ. жылқы етін Мәдина
кезеңінде жегені айтылған. Ал Мекке кезінде жылқы еті
туралы ешқандай дерек жоқ. Әрі Пайғамбарымыз жылқы
етін жеуге рұқсат берсе де. өзі жылқы етін жемеген.
Меніңше. бұл жерде мынадай хикмет бар секілді. Егер
Аллаһ елшісі өзі де жылқы етін жегенде қуатты сүннет
болып Мәдинада жылқы етін жеу дағдыға айналар еді.
Алайда Мәдина кезеңі ، жиһадтың басталған кезеңі. Ол
кезде сахабаларда жылқы аз болатын. Сондықтан ат
тарды соғыста мінетін болғандықтан. оларды көбейту.
бағу кезек күттірмес мәселе еді. Әрі сахабалар жылқыны
Хайбар қамалын алғаннан кейін жейді. Бұл кезде
мұсылмандар мықты мемлекет болған кезі еді. Һәм сол
арқылы Пайғамбарымыз жылқының халалдығын да алға
тартқан.
Екінші мәселе ، жылқы етінің мықтылығы. Жалпы
жылқы етін көбінесе суық жақта тұратындар көбірек жей
ді. Мысалы. қазақ халқының өзі ежелден жылқы етін жазға
қарағанда соғымға сойып. көбінесе қыс кезінде жеп келген.
Өйткені жылқы еті. қазы-қарта. жал-жая суық күнде адам
бойын қуаттандырып. денесін қыздырып отырады. Қыстың
қақаған аязында жылқының сорпасын ішкен адамның өзі
суықтың не екенін сезе бермейді. Өзбекстанда күн ыстық
болғандықтан өзбек халқы жылқы етін көп жемейді. Ал
Бухари. Сайд. Әбу Дәууд. Әтиммә 26; Нәсәи. Саид. 32; Тирмизи.
Халал мен харам
бойынша осы аятта тағам туралы айтылмайды. Алайда осы
аяттан алдыңғы аяттағы малды жеу туралы айтылған.
Сондай-ақ жылқы етін мәкрүһ санаған Әбу Ханифа
сынды ғұламалар осы аяттан басқа Халид ибн Уәлидтен
бізге жеткен мына хадисті дәлел етіп көрсетеді. Хадисте:
«Аллаһ елшісі жылқы етіне тыйым салды»
деп айты
лады.
Жылқы етін ешқандай мәкрүһ емес. халал деп баға
бергендерге келсек. олар да хадиске жүгінген. Атап
أ
ع
ف
ع
ه ا
ح
س ا
ح
لا ا
Әби Бәкірдың қызы Әсмә
«Біз Аллаһ елшісінің
заманында бір жылқы сойдық. Сол кезде біз Мәдинада бо
латынбыз. Бәріміз соны жедік».
، деп Мәдина қаласында
жылқы сойып жегендерін анық айтқан. Егер жылқы еті
мәкрүһ. яки харам болғанда Пайғамбарымыз тыйым са
лар еді. Алайда Хақ елшісі олардың сойып жегендерінен
хабары болса да ләм-мим демеген.
Және Бухаридағы бір хадисте сахаба Жабир:
Әбу Дәууд. Нәсәи. Ибн Мәжә Халид ибн Уәлидтен жеткізген. Насбур-
Отбасы ғылымхалы
Шафиғи мен Мәликилердің көзқарастарында халал
Сонымен қатар Ханафи бойынша тиін. бұлғын. кәмшәт.
құндыз. қорқау. кесіртке. ақ тышқан (сусар тұқымдас).
лашын. кезқұйрық. құзғын. жапалақ. қаршыға. тасбақа.
көртышқан. ұлу. құрт-құмырсқа. шыбын-шіркейлер түгел
харам.
Сондай-ақ хадисте бар яки бір хадиске қатысты халал
немесе харамдығына сай қилы көзқарастары бар жан-жа
ірінші:
Қоян еті төрт мәзһаб бойынша халал болумен
қатар кейбір сахаба мен табиғиндардың көзқарастарында
және мүштәһид имамдардан ибн Әбу Ләйлә бойынша
тахримән мәкрүһ саналған.
Жылқы еті төрт мәзһабтың жалпы
көзқарасына қарай халал саналған. Имам Ағзамға кел
сек. тахримән мәкрүһ саналған. Бұл жерде жылқы етінің
мәкрүһ саналуы жылқының лас болуында емес. керісін
ше жылқының соғыста мінілетіндігіне қатысты екендігін
көптеген ғалымдар алға тартады. Әйтсе де кейбір деректе
Әбу Ханифа жылқы етін тахримән (харамға жақын) емес.
тәнзиһан (халалға жақын) мәкрүһ деген көзқарасын біл
дірген. Яғни Ибн Аббас. Имам Мәлік және Әбу Ханифа
секілді кейбір ғұламалар Құрандағы
«Жылқыларды. қашырларды және есектерді мініс.
әрі зейнет үшін жаратты»
аятын негізге ала отырып.
жылқы етін жеуді мәкрүһ санаған. Олардың көзқарастары
Халал мен харам
аяттың ақырғы бабына жатады. Яғни Аллаһтан басқаның
атымен бауыздалғандар. Осы аяттарда көрсетілген мал
еттерінің харам екендігі тұрғысында барлық Ислам
ғұламаларының ауызбірлігі бар.
Осы топтардан басқа жан-жануарлардың еттерінің
халал мен харамдығы туралы ғұламалар арасында түрлі
көзқарастар бар.
1. Жыртқыш аңдар тобына жататын. яғни астыңғы
мен үстіңгі жағындағы төрт ұзын және үшкір
тістерімен тістеп аулайтын және өзі де осы жол
арқылы қорғанатын (қолға үйренсе де. үйренбесе
де) қасқыр. арыстан. қабылан. барыс. май
мыл. шибөрі. ит. мысық сияқты жануарлар мен
шеңгеліне бүріп аулайтын бүркіт. сұңқар. күшіген
сияқты жыртқыш құстар сонымен қатар дәл осын
дай ерекшелікте болмаса да. жалпы алғанда. өлексе
жейтін құзғын. қарға сияқты құстар. жаратылысы
тұрғысынан жиіркенішті көрінген тышқан. жылан
сияқты жәндіктер. шаян. шыбын. өрмекші тәрізді
ұсақ жәндіктер ғұламалардың басым көпшілігінің
көзқарастарында харам саналған.
2. Сондай-ақ түлкінің еті ханафилерден Әбу Жүсіп
және Имам Мұхаммед бойынша халал саналса да.
ханафиде көбінесе Имам Ағзам бойынша харам
саналған. Ежелден қазақ халқы да Әбу Ханифаның
көзқарасын ұстанып терісін алғанымен етін жеме
ген. Сонымен қатар аю да Ханафи және Шафиғи
мәзһабында харамға жатады. Әрі тауыс құсы мен
тотықұс Шафиғи мәзһабына қарай харам болғанмен
қалған үш мәзһаб бойынша халал саналған. Ал кір
пі болса Ханафи мен Ханбалилер бойынша харам.
Отбасы ғылымхалы
кісінің аруағынан медет күтіп. Аллаһ Тағала емес соған
жақындайын деген ниетпен Аллаһтың атымен шалса да
бұл жерде жасырын серік қосу болғандықтан. шариғатқа
қарсы шыққан болып есептеледі. Қашан да үкім берерде
Хақ Тағаланың өлшемімен қарау парыз.
3. Сондай-ақ мұсылмандық әдеп бойынша сойылмаған
не болмаса өз-өзінен өлген малдың еті харам
екендігі де Құранда ашық айтылған. «Бақара»
сүресінде:
«Шынайы түрде сендерге өлексені.
(арам өлген малды). қанды. доңыз етін және
Аллаһтан басқаның атымен бауыздалғанды ха
рам етті»
. -
деп айтылса. «Маида» сүресінде:
«Сендерге өлексе. аққан қан. доңыз еті және
Аллаһтан басқаның атымен бауыздалған мал
харам етілді. Сондай-ақ. буынып. ұрылып. құлап.
сүзіліп өлген малдар және жыртқыш аң жеп
кеткен мал да ، харам. Бірақ (жаны шықпай)
бауыздағандарың бұған жатпайды. Және тігіл
ген тасқа (пұтқа) арнап бауыздалған мал ... сен
дерге харам етілді»
деп айтылып. аяттың үкімін
айқындаған.
Әуелгі аятқа көз салсақ. үш түрлі мал етінің харамдығы
айтылған. Атап айтқанда. өлген малдың еті. доңыз еті
және Аллаһтан басқаның атымен бауыздалған малдың
еті. Екінші аятта осылар қайталануымен қатар бұдан
бөлек алты бап берілген. Бірақ осылардың бесеуі (буы
нып. ұрылып. құлап. сүзіліп өлген және жыртқыш аң жеп
кеткен мал) негізінде алғашқы аяттағы бірінші бапқа жа
тады. Яғни бұлар да өлексе тобына кіреді. Ал алтыншы
бап (тігілген тасқа. пұтқа арнап бауыздалған мал) бірінші
Халал мен харам
қазақ ғұламалары әлдебір хикметке сай пәтуәсін
3.
Шегіртке де сүннетте жеуге болатыны туралы үкім
болғандықтан халал жануарлар тобынан орын теп
Ғалымдар арасында еттерінің харам екендігіне ауыз
бірлігі бар жан-жануарлар болса. үш топқа бөлінеді.
1.
Доңыздың харамдығына қатысты Құранда ашық
үкім бар
. Құранда түр ретінде тыйым салынған
тек осы доңыз ғана.
2.
Аллаһтан өзге бір нәрсенің атымен бауыздалған
жануарлардың еттерінің харам екендігіне де
Құранда ашық үкім бар. Ислам діні ، тәухид діні.
Барлық жандыны да жансызды да. жаратқан Аллаһ
Тағала. Ендеше мал сойғанда тек Жаратқанның
атымен сою ، парыз. Оған серік қосуға болмай
Кейбір салтанаттарда. я болмаса шалғайдан қадірлі
қонақ келсе соған арнап мал союға болады. Құранда
хазіреті Ибраһим пайғамбардың үйіне періштелер адам
бейнесінде қонақ болып келгенде соларға арнап бұзау
шалғаны мәлім. Сондықтан шалынған малдар Аллаһтың
атымен аталып шүкіршілік мақсатпен және өмірден
қайтқан кісіге сауабын бағыштау әрі оның күнәларына
кәффарат садақа ниетімен шалынатын болса. мұның ешбір
ағаттығы жоқ. Алайда әлдебір кісіні киелі тұтып. яки
әулиенің басына барып малды тікелей соған арнап. сол
Бухари. «Зәбәих». 13; Муслим «Зәбәих». 52.
Доңыздың харам етілгеніне қатысты қараңыз: «Бақара» сүресі. 173.
Отбасы ғылымхалы
لا
«Жақсы нәрселерді халал. жаман нәрселерді
деп айқындап берген.
Ендеше Құран мен хадистерде халал мен харам еттер
туралы үкім айтылған. Осы заңдылыққа толықтай көз
жүгіртетін болсақ. Құран мен сүннетте еті халал жан-
жануарлардың тізімін емес. тек қағида өлшемдермен
ғана шектелгенін байқаймыз. Олай болса. шариғатта
айтылмаған жан-жануарлар сол өлшемдерге қатысты ха
лал мен харам болып бөлінбек.
Еті халал жан-жануарлар.
1.
Сиыр. қой. ешкі. түйе. қоян. тауық. қаз. үйрек.
Киік. арқар. ақбөкен. бұғы. тауешкі. зебра секіл
ді жабайы жануарлар. Көгершін. торғай. бөдене.
қырғауыл. қараторғай. тырна тәрізді құстардың
еттерінің халалдығы жөнінде ғұламалар арасында
ауызбірлік бар. Осы айтылғандардың бір бөлігінің
халалдығы туралы Құранда айтылса. қалғандары
Құрандағы «жеңдер» деген қағидаға сай жақсы
және таза топтан саналған. Бұлардың жыртқыш
болмағаны. яғни азуларында ұзын және үшкір
немесе шеңгелімен ұстап аң ауламайтыны және
өздерін қорғана алмайтыны айқындалған.
Бұл жерде аққу құс та халалға жатады.
Бірақ қазақ халқы оны ежелден пәктігіне және
адалдығына қарай «киелі құс» санап жемеген. Тіпті
«аққуды атпа. досыңды сатпа» деп. оны ату досын
атқанмен бірдей деп қараған. Ендеше бұрынғы
Аллаһ Тағала жер бетіндегі барлық жаратылысты
адам игілігі үшін жаратқан. Бұл оның адамзатқа деген
«Аллаһ жер жүзіндегі барлық нәрселерді сендер үшін
. -
деп тікелей айтылады. Бірақ осы жер бетін
дегі нәрселердің бәрін адамзат пайдаланса да. ішім-жемге
келгенде солардың ішінен халалын ғана ішіп-жеуге тиісті.
Алайда адам баласы қайсысының халал. қайсысының ха
рам екенін біле алмайды. Сол себепті Хақ Тағала шариғат
заңында сол халал мен харамды ажыратып бөліп көрсеткен.
Яғни жер бетіндегі жеуге қатысты нәрселердің қайсысын
Құдай Тағала «халал» деп көрсеткен болса. онда ол ха
лал. қайсысын «харам» деп көрсетсе. ол харам болмақ.
Жаратқан Жаппар Иеге иман келтірген бір мұсылман әсте
«мынау нәрсе маған пайдалы. ендеше. бұл халал болуы
керек. мына нәрсе пайдасыз. ендеше. харам болуы керек»
демей. Аллаһтың шариғатына мойынсұнуы парыз. Пенде
білмейді. Жаратқан біледі. Сондықтан «Маида» сүресінде:
طلا
ل
أ
«Бүгін сендерге жақсы нәрсе халал
десе. «Ағраф» сүресінде
و
تا
طلا
ل
«Аллаһ жер бетіндегі барлық нәрсені сендер
Отбасы ғылымхалы
сында қос ғалымның еңбегін ерекше айтып кету керек.
Кітап авторлары дәстүрдің озығы мен оның діни. шариғи
қисындарына да кеңінен тоқталып. бұл тақырып бары
сында:
Үйленетін ермен әйелдің бір-бірін көруі; Күйеу жігіт
пен қалыңдыққа тыйым салынған нәрселер; Құда түсіп.
атастырудың пайдасы; Құда түскісі келетінін «исти
хара» (намазын оқығанға) және келісімге дейін жасы
ра тұру; Құда түсіп қойған қалыңдыққа басқа адамның
құда түсуінің үкімі; Үйленудің заңдылығына қатысты
дәлелдер; Жасырын. құпия некенің үкімі; Қан туыстығы;
Қайын жұрттық (сихри) туыстық; Сүт туыстығы; Дін
айырмашылығы; Үш талақтан туған үйлену кедергісі;
Көп әйелге қатысты үйлену кедергісі тәрізді мәселелерді
Еңбектің ғылыми негізі дәйекті әрі терең. фықһ
ілімінің жүйесін ұстанған. «Отбасы ғылымхалы» әрбір
Сөз соңында. қазақ қоғамы қазіргі таңда осы кітап
қамтыған тақырыптарды оқудағы қажеттілігінде сөз жоқ.
Хақ Тағала игі істерімізді қабыл етіп бұл кітап иелерінің
амал дәптерлеріне мол сауап жазуын жалбарына сұрай-
Ислам (ақида) ғылымының докторы. Нұр-Мүбарак
Египет ислам мәдениеті университетінің Ашық
Отбасы ғылымхалы
терін сұрамайды»
. Бір адамнан тараған нәсілге «ұрпақ»
деп айтады. Құранда
«Ей. адамдар Біз сендерді бір еркек пен бір ұрғашыдан
. «Аллаһ Адамды. Нұхты. Ибраһим отбасын
және Имран отбасын таңдап әлемдерге үстем етті. Бұлар
Сонымен қатар. осы нәсәбқа қатысты тарауда төмен-
дегідей мәселелер арнайы зерттеліп. оқырманға ұғынықты
Баланың ата тегінің айқын болу жолдары; Үйлену-
дегі ата тектің дұрыс болуы; Ер кісінің әке бола алатын
дай ерекшелігі болуы; Туудың үйлгенген соң алты ай
мен жүктіліктің ең ұзақ мерзімі арасында жүзеге асуы;
Некелескен соң ерлі зайыптылардың қосылуларына мүм-
кіндіктің болуы; «Фасид» жарамсыз үйлену; Күмәнді
төсек қатынасы; Ата текті анықтаудың жолдары; Сүт ему
және сүт туыстығы; Үйленуді харам еткен сүт емудің
шарттары; Сүт ему жолы арқылы үйленуге тыйым салу
Кітаптағы «Исламда атастыру. сөз салу. құда түсу»
тарауы да қазіргі таңдағы аса өзекті мәселе. Жалпы әлем
халықтарының ішінде қан тазалығы жағынан қазақ халқы
оқ бойы озық тұр. Қазақ халқының үйлену дәстүріндегі
жеті атадан кейін барып қосылу мәселесі шын мәнінде
үлкен тектіліктің айғағы екені күмәнсіз. Осы мәселе ая
Отбасы ғылымхалы
пайда алып келеді. Сонымен қатар отбасындағы қарым-
қатынастар мәселесінде шариғи ілімге қол жеткізем де
ген қарапайым сабырлы оқырман кітапты оқу арқылы
айтарлықтай жетістікке жетеді.
Шын мәнінде бұл әрбір отбасы үшін аса қажет әрі
құнды кітап. бір жағынан алғанда бұл отбасының руха
ни шежіресі іспетті. Мәселен кітаптағы бір ғана тарауды
мысалға алалық.
«Отбасы ғылымхалында» қос ғалым әрбір пенденің
ата тек шежіресіне қатысты арнайы тарау берген. Бұл
тақырыптың Ислам әдебиеттерінде. фықһта үлкен маңыз-
ға ие екені мәлім. Кітапта тек яғни нәсәбтің қандық және
туыстық ерекшеліктері бүге шігесіне дейін ғылыми негіз-
де қарастырылған. Әуелі осы сөздің терминдік ерекшелігі
не кеңінен тоқталған соң. төмендегідей тақырыптарда бұл
мәселені тереңдеп ашып берген. Әрбір қарастырылған
«Судан адам жаратып. оны ұрпақ және туыстыққа
(қан және үйлену арқылы) айналдырған Сол. Раббыңның
ف ِرو
«Сұр үрленген кезде сол күні адамдар арасындағы
туыстық қатынас жоғалады. Олар бір бірлерінің ата тек
Күллі мадақ пен мақтау барша ғаламды жаратқан
Адамзатты қараңғы қапастан құтқарып. мәңгілік
бақытқа жеткізу мақсатымен рақым етіп жіберілген адам
затты ақырғы елшісі ، Мұхаммедке сәлем жолдап. мың
Біздің алдымызда екі ғалымның аса құнды кітабының
қолжазбасы жатыр. Кітап авторлары исламдағы фиқһ
саласының мамандары. Дінде орта жолды ұстана білген
әрі дінге жаны ашыр жандар.
Бұл кітап «Исламдағы адамдардың жағдайлары» атты
еңбектің кіріспесі болып табылады. Отбасы болудан бас
тап барлық қарым-қатынастарды қамтитын кітап. Осы
кітап сырға салу. неке қию. бала тәрбиелеу. отбасындағы
нәпақа мәселесі. жұбайлардың арасындағы қарым-
қатынас. олардың өз ара болатын міндеттері мен хақтары.
жұбайлардың бірге өмір сүруге мүмкіндігі болмағандығы
нәтижесінде туындайтын «талақтың» ажырасу үкімдері
және сол секілді әр отбасында зор орын алатын маңызды
Бұл кітапта фиқһ-шариғат ғылымының докторы Ата
әс-Сынбати мен Құран (тәпсір) ғылымының докторы
Мұхитдин Исаұлы көптеген дәлелдерді жинап бар күш-
жігерін салып. көптеген қажетті мағлұматтарды қамти
отырып жазғандығы көрініп тұр. Менің көзқарасым бойын
ша бұл кітаптың өзекті тақырыптарында «фәтуа» үкім
шығаратын имамдарға. сол секілді қазақ халқының ара
сында Ислами іліммен сусындаған шәкірттерге көптеген
Нұр-Мүбарак Египет ислам мәдениеті университеті. Исламтану
ы.
И :3 Отбасы ғылымхалы - Алматы: «Нұр-Мүбарак»
баспасы. 2011 - 360 бет.
Қос автордың бұл еңбегінде Ислам дініндегі «халал мен ха
рамдар және отбасына қатысты бала мен ерлі-зайыптылардың
өзара құқықтары және неке. талақ туралы түсіндіріліп. көкейтесті
сан алуан сауалдарға ғылыми тұрғыдан жауап беріледі.
Кітап жоғары оқу орындарына. имамдарға және жалпы
Қазақстан мұсылмандары
діни басқармасының сараптау

Приложенные файлы

  • pdf 19140672
    Размер файла: 2 MB Загрузок: 0

Добавить комментарий